Siyasal kişileştirme (political personification), bir kamu kurumunun hesaplamalı bir sistemi yalnızca kullanıcı arayüzü olarak değil; adı, yüzü veya sesi bulunan, belirli bir kamu göreviyle ilişkilendirilen ve siyasal makam sahibine benzeyen görünür bir persona olarak temsil etmesidir. İncelenen çalışma, böyle bir temsilin hesap verebilirliği nasıl etkileyebileceğini Arnavutluk'taki Diella vakası üzerinden araştırmaktadır. Araştırmacılar Eylül 2025 ile 12 Ağustos 2026 arasındaki 28 kaynak-olay kaydını, kaynak üçgenlemesi, yapılandırılmış nitel kodlama ve zamansal süreç izleme yöntemiyle incelemiştir. Çalışmanın temel bulgusu, yapay aktörün kamuya görünürlüğünün insanlardan ve kurumlardan oluşan gerçek karar ve sorumluluk zincirinin görünürlüğünü aşması hâlinde bir sorumluluk-görünürlük boşluğu oluşabileceğidir. Ancak çalışma bu boşluğun otomatik olarak sorumluluğun makineye aktarılmasına yol açtığını savunmaz; siyasal ve hukuki itirazlar sistemi yeniden siyasallaştırarak insan sorumluluğunu tekrar görünür hâle getirebilir.

Diella vakasında yapay persona, kaynak çalışmanın analizine göre operasyonel ve hukuki sorumluluk mimarisinden daha erken ve daha güçlü biçimde kamusal görünürlük kazanmıştır. Daha sonraki parlamento protestoları, anayasal itiraz, kontrol ve sorumluluğa ilişkin sorular, avatarın insan yüzüyle ilgili hukuki uyuşmazlık ve hükümetin insan yargısı ile sorumluluğunu açıkça vurgulayan sonraki açıklamaları; çalışmanın önerdiği mekanizmanın farklı aşamalarını incelemek için kullanılmıştır.

Makalenin yorumsal sınırı önemlidir. Araştırma, Arnavutluk toplumunun tamamının Diella'ya nasıl baktığını ölçmez; yapay zekânın gerçekten bağımsız bir bakan gibi karar verdiğini göstermez; hukuki sorumluluğun makineye geçtiğini ileri sürmez ve sistemin kaynak kodunu, hata oranlarını, siber güvenliğini veya gerçek satın alma performansını bağımsız biçimde denetlemez. Çalışmanın katkısı, yapay zekâ hesap verebilirliğine teknik şeffaflığın yanında bir temsili görünürlük problemi eklemesidir: yapay aktör ne kadar görünürse, gerçek insan ve kurum sorumluluğunun da en az o kadar görünür olması gerekir.

Araştırma problemi: Görünür aktör ile sorumlu aktör aynı olmayabilir

Kamu sektöründe yapay zekâ tartışmaları çoğunlukla sistemlerin nerede kullanıldığı, kararların ne kadar açıklanabilir olduğu, kullanıcıların sisteme güvenip güvenmediği, algoritmik risklerin nasıl yönetileceği ve insan gözetiminin nasıl kurulacağı üzerinde yoğunlaşır. Kaynak çalışma bu literatüre farklı bir soru eklemektedir: Bir kamu kurumu bir hesaplama sistemini siyasi makam sahibine benzeyen tek ve tanınabilir bir aktör gibi temsil ettiğinde ne olur?

Sorun yalnız algoritmanın teknik olarak kapalı veya açıklanamaz olması değildir. Bir vatandaş modelin ne yaptığını yeterince anlayabilir, fakat yine de kararın hangi insan tarafından yetkilendirildiğini, hangi kurumun amaçları belirlediğini, kimin çıktıyı geçersiz kılabileceğini, hatayı kimin düzelteceğini ve sonuçtan kimin yaptırıma tabi tutulabileceğini bilmiyor olabilir.

Bu nedenle çalışma teknik şeffaflık ile kurumsal hesap verebilirliğin görünürlüğünü birbirinden ayırmaktadır. Bir AI sistemi teknik olarak açıklanabilirken sorumluluk zinciri kamusal açıdan hâlâ belirsiz olabilir.

Siyasal Kişileştirme Nedir?

Siyasal kişileştirme, bir kamu kurumunun hesaplamalı bir sistemi sabit bir kimlik, kurumsal konum, siyasal performans ve atfedilmiş idari kapasite aracılığıyla kamu göreviyle ilişkilendirilmiş tanınabilir bir siyasal persona olarak temsil etmesidir; kavram bilinç, hukuki kişilik veya gerçek insan benzeri zekâ iddiası değildir.

Kaynak çalışma siyasal kişileştirmeyi sıradan antropomorfik arayüzlerden ayırmak için dört özellik kullanmaktadır.

Bu dört özellik bir sistemin gerçekten bakan, kamu görevlisi veya hukuki kişi olduğunu kanıtlamaz. İncelenen kavramın konusu, sistemin hukuki statüsü değil, kurum tarafından nasıl temsil edildiğidir.

Temsil uygulamadan daha hızlı olgunlaşabilir

Çalışmanın önemli gözlemlerinden biri, yapay personanın kamusal görünürlüğünün alttaki idari altyapının görünürlüğünden daha hızlı gelişebilmesidir. Bir sistem için isim, yüz, unvan ve kamusal görev anlatısı oluşturmak mümkündür; fakat bu sırada karar yetkisinin hangi insanda bulunduğu, hangi kayıtların tutulduğu, modelin hangi aşamada devreye girdiği, hangi işlemde insan incelemesinin zorunlu olduğu ve hangi mekanizmayla itiraz edilebildiği kamuya aynı açıklıkta gösterilmeyebilir.

Bu asimetri, çalışmanın ana mekanizmasının başlangıç noktasıdır.

Sorumluluk-Görünürlük Boşluğu Nedir?

Sorumluluk-görünürlük boşluğu, kamu iletişiminde görünen yapay aktörün kimliğinin; karar verme, yetkilendirme, açıklama, düzeltme ve yaptırıma tabi tutulma kapasitesini gerçekte taşıyan insan ve kurum zincirinden daha kolay tanınabildiği durumdur.

Hesap verebilirlik yalnız bir kararın nasıl üretildiğinin bilinmesi anlamına gelmez. Hesap verebilir bir yapıda belirli bir aktörün davranışı açıklaması veya gerekçelendirmesi, bir denetim makamının bu davranışı sorgulayıp değerlendirebilmesi ve gerektiğinde hukuki, idari, siyasal veya mesleki sonuçların uygulanabilmesi gerekir.

Bir AI modeli kendi yetkisiyle istifa edemez, seçimle görevden alınamaz, disiplin cezası taşıyamaz veya anayasal sorumluluğu üstlenemez. Bu nedenle AI aracılı kamu yönetiminde gerçek hesap verebilirlik bir sosyoteknik zincire dağılır.

• Sistemin kullanımını yetkilendiren kamu otoritesi,
• nihai karar haklarını elinde tutan görevliler,
• sistemi satın alan veya yapılandıran kurumlar,
• geliştiriciler ve tedarikçiler,
• veri yönetişiminden sorumlu aktörler,
• denetim organları,
• insan incelemesi ve itiraz mekanizmaları

bu zincirin farklı parçalarını oluşturabilir.

Kaynak çalışmanın önerdiği mekanizma

Kaynakta yer alan özgün Şekil 1'in görsel düzeni tekrar edilmeden, mekanizmanın bilimsel içeriği bağımsız biçimde aşağıdaki akışla ifade edilebilir:

Atıfsal kayma hukuki sorumluluk aktarımı değildir

Kaynağın en önemli kavramsal sınırlamalarından biri budur. İnsanların, muhalefet aktörlerinin veya haber yorumlarının “AI sorumlu tutulacak mı?” biçiminde soru sorması, hukuki sorumluluğun gerçekten yazılımdan yana değiştiğini göstermez.

Çalışma accountability displacement kavramını algısal veya retorik bir sorumluluk yönelimi için kullanmaktadır. Araştırma korpusunda Diella'nın bağımsız anayasal sorumluluk kazandığını veya insan görevlilerin mevcut sorumluluklarından resmen kurtulduğunu gösteren kanıt bulunmamaktadır.

Yeniden siyasallaşma karşıt bir yol oluşturabilir

Bir yapay zekâ sisteminin tarafsız, teknik veya yolsuzluktan uzak bir mekanizma şeklinde sunulması, teknolojiyi otomatik olarak siyasetten çıkarmaz. Kaynak çalışmanın Diella vakasında daha güçlü bulduğu aşağı-akış örüntülerinden biri, sistemin kendisinin siyasal ve kurumsal çatışmanın görünür nesnesi hâline gelmesidir.

Parlamento protestoları, anayasal itirazlar ve sorumluluk yapısına ilişkin sorular, teknolojinin “nötr altyapı” olarak kalmadığını göstermektedir. Çalışmanın kavramlaştırmasında bu durum yeniden siyasallaşma olarak adlandırılır.

Yeniden siyasallaşmanın önemli sonucu, AI'nin arkasındaki insan tercihlerini daha görünür hâle getirebilmesidir. Sistem hangi kriterlere göre yapılandırılmıştır? Amaçları kim belirlemiştir? İhale kriterlerini kim yazmıştır? Çıktıyı kim geçersiz kılabilir? Verinin yönetişiminden kim sorumludur? Hukuken kime başvurulabilir? Bu sorular teknik modelden daha geniş kurumsal mimariye yönelir.

AI'nin Siyasal Kişileştirilmesi Hesap Verebilirliği Otomatik Olarak Zayıflatır mı?

Hayır. Kaynak çalışma siyasal kişileştirmenin sonucunu koşullu bir mekanizma olarak tanımlar: yapay persona çok görünürken insan kontrol zinciri zayıf görünürse sorumluluk belirsizliği veya atıfsal kayma oluşabilir; buna karşılık açık sorumluluk bildirimi, siyasal itiraz, yargısal denetim ve diğer hesap verebilirlik mekanizmaları insan sorumluluk zincirini tekrar görünür kılabilir.

Bu nedenle çalışmanın modeli “kişileştirme kötüdür” veya “kişileştirme hesap verebilirliği ortadan kaldırır” biçiminde doğrusal bir önerme değildir. Aynı görsel personanın etkisi, kurumun arka plandaki yetki ve sorumluluk yapısını ne ölçüde açıkladığına göre farklılaşabilir.

Sorumluluk açıklaması bir karşı mekanizma olarak nasıl çalışır?

Kaynak, 2026 ortasına doğru resmî iletişimde yapay persona ile alttaki kurumsal altyapının daha açık biçimde ayrıldığını tespit etmektedir. Temmuz 2026'da yapılan hükümet açıklamasında Diella görünür yüz, “gov AI” ise daha geniş kurumsal katman şeklinde ayrılmış; demokratik yargının, hesap verebilirliğin ve sorumluluğun insanlarda kaldığı açıkça ifade edilmiştir.

Çalışma bu değişimin eleştiriler tarafından nedensel olarak üretildiğini iddia etmez. Gözlenebilen şey, sorumluluk açıklamasının zaman içinde daha açık hâle gelmesidir.

Bu ayrım teorik açıdan önemlidir: sorun personanın varlığı olmak zorunda değildir. Sorun, personanın görünürlüğü ile yaptırıma tabi insan sorumluluğunun görünürlüğü arasındaki dengesizliktir.

İnsan yüzünün kullanılması ayrı bir dışsallık oluşturuyor

Diella'nın yapay persona olarak görünür olması, tamamen insansız bir temsil üretmemiştir. Kaynak çalışma, oyuncu Anila Bisha'nın yüz ve sesinin kullanımına ilişkin uyuşmazlığı ayrı bir bedenselleştirme dışsallığı olarak ele almaktadır.

Bisha, e-Albania hizmet asistanı için verdiğini belirttiği iznin daha sonraki siyasal persona kullanımını kapsamadığını ileri sürmüş ve hukuki süreç başlatmıştır. Çalışmanın inceleme dönemi sonunda bu iddianın esası kesin bir yargı kararıyla sonuçlanmış değildi. Bu nedenle çalışma iddiaları kanıtlanmış hukuki ihlal olarak sunmamaktadır.

Analitik nokta farklıdır: sentetik bir siyasal aktörün görünür kimliği, arka plandaki gerçek insanların toplumsal ve siyasal maliyetlerini gizleyebilir. Performans sanatçıları, yazılımcılar, kamu görevlileri, yükleniciler, veri sağlayıcıları ve veri özneleri yapay personanın görünmeyen insan katmanları arasında yer alabilir.

Otomasyon takdiri ortadan kaldırmak yerine başka aşamaya taşıyabilir

Çalışma küçük bir bağımsız nitel araştırmadan gelen sekiz Arnavut iş insanının görüşlerini yalnız ikincil üçgenleme için kullanmaktadır. Bu örneklem Arnavutluk iş dünyasının veya halkının genel görüşünü temsil etmez.

Bu görüşlerin çalışmaya sağladığı teorik katkı, riskin yalnız algoritmanın son çıktısında aranamayacağını göstermesidir. İhale kriterlerini kimin hazırladığı, modelin hangi amaçla yapılandırıldığı, veri seçiminin nasıl yapıldığı ve karar kurallarının ne zaman belirlendiği gibi tercihler algoritma çalışmadan önce yapılabilir.

Dolayısıyla AI bazı aşağı-akış takdirlerini azaltırken insan takdirini amaç belirleme, veri seçimi, kriter tasarımı, tedarik, yapılandırma ve override gibi daha erken aşamalara taşıyabilir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Araştırma tasarımı

Araştırma nitel kritik-vaka tasarımı ve zamansal süreç izleme kullanmaktadır. Arnavutluk tüm AI kullanan devletleri temsil ettiği varsayıldığı için seçilmemiştir. Vakanın araştırma açısından değeri, yapay persona temsilinin olağanüstü güçlü olmasıdır: sabit kimlik, kabine düzeyinde görünürlük, resmî siyasal temsil ve yolsuzlukla mücadele misyonu; buna karşılık operasyonel ve hukuki sorumluluğun insan kurumları arasında dağılmış kalması.

Bu tasarım, ortalama bir ülke etkisini hesaplamak için değil, normalde daha dağınık olan mekanizmaları açık biçimde gözlemlemek için kullanılmıştır.

Gözlem dönemi ve veri yapısı

Kaynakların rolleri birbirinden ayrıldı

Çalışmanın yöntemsel olarak dikkat çekici yönlerinden biri, farklı kaynak türlerini aynı ispat değerine sahipmiş gibi birleştirmemesidir.

• Hükümet açıklamaları, resmî çerçeveyi, hükümetin kendi uygulama tarifini ve sorumluluk açıklamalarını gösterir; sistem performansının bağımsız doğrulaması olarak kullanılmaz.
• Muhalefet açıklamaları, siyasal yorum ve itirazı gösterir; ileri sürülen suçlama veya eleştirilerin doğruluğunu tek başına kanıtlamaz.
• Parlamento davranışları ve dava süreçleri, yalnız söylemden daha ileri davranışsal veya kurumsallaşmış itiraz kanıtı olarak kullanılır.
• Haberlerde aktarılan vatandaş yorumları, belirli yorumların var olduğunu gösterir; toplumdaki yaygınlık oranını göstermez.
• Araştırmacı gazetecilik, daha geniş kurumsal bütünlük sorunlarını bağlama yerleştirir; Diella'nın teknik davranışını bağımsız biçimde kanıtlamaz.

Bu kaynak-rol disiplini özellikle siyasi vakalarda çıkarımın kanıtın taşıyabileceğinden daha ileri götürülmesini önlemek için kullanılmıştır.

Kodlanan altı ana yapı

Araştırmanın temel kodlama sistemi altı merkezi yapıya odaklanmıştır:

1. kurumsal kişileştirme,
2. makine tarafsızlığı çerçevesi,
3. sorumluluk-görünürlük belirsizliği,
4. hesap verebilirliğin yapay aktöre kaydığı yönündeki yorumlar,
5. davranışsal veya hukuki itiraz yoluyla yeniden siyasallaşma,
6. insan sorumluluğunun açıkça bildirilmesi.

İnsan görüntüsü ve sesi üzerinden oluşabilecek dışsallıklar ise yazılım davranışından farklı bir sorun olduğu için ayrıca kodlanmıştır.

Teorik beklentiler

Bulgu 1: Makam sahibi gibi temsil, operasyonel şeffaflıktan önce görünür oldu

Kaynak analizine göre Diella sıradan bir chatbot biçiminde sunulmamıştır. Sabit bir persona, kabine düzeyinde unvan, kamu görevi, resmî görünürlük ve birinci şahıs siyasal performansı yapay sistemi tek ve tanınabilir bir aktör hâline getirmiştir.

Buna karşılık kayıt sistemi, ihale iş akışı, izlenebilirlik, manuel inceleme ve daha geniş gov-AI altyapısına ilişkin ayrıntılı açıklamalar daha sonra belirginleşmiştir.

Bu zaman sıralaması devletin sorumluluğu kasıtlı olarak gizlediğini kanıtlamaz. Kaynağın daha dar çıkarımı, personanın kamusal açıdan anlaşılır hâle gelmesinin sorumluluk mimarisinin aynı ölçüde anlaşılır hâle gelmesinden önce gerçekleşmesidir.

Bulgu 2: Görünürlük boşluğu sorumluluk atfına ilişkin sorular şeklinde gözlendi

Kaynak korpusunda farklı aktörler “sistemi kim kontrol ediyor?”, “yanlış veya usulsüz sonuçtan kim sorumlu olacak?” türünden sorular ve eleştiriler üretmiştir.

Bunlar hükümetin sorumluluktan kaçmak istediğini kanıtlamaz. Aynı şekilde bütün vatandaşların sorumluluğu AI'ye yüklediğini de göstermez. Kaynağın desteklediği daha sınırlı sonuç, siyasal personanın yaptırıma tabi gerçek kontrol noktasına ilişkin belirsizliği görünür hâle getirmesidir.

Bulgu 3: En güçlü aşağı-akış örüntüsü yeniden siyasallaşmadır

Kaynak, parlamento protestosunu, oturumdaki gerilimi, muhalefetin oylamaya katılmamasını ve meselenin anayasal yargıya taşınmasını siyasal itirazın davranışsal ve kurumsal göstergeleri olarak değerlendirir.

Bu bulgu, teknolojinin yolsuzluğu veya takdiri azaltmaya yönelik tarafsız bir araç olarak sunulmasının onu siyasetten otomatik olarak çıkarmadığını göstermektedir. Görünür persona, aksine yetki, hukukilik ve sorumluluk tartışmalarının üzerinde yoğunlaştığı bir odak noktası hâline gelebilir.

Bulgu 4: İnsan sorumluluğunun açıkça belirtilmesi karşı mekanizma olarak ortaya çıktı

2026 ortasındaki resmî iletişimde görünür Diella personası ile alttaki idari AI altyapısı arasındaki ayrım daha açık hâle gelmiştir. İnsan yargısı, hesap verebilirliği ve sorumluluğunun korunduğunun açık biçimde ifade edilmesi, kaynak tarafından sorumluluk açıklamasının örneği olarak değerlendirilir.

Bu gelişme, çalışmanın tasarım önerisine doğrudan bağlanır: AI personası kaldırılmak zorunda değildir; fakat hangi insanın veya makamın nihai kararı verdiği, hangi hukuki yetkiye dayanıldığı, kimlerin override yapabildiği, denetim izlerinin nasıl korunduğu ve insan incelemesine nasıl başvurulacağı en az persona kadar anlaşılır olmalıdır.

Bulgu 5: Yapay persona gerçek insanlar üzerinde maliyet oluşturabilir

Avatarın görünür yüzü ile oyuncu Anila Bisha arasındaki uyuşmazlık, çalışmada teknik hesap verebilirlikten ayrı bir bedenselleştirme problemi olarak ele alınmıştır. Yargısal esas kesinleşmediğinden kaynak iddiaları hukuken kanıtlanmış sonuç gibi sunmamaktadır.

Vakanın teorik değeri, yapay personanın tek bir sentetik birey görüntüsü yaratmasına karşın temsilin gerçekte birçok insanın emeğine, kimliğine ve kararlarına dayanabilmesidir. Böylece yapay aktör insan unsurunu ortadan kaldırmaktan çok onu farklı katmanlara dağıtabilir.

Bulgu 6: Kritik takdir yetkisi algoritmanın öncesinde bulunabilir

Sınırlı ikincil paydaş bulguları, bazı katılımcıların otomasyonu kayırmacılığı azaltabilecek bir araç olarak görürken sistemin tasarımını ve kriterlerini kimin kontrol ettiği konusunda aynı anda çekince taşıdığını göstermiştir.

Bu gözlemler nüfus düzeyinde kamuoyu sonucu değildir. Ancak kaynağın sosyoteknik tezini destekleyen bir örnek sunar: “algoritma karar verdi” ifadesi, amaçların, kriterlerin, verilerin ve yapılandırmanın insanlar tarafından daha önce belirlenmiş olabileceği gerçeğini ortadan kaldırmaz.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• Makam sahibi gibi güçlü biçimde temsil edilen bir AI personası, gerçek insan-kurum sorumluluk zincirinden daha görünür olabilir.
• Bu asimetri, kimin kontrol ettiği ve kimin yaptırıma tabi olduğu konusunda kamuya açık belirsizlik yaratabilecek bir koşuldur.
• Belirsizlik otomatik olarak sorumluluğun makineye aktarılması anlamına gelmez.
• Siyasal ve hukuki itiraz, teknolojiyi yeniden siyasallaştırarak insan sorumluluğunu daha görünür kılabilir.
• Yetki, override, denetim, kayıt ve insan incelemesinin açık biçimde belirtilmesi görünürlük boşluğunu daraltabilecek bir karşı mekanizmadır.
• Yapay persona, arkasındaki insan emeğini ve kişisel maliyetleri görünmezleştirebilecek bir temsil katmanı oluşturabilir.
• AI hesap verebilirliğinde yalnız model çıktısı değil, amaç ve kriterlerin belirlendiği daha erken kurumsal aşamalar da izlenmelidir.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

• Diella'nın bağımsız hukuki veya anayasal kişilik kazandığı gösterilmemiştir.
• Hukuki sorumluluğun insanlardan yapay zekâya devredildiği gösterilmemiştir.
• Arnavutluk halkının genel olarak Diella'yı desteklediği, reddettiği, güvendiği veya sorumlu tuttuğu sonucuna varılamaz.
• 28 kaynak kaydının sayısı kamuoyu yaygınlığının ölçüsü değildir.
• Kaynak, Diella'nın kaynak kodunu, gerçek model davranışını, hata oranlarını, siber güvenliğini veya ihale sonuçlarını bağımsız olarak test etmemiştir.
• Hükümetin personayı sorumluluktan kaçmak amacıyla oluşturduğu yönünde nedensel niyet çıkarımı yapılmamıştır.
• Daha sonraki sorumluluk açıklamalarının eleştiriler tarafından meydana getirildiği kanıtlanmamıştır.
• Tek Arnavutluk vakasından bütün devletler için ortalama nedensel etki hesaplanamaz.

Yöntemsel sınırlılıklar

Birinci sınırlılık: İnceleme döneminde Diella'ya özgü temsilî bir ulusal kamuoyu araştırması bulunmamıştır. Haberlerde yer alan vatandaş yorumları veya küçük amaçlı örneklemler belirli görüşlerin varlığını gösterebilir; bu görüşlerin toplumdaki oranını gösteremez.

İkinci sınırlılık: Araştırmacılar kaynak kodu, gerçek model davranışı, siber güvenlik, hata oranları, ihale sonuçları veya gov-AI altyapısının fiilî işleyişini bağımsız olarak denetlememiştir. Resmî teknik açıklamalar bu nedenle sistem performansının bağımsız doğrulaması değil, hükümetin uygulamayı nasıl tanımladığının kaydıdır.

Üçüncü sınırlılık: Çalışma tek ve olağanüstü temsil yoğunluğu taşıyan kritik vakaya dayanır. Tasarım mekanizma geliştirmek için uygundur; farklı devletlerdeki ortalama etkiyi ölçmez.

Dördüncü sınırlılık: Çalışmanın gözlem dönemi sonunda anayasal ve görüntü kullanımına ilişkin bazı hukuki süreçler sonuçlanmamıştır. Kaynak bunları nihai hukuki sonuçları için değil, itirazın kurumsallaştığını göstermeleri açısından kullanmaktadır.

Dijital kamu yönetimi için çıkarılan tasarım ilkesi

Kaynak çalışma insan benzeri kamu arayüzlerinin tamamen yasaklanmasını önermemektedir. İnsan benzeri persona karmaşık sistemleri vatandaş için daha anlaşılır ve hatırlanabilir hâle getirebilir. Önerilen yönetişim ilkesi temsili simetridir.

Bir AI sistemi ne kadar güçlü biçimde eyleyen bir aktör gibi temsil ediliyorsa, kurumun aşağıdaki insan sorumluluklarını da o kadar açık göstermesi gerekir:

• sistemin hangi hukuki yetki altında kullanıldığı,
• AI çıktısının tavsiye niteliğinde mi yoksa karar sürecinde belirleyici mi olduğu,
• nihai karar hakkını hangi makamın veya görevlinin taşıdığı,
• model ve veri yönetişiminden kimin sorumlu olduğu,
• insan müdahalesi veya override koşulları,
• kayıt ve denetim prosedürleri,
• hata düzeltme süreci,
• insan yetkiliye yapılabilecek itiraz yolu.

Çalışmanın nihai kavramsal önerisi bu nedenle yalnız “AI şeffaf mı?” sorusuna odaklanmamaktır. Daha tamamlayıcı soru şudur: AI'nin görünür eyleyiciliği ile gerçek insan sorumluluğunun görünürlüğü arasında denge var mı?

Gelecek araştırma önerileri

Yazarlar teorinin başka vakalarda doğrudan sınanabileceğini belirtmektedir. Önerilen deneysel tasarımlardan biri, kişileştirme yoğunluğu ile sorumluluk açıklamasını iki ayrı değişken olarak manipüle etmektir. Böyle bir çalışma algılanan yapay eyleyicilik, güven, suçlama atfı, meşruiyet ve gerçek sorumlu insan aktörünü doğru tanımlama becerisi gibi sonuçları inceleyebilir.

Karşılaştırmalı araştırmalar, makam sembolizmi kullanmayan antropomorfik kamu ajanlarını, güçlü insan-onay mekanizmasına sahip sistemleri ve görünür persona yerine altyapısal AI kullanan kamu kurumlarını karşılaştırabilir.

Uzunlamasına çalışmalar ise sistem hataları, mahkeme süreçleri, siyasi liderlik değişimleri veya yeni denetim rejimlerinden sonra sorumluluk-görünürlük boşluğunun nasıl değiştiğini araştırabilir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: Political Personification and the Responsibility-Visibility Gap: Accountability in AI-Mediated Government

Yazarlar: Juan Sumaya-Martínez; Nadia Velázquez-Lemus.

Kurumlar: Juan Sumaya-Martínez — Faculty of Sciences, Universidad Autónoma del Estado de México, Toluca, Mexico. Nadia Velázquez-Lemus — Facultad de Contaduría y Administración, Universidad Autónoma del Estado de México, Mexico.

Corresponding author: Juan Sumaya-Martínez.

ORCID: 0000-0002-7032-8824.

Kaynak türü: SSRN Preprint / Working Paper, Version 1.

Makale tarihi: 15 Ağustos 2026.

SSRN yüklenme tarihi: 18 Ağustos 2026.

DOI: 10.2139/ssrn.7291058.

Hakemlik durumu: Kaynak, hakem incelemesinden geçmediğini açık biçimde belirtmektedir.

Telif/lisans: Yazarlar tüm hakları saklı tutmaktadır. SSRN kaydı yeniden kullanımın izin gerektirdiğini belirtmektedir. Verianla makalesi kaynak metni, kaynak figürünü veya özgün tablo tasarımını yeniden üretmemiş; çalışmanın kavram, yöntem, bulgu ve sınırlılıklarını bağımsız öğretici bir yapıda açıklamıştır.

Yöntem: Nitel kritik-vaka analizi, zamansal süreç izleme, kaynak üçgenlemesi ve yapılandırılmış kodlama.

Gözlem dönemi: Eylül 2025–12 Ağustos 2026.

Analiz materyali: 28 yönlendirilmiş kaynak-olay kaydı; İngilizce ve Arnavutça hedefli aramalar ve kaynak zincirleme yoluyla toplanmış resmî, siyasal, hukuki, gazetecilik ve kurumsal materyaller.

Çıkarım birimi: Belge sayısı değil; belgelenmiş olay, açıklama, kurumsal eylem veya paydaş gözlemi.

Temel kavramlar: Siyasal kişileştirme, sorumluluk-görünürlük boşluğu, atıfsal kayma, yeniden siyasallaşma, sorumluluk açıklaması ve bedenselleştirme dışsallığı.

Veri erişilebilirliği: Ana PDF'de ayrı bir veri erişilebilirliği beyanı veya 28 kaydın tamamını içeren bağımsız veri deposu bilgisi görünür biçimde verilmemektedir. Metin bir supplementary evidence matrix'ten söz etmektedir; mevcut yüklenen dosyada bu ek matris ayrıca sunulmamıştır.

Finansman: Mevcut kaynak metninde ayrı ve açık bir finansman bildirimi tespit edilmemiştir; finansman bilgisi uydurulmamıştır.

Çıkar çatışması: Mevcut kaynak metninde ayrı bir çıkar çatışması beyanı tespit edilmemiştir.

Yazar katkıları: Kaynakta ayrıntılı CRediT katkı beyanı yer almamaktadır.

Ana bilimsel sınır: Araştırma bir mekanizma geliştirme çalışmasıdır. Tek kritik vaka üzerinden genel nüfus etkisi, bütün devletlere uygulanacak ortalama nedensel etki veya AI kişileştirmenin kaçınılmaz sonucu hakkında çıkarım yapmaz.

Hukuki sınır: İnceleme dönemindeki anayasal ve görüntü kullanımına ilişkin uyuşmazlıklar, kaynak tarafından kesinleşmiş hukuki sonuçlar olarak değil, hesap verebilirlik tartışmasının kurumsallaşmış göstergeleri olarak kullanılmıştır.