Siyâsî teşḫîṣ (political personification), bir ʿumûmî müʾessesenin ḥisâb yapan bir sistemi yalnız kullanıcı arayüzü olarak değil; adı, çehresi veya sesi bulunan, muʿayyen bir ʿumûmî vaẓîfe ile irtibâṭlandırılan ve siyâsî maḳām ṣâḥibine benzeyen görünür bir persona ṣûretinde temsîl etmesidir. Tetḳîḳ olunan çalışma, böyle bir temsîlin ḥesâb verme mükellefiyyetine ne sûretle teʾsîr edebileceğini Arnavutluk'taki Diella vaḳʿası üzerinden araştırmaktadır. Muḥaḳḳiḳler Eylül 2025 ile 12 Ağustos 2026 arasındaki 28 kaynak-olay kaydını, kaynak üçgenlemesi, yapılandırılmış nitel kodlama ve zamansal süreç izleme usûlüyle tetḳîḳ etmişlerdir. Çalışmanın esâs bulgusu, sunʿî aktörün ʿumûma görünürlüğü insanlardan ve müʾesseselerden mürekkeb ḥaḳîḳî ḳarâr ve mesʾûliyyet silsilesinin görünürlüğünü aşdığı takdîrde bir mesʾûliyyet-görünürlük boşluğu ḥâṣıl olabileceğidir. Lâkin çalışma bu boşluğun kendiliğinden mesʾûliyyetin makineye naḳline sebeb olduğunu iddiʿâ etmez; siyâsî ve ḥuḳūḳî iʿtirâżlar sistemi tekrâr siyâsîleştirerek insan mesʾûliyyetini yeniden görünür ḥâle getirebilir.

Diella vaḳʿasında sunʿî persona, kaynak çalışmanın taḥlîline göre, amelî ve ḥuḳūḳî mesʾûliyyet miʿmârîsinden daha evvel ve daha ḳuvvetli bir sûrette ʿumûmî görünürlük kazanmıştır. Daha sonraki parlamento protestoları, anayasal iʿtirâż, murâḳabe ve mesʾûliyyete dâʾir suʾâller, avatarın insan çehresiyle alâḳalı ḥuḳūḳî nizâʿ ve ḥükûmetin insan ḥükmü ile mesʾûliyyetini açıkça teʾkîd eden sonraki beyânâtı; çalışmanın teklif etdiği mekanizmanın muḫtelif merḥalelerini tetḳîḳ etmek için kullanılmıştır.

Maḳālenin teʾvîle müteʿallıḳ ḥaddi mühimdir. Araştırma, Arnavutluk cemʿiyyetinin tamâmının Diella'ya nasıl bakdığını ölçmez; AI'nin (yapay zekâ) ḥaḳîḳaten müstaḳil bir nâẓır gibi ḳarâr verdiğini göstermez; ḥuḳūḳî mesʾûliyyetin makineye geçdiğini ileri sürmez ve sistemin kaynak kodunu, ḫaṭâ nisbetlerini, siber güvenliğini veya ḥaḳîḳî satın alma performansını müstaḳillen murâḳabe etmez. Çalışmanın ḳatkısı, AI ḥesâb verme mükellefiyyetine teknik şeffâflığın yanında bir temsîlî görünürlük mesʾelesi ilâve etmesidir: sunʿî aktör ne ḳadar görünür ise, ḥaḳîḳî insan ve müʾessese mesʾûliyyetinin de hiç olmazsa o ḳadar görünür olması lâzımdır.

Araştırma mesʾelesi: Görünür aktör ile mesʾûl aktör aynı olmayabilir

ʿUmûmî sektörde AI mübâḥaṡeleri ekseriyetle sistemlerin nerede kullanıldığı, ḳarârların ne ḳadar îżâḥ edilebilir olduğu, kullanıcıların sisteme iʿtimâd edip etmediği, algoritmik risklerin nasıl idâre olunacağı ve insan murâḳabesinin nasıl kurulacağı üzerinde yoğunlaşır. Kaynak çalışma bu edebiyyâta başka bir suʾâl ilâve etmektedir: Bir ʿumûmî müʾessese bir ḥisâb sistemini siyâsî maḳām ṣâḥibine benzeyen tek ve tanınabilir bir aktör gibi temsîl etdiğinde ne olur?

Mesʾele yalnız algoritmanın teknik cihetden kapalı veya îżâḥ olunamaz olması değildir. Bir vatandaş modelin ne yapdığını kâfî derecede anlayabilir; lâkin yine de ḳarârın hangi insan tarafından meʾẕûn ḳılındığını, hangi müʾessesenin maḳṣadları taʿyîn etdiğini, kimin çıktıyı geçersiz kılabileceğini, ḫaṭâyı kimin düzelteceğini ve netîceden kimin müeyyideye tâbiʿ tutulabileceğini bilmiyor olabilir.

Bu sebeble çalışma teknik şeffâflık ile müʾessesî ḥesâb verme mükellefiyyetinin görünürlüğünü birbirinden ayırmaktadır. Bir AI sistemi teknik olarak îżâḥ edilebilir iken mesʾûliyyet silsilesi ʿumûm nazarında yine mübhem kalabilir.

Siyâsî Teşḫîṣ Nedir?

Siyâsî teşḫîṣ, bir ʿumûmî müʾessesenin ḥisâb sistemini sâbit bir hüviyyet, müʾessesî mevḳiʿ, siyâsî icrâ ve nisbet edilen idârî ḳābiliyyet vâsıṭasıyla ʿumûmî vaẓîfeye bağlı tanınabilir bir siyâsî persona ṣûretinde temsîl etmesidir; mefhûm şuur, ḥuḳūḳî şahṣiyyet veya ḥaḳîḳî insana benzer zekâ iddiʿâsı değildir.

Kaynak çalışma siyâsî teşḫîṣi ʿâdî antropomorfik arayüzlerden ayırmak için dört ḫuṣûṣiyyet kullanmaktadır.

Bu dört ḫuṣûṣiyyet bir sistemin ḥaḳîḳaten nâẓır, ʿumûmî meʾmûr veya ḥuḳūḳî şahıṣ olduğunu isbât etmez. Tetḳîḳ edilen mefhûmun mevżûʿu, sistemin ḥuḳūḳî statüsü değil, müʾessese tarafından nasıl temsîl edildiğidir.

Temsîl, taṭbîḳdan daha sürʿatli tekâmül edebilir

Çalışmanın mühim müşâhedelerinden biri, sunʿî personanın ʿumûmî görünürlüğünün altındaki idârî altyapının görünürlüğünden daha sürʿatli gelişebilmesidir. Bir sistem için isim, çehre, unvân ve ʿumûmî vaẓîfe rivâyeti teşkîl etmek mümkündür; lâkin bu esnâda ḳarâr ṣalâḥiyyetinin hangi insanda bulunduğu, hangi ḳaydların tutulduğu, modelin hangi merḥalede devreye girdiği, hangi muʿâmelede insan tetḳîḳinin mecbûrî olduğu ve hangi mekanizma ile iʿtirâż edilebildiği ʿumûma aynı vuzûḥ ile gösterilmeyebilir.

Bu gayr-i mütenâẓırlık, çalışmanın esâs mekanizmasının ibtidâ noktasıdır.

Mesʾûliyyet-Görünürlük Boşluğu Nedir?

Mesʾûliyyet-görünürlük boşluğu, ʿumûmî muḫâberede görünen sunʿî aktörün hüviyyetinin; ḳarâr verme, meʾẕûn kılma, îżâḥ, taṣḥîḥ ve müeyyideye tâbiʿ tutulma ḳābiliyyetini ḥaḳîḳaten taşıyan insan ve müʾessese silsilesinden daha kolay tanınabildiği ḥâldir.

Ḥesâb verme mükellefiyyeti yalnız bir ḳarârın nasıl istihṣâl edildiğinin bilinmesi demek değildir. Ḥesâb verebilir bir bünyede muʿayyen bir aktörün fiʿilini îżâḥ veya taʿlîl etmesi, bir murâḳabe maḳāmının bu fiʿili suʾâl edip değerlendirebilmesi ve îcâb etdiğinde ḥuḳūḳî, idârî, siyâsî veya meslekî netîcelerin taṭbîḳ olunabilmesi lâzımdır.

Bir AI modeli kendi ṣalâḥiyyetiyle istiʿfâ edemez, intiḫâb ile vaẓîfeden azl olunamaz, inzibâṭ cezâsı taşıyamaz veya anayasal mesʾûliyyeti derʿuhde edemez. Bu sebeble AI vâsıṭalı ʿumûmî idârede ḥaḳîḳî ḥesâb verme mükellefiyyeti bir sosyoteknik silsileye dağılır.

• Sistemin istiʿmâlini meʾẕûn kılan ʿumûmî ṣalâḥiyyet,
• nihâʾî ḳarâr ḥaḳlarını ellerinde tutan meʾmûrlar,
• sistemi satın alan veya tertîb eden müʾesseseler,
• geliştiriciler ve tedarikçiler,
• veri idâresinden mesʾûl aktörler,
• murâḳabe heyʾetleri,
• insan tetḳîḳi ve iʿtirâż mekanizmaları

bu silsilenin muḫtelif cüzʾlerini teşkîl edebilir.

Kaynak çalışmanın teklif etdiği mekanizma

Kaynakda bulunan aṣlî Şekil 1'in görsel tertîbi tekrâr edilmeksizin, mekanizmanın ʿilmî muhtevâsı müstaḳillen aşağıdaki cereyân ile ifâde olunabilir:

Nisbet kayması ḥuḳūḳî mesʾûliyyet naḳli değildir

Kaynağın en mühim mefhûmî ḥudûdlarından biri budur. İnsanların, muḫâlefet aktörlerinin veya ḫaber tefsîrlerinin “AI mesʾûl tutulacak mı?” şeklinde suʾâl sorması, ḥuḳūḳî mesʾûliyyetin ḥaḳîḳaten yazılıma naḳl edildiğini göstermez.

Çalışma accountability displacement mefhûmunu idrâkî veya ḫiṭâbî bir mesʾûliyyet yönelişi için kullanmaktadır. Araştırma korpusunda Diella'nın müstaḳil anayasal mesʾûliyyet kazandığını veya insan meʾmûrların mevcûd mesʾûliyyetlerinden resmen kurtarıldığını gösteren delîl bulunmamaktadır.

Tekrâr siyâsîleşme muḳābil bir yol teşkîl edebilir

Bir AI sisteminin bî-ṭaraf, teknik veya fesâddan uzak bir mekanizma ṣûretinde taḳdîm edilmesi, teknolojiyi kendiliğinden siyâsetden çıḳarmaz. Kaynak çalışmanın Diella vaḳʿasında daha ḳuvvetli bulduğu sonraki merḥale örüntülerinden biri, sistemin kendisinin siyâsî ve müʾessesî nizâʿın görünür mevżûʿu ḥâline gelmesidir.

Parlamento protestoları, anayasal iʿtirâżlar ve mesʾûliyyet bünyesine dâʾir suʾâller, teknolojinin “bî-ṭaraf altyapı” olarak kalmadığını göstermektedir. Çalışmanın mefhûmlaşdırmasında bu ḥâl tekrâr siyâsîleşme diye tesmiye olunur.

Tekrâr siyâsîleşmenin mühim netîcesi, AI'nin arkasındaki insan terciḥlerini daha görünür kılabilmesidir. Sistem hangi miʿyârlara göre tertîb edilmiştir? Maḳṣadları kim taʿyîn etmiştir? İḥâle miʿyârlarını kim yazmıştır? Çıktıyı kim geçersiz kılabilir? Verinin idâresinden kim mesʾûldür? Ḥuḳūḳen kime mürâcaʿat olunabilir? Bu suʾâller teknik modelden daha geniş müʾessesî miʿmârîye yönelir.

AI'nin Siyâsî Teşḫîṣi Ḥesâb Verme Mükellefiyyetini Kendiliğinden Żaʿîfletir mi?

Hayır. Kaynak çalışma siyâsî teşḫîṣin netîcesini şarta bağlı bir mekanizma olarak taʿrîf eder: sunʿî persona pek görünür iken insan murâḳabe silsilesi żaʿîf görünürse mesʾûliyyet mübhemiyyeti veya nisbet kayması ḥâṣıl olabilir; buna muḳābil açık mesʾûliyyet beyânı, siyâsî iʿtirâż, ḳażâʾî murâḳabe ve diğer ḥesâb verme mekanizmaları insan mesʾûliyyeti silsilesini tekrâr görünür kılabilir.

Bu sebeble çalışmanın modeli “teşḫîṣ fenâdır” veya “teşḫîṣ ḥesâb verme mükellefiyyetini ortadan kaldırır” şeklinde ḫaṭṭî bir ḳażiyye değildir. Aynı görsel personanın teʾsîri, müʾessesenin arka plandaki ṣalâḥiyyet ve mesʾûliyyet bünyesini ne derecede îżâḥ etdiğine göre değişebilir.

Mesʾûliyyet îżâḥı bir muḳābil mekanizma olarak nasıl işler?

Kaynak, 2026 ortasına doğru resmî muḫâberede sunʿî persona ile altındaki müʾessesî altyapının daha açık sûretde ayrıldığını tesbît etmektedir. Temmuz 2026'da yapılan ḥükûmet beyânında Diella görünür çehre, “gov AI” ise daha geniş müʾessesî tabaḳa olarak tefrîḳ edilmiş; demokratik ḥükmün, ḥesâb verme mükellefiyyetinin ve mesʾûliyyetin insanlarda kaldığı açıkça ifâde edilmiştir.

Çalışma bu taġayyürün tenḳîdler tarafından sebebiyyet cihetiyle meydana getirildiğini iddiʿâ etmez. Müşâhede edilebilen şey, mesʾûliyyet îżâḥının zaman içinde daha açık ḥâle gelmesidir.

Bu tefrîḳ naẓarî cihetden mühimdir: mesʾele personanın mevcûdiyyeti olmak mecbûriyyetinde değildir. Mesʾele, personanın görünürlüğü ile müeyyideye tâbiʿ insan mesʾûliyyetinin görünürlüğü arasındaki muvâzenesizlikdir.

İnsan çehresinin istiʿmâli ayrı bir ḫâricî teʾsîr meydana getiriyor

Diella'nın sunʿî persona olarak görünür olması, tamâmen insansız bir temsîl meydana getirmemiştir. Kaynak çalışma, oyuncu Anila Bisha'nın çehre ve sesinin istiʿmâline dâʾir nizâʿı ayrı bir tecessümün ḫâricî teʾsîri olarak ele almaktadır.

Bisha, e-Albania ḫidmet asistanı için verdiğini beyân etdiği iznin daha sonraki siyâsî persona istiʿmâlini şâmil olmadığını ileri sürmüş ve ḥuḳūḳî süreç başlatmıştır. Çalışmanın tetḳîḳ devresi nihâyetinde bu iddiʿânın esâsı ḳaṭʿî bir ḳażâʾî ḳarâr ile netîcelenmiş değildi. Bu sebeble çalışma iddiʿâları isbât olunmuş ḥuḳūḳî iḫlâl olarak taḳdîm etmemektedir.

Taḥlîlî nokta başḳadır: sentetik bir siyâsî aktörün görünür hüviyyeti, arka plandaki ḥaḳîḳî insanların içtimâʿî ve siyâsî külfetlerini gizleyebilir. Performans sanatçıları, yazılım geliştiricileri, ʿumûmî meʾmûrlar, müteʿahhidler, veri sağlayıcıları ve veri süjeleri sunʿî personanın görünmeyen insan tabaḳaları arasında yer alabilir.

Otomasyon, taḳdîri ortadan kaldırmak yerine başka merḥaleye naḳledebilir

Çalışma küçük ve müstaḳil bir nitel araştırmadan gelen sekiz Arnavut iş adamının görüşlerini yalnız tâlî üçgenleme için kullanmaktadır. Bu numûne Arnavutluk ticâret âleminin veya ḫalḳının ʿumûmî görüşünü temsîl etmez.

Bu görüşlerin çalışmaya sağladığı naẓarî ḳatkı, riskin yalnız algoritmanın son çıktısında aranamayacağını göstermesidir. İḥâle miʿyârlarını kimin hazırladığı, modelin hangi maḳṣadla tertîb edildiği, veri intiḫâbının nasıl yapıldığı ve ḳarâr ḳāʿidelerinin ne zaman taʿyîn edildiği gibi terciḥler algoritma çalışmadan evvel yapılabilir.

Binâʾenaleyh AI bâzı sonraki merḥale taḳdîrlerini azaltırken insan taḳdîrini maḳṣad taʿyîni, veri intiḫâbı, miʿyâr taṣarımı, tedârük, tertîb ve override gibi daha evvelki merḥalelere naḳledebilir.

Çalışmanın Usûlü ve Bulguları

Araştırma taṣarımı

Araştırma nitel kritik-vaḳʿa taṣarımı ve zamansal süreç izleme kullanmaktadır. Arnavutluk bütün AI kullanan devletleri temsîl etdiği farż edildiği için intiḫâb edilmemiştir. Vaḳʿanın araştırma cihetinden ḳıymeti, sunʿî persona temsîlinin fevḳalâde ḳuvvetli olmasıdır: sâbit hüviyyet, kabine seviyesinde görünürlük, resmî siyâsî temsîl ve fesâd ile mücâdele miṣyonu; buna muḳābil amelî ve ḥuḳūḳî mesʾûliyyetin insan müʾesseseleri arasında dağılmış kalması.

Bu taṣarım, orta ḥâlli bir memleket teʾsîrini ḥesâblamak için değil, ʿâdeten daha dağınık olan mekanizmaları açık sûretde müşâhede etmek için kullanılmıştır.

Müşâhede devresi ve veri bünyesi

Kaynakların rolleri birbirinden tefrîḳ edildi

Çalışmanın usûl cihetinden dikkate şâyân taraflarından biri, muḫtelif kaynak nevʿilerini aynı isbât ḳıymetine mâlikmiş gibi birleştirmemesidir.

• Ḥükûmet beyânâtı, resmî çerçeveyi, ḥükûmetin kendi taṭbîḳ taʿrîfini ve mesʾûliyyet îżâḥlarını gösterir; sistem performansının müstaḳil taṣdîḳi olarak kullanılmaz.
• Muḫâlefet beyânâtı, siyâsî tefsîr ve iʿtirâżı gösterir; ileri sürülen ithâm veya tenḳîdlerin ṣıḥḥatini tek başına isbât etmez.
• Parlamento davranışları ve daʿvâ süreçleri, yalnız söylemden daha ileri davranışsal veya müʾesseseleşmiş iʿtirâż delîli olarak kullanılır.
• Ḫaberlerde naḳledilen vatandaş görüşleri, muʿayyen görüşlerin mevcûd olduğunu gösterir; cemʿiyyetdeki intişâr nisbetini göstermez.
• Araştırmacı gazetecilik, daha geniş müʾessesî bütünlük mesʾelelerini bağlama yerleştirir; Diella'nın teknik davranışını müstaḳillen isbât etmez.

Bu kaynak-rol disiplini bilḫâṣṣa siyâsî vaḳʿalarda istinbâṭın delîlin taşıyabileceğinden daha ileri götürülmesini menʿ etmek için kullanılmıştır.

Kodlanan altı esâs bünye

Araştırmanın esâs kodlama sistemi altı merkezî bünyeye odaklanmıştır:

1. müʾessesî teşḫîṣ,
2. makine bî-ṭaraflığı çerçevesi,
3. mesʾûliyyet-görünürlük mübhemiyyeti,
4. ḥesâb verme mükellefiyyetinin sunʿî aktöre kaydığına dâʾir tefsîrler,
5. davranışsal veya ḥuḳūḳî iʿtirâż yoluyla tekrâr siyâsîleşme,
6. insan mesʾûliyyetinin açıkça beyân edilmesi.

İnsan sûreti ve sesi üzerinden ḥâṣıl olabilecek ḫâricî teʾsîrler ise yazılım davranışından muḫtelif bir mesʾele olduğu için ayrıca kodlanmıştır.

Naẓarî beklentiler

Bulgu 1: Maḳām ṣâḥibi gibi temsîl, amelî şeffâflıkdan evvel görünür oldu

Kaynak taḥlîline göre Diella ʿâdî bir chatbot ṣûretinde taḳdîm edilmemiştir. Sâbit bir persona, kabine seviyesinde unvân, ʿumûmî vaẓîfe, resmî görünürlük ve birinci şahıṣ siyâsî icrâsı sunʿî sistemi tek ve tanınabilir bir aktör ḥâline getirmiştir.

Buna muḳābil ḳayd sistemi, iḥâle iş cereyânı, izlenebilirlik, el ile tetḳîḳ ve daha geniş gov-AI altyapısına dâʾir tafṣîlâtlı îżâḥlar daha sonra belirginleşmiştir.

Bu zaman tertîbi devletin mesʾûliyyeti ḳaṣden gizlediğini isbât etmez. Kaynağın daha maḥdûd istinbâṭı, personanın ʿumûm nazarında anlaşılır ḥâle gelmesinin mesʾûliyyet miʿmârîsinin aynı derecede anlaşılır ḥâle gelmesinden evvel vukūʿ bulmasıdır.

Bulgu 2: Görünürlük boşluğu mesʾûliyyet nisbetine dâʾir suʾâller ṣûretinde müşâhede edildi

Kaynak korpusunda muḫtelif aktörler “sistemi kim murâḳabe ediyor?”, “yanlış veya usûlsüz netîceden kim mesʾûl olacak?” nevʿinden suʾâller ve tenḳîdler ortaya koymuştur.

Bunlar ḥükûmetin mesʾûliyyetden kaçmak istediğini isbât etmez. Aynı şekilde bütün vatandaşların mesʾûliyyeti AI'ye yüklediğini de göstermez. Kaynağın desteklediği daha maḥdûd netîce, siyâsî personanın müeyyideye tâbiʿ ḥaḳîḳî murâḳabe noktasına dâʾir mübhemiyyeti görünür ḥâle getirmesidir.

Bulgu 3: En ḳuvvetli sonraki merḥale örüntüsü tekrâr siyâsîleşmedir

Kaynak, parlamento protestosunu, oturumdaki gerginliği, muḫâlefetin reʾye iştirâk etmemesini ve mesʾelenin anayasal ḳażâya taşınmasını siyâsî iʿtirâżın davranışsal ve müʾessesî alâmetleri olarak değerlendirir.

Bu bulgu, teknolojinin fesâdı veya taḳdîri azaltmaya yönelik bî-ṭaraf bir vâsıṭa olarak taḳdîm edilmesinin onu siyâsetden kendiliğinden çıḳarmadığını göstermektedir. Görünür persona, bilʿakis ṣalâḥiyyet, ḳānûnîlik ve mesʾûliyyet mübâḥaṡalarının üzerinde yoğunlaştığı bir merkez ḥâline gelebilir.

Bulgu 4: İnsan mesʾûliyyetinin açıkça beyânı muḳābil mekanizma olarak ortaya çıḳdı

2026 ortasındaki resmî muḫâberede görünür Diella personası ile altındaki idârî AI altyapısı arasındaki farḳ daha açık ḥâle gelmiştir. İnsan ḥükmünün, ḥesâb verme mükellefiyyetinin ve mesʾûliyyetinin maḥfûẓ olduğunun açıkça ifâde edilmesi, kaynak tarafından mesʾûliyyet îżâḥının misâli olarak değerlendirilir.

Bu gelişme, çalışmanın taṣarım teklifine doğrudan bağlanır: AI personasının kaldırılması mecbûrî değildir; lâkin hangi insanın veya maḳāmın nihâʾî ḳarârı verdiği, hangi ḥuḳūḳî ṣalâḥiyyete istinâd edildiği, kimlerin override yapabildiği, murâḳabe izlerinin nasıl maḥfûẓ tutulduğu ve insan tetḳîḳine nasıl mürâcaʿat olunacağı hiç olmazsa persona ḳadar anlaşılır olmalıdır.

Bulgu 5: Sunʿî persona ḥaḳîḳî insanlar üzerinde külfet meydana getirebilir

Avatarın görünür çehresi ile oyuncu Anila Bisha arasındaki nizâʿ, çalışmada teknik ḥesâb verme mükellefiyyetinden ayrı bir tecessüm mesʾelesi olarak ele alınmıştır. Ḳażâʾî esâs ḳaṭʿîleşmediğinden kaynak iddiʿâları ḥuḳūḳen isbât olunmuş netîce gibi taḳdîm etmemektedir.

Vaḳʿanın naẓarî ḳıymeti, sunʿî personanın tek bir sentetik ferd sûreti meydana getirmesine rağmen temsîlin ḥaḳîḳatde birçoḳ insanın emeğine, hüviyyetine ve ḳarârlarına dayanabilmesidir. Böylece sunʿî aktör insan ʿunṣurunu ortadan kaldırmakdan ziyâde onu muḫtelif tabaḳalara dağıtabilir.

Bulgu 6: Mühim taḳdîr ṣalâḥiyyeti algoritmadan evvel bulunabilir

Maḥdûd tâlî alâḳadâr bulguları, bâzı iştirakçilerin otomasyonu ḫâṭır-gönül kayırmasını azaltabilecek bir vâsıṭa olarak görürken sistemin taṣarımını ve miʿyârlarını kimin murâḳabe etdiği ḥuṣûṣunda aynı zamanda tereddüd taşıdığını göstermiştir.

Bu müşâhedeler nüfûs seviyesinde efkâr-ı ʿumûmiyye netîcesi değildir. Lâkin kaynağın sosyoteknik daʿvâsını destekleyen bir misâl verir: “algoritma ḳarâr verdi” ifâdesi, maḳṣadların, miʿyârların, verilerin ve tertîbin insanlar tarafından daha evvel taʿyîn edilmiş olabileceği ḥaḳîḳatini ortadan kaldırmaz.

Çalışmanın desteklediği netîceler

• Maḳām ṣâḥibi gibi ḳuvvetli sûretde temsîl edilen bir AI personası, ḥaḳîḳî insan-müʾessese mesʾûliyyet silsilesinden daha görünür olabilir.
• Bu gayr-i mütenâẓırlık, kimin murâḳabe etdiği ve kimin müeyyideye tâbiʿ olduğu ḥuṣûṣunda ʿumûma açık mübhemiyyet meydana getirebilecek bir şartdır.
• Mübhemiyyet kendiliğinden mesʾûliyyetin makineye naḳli maʿnâsına gelmez.
• Siyâsî ve ḥuḳūḳî iʿtirâż, teknolojiyi tekrâr siyâsîleştirerek insan mesʾûliyyetini daha görünür kılabilir.
• Ṣalâḥiyyet, override, murâḳabe, ḳayd ve insan tetḳîḳinin açık sûretde beyânı görünürlük boşluğunu daraltabilecek bir muḳābil mekanizmadır.
• Sunʿî persona, arkasındaki insan emeğini ve şahṣî külfetleri görünmez kılabilecek bir temsîl tabaḳası meydana getirebilir.
• AI ḥesâb verme mükellefiyyetinde yalnız model çıktısı değil, maḳṣad ve miʿyârların taʿyîn edildiği daha evvelki müʾessesî merḥaleler de izlenmelidir.

Çalışmanın desteklemediği netîceler

• Diella'nın müstaḳil ḥuḳūḳî veya anayasal şahṣiyyet kazandığı gösterilmemiştir.
• Ḥuḳūḳî mesʾûliyyetin insanlardan AI'ye devr edildiği gösterilmemiştir.
• Arnavutluk ḫalḳının ʿumûmen Diella'yı desteklediği, redd etdiği, ona iʿtimâd etdiği veya onu mesʾûl tuttuğu netîcesine varılamaz.
• 28 kaynak kaydının ʿadedi efkâr-ı ʿumûmiyyenin intişârının ölçüsü değildir.
• Kaynak, Diella'nın kaynak kodunu, ḥaḳîḳî model davranışını, ḫaṭâ nisbetlerini, siber güvenliğini veya iḥâle netîcelerini müstaḳillen imtiḥân etmemiştir.
• Ḥükûmetin personayı mesʾûliyyetden kaçmak maḳṣadıyla teşkîl etdiğine dâʾir sebebî niyyet istinbâṭı yapılmamıştır.
• Daha sonraki mesʾûliyyet îżâḥlarının tenḳîdler tarafından meydana getirildiği isbât olunmamıştır.
• Tek Arnavutluk vaḳʿasından bütün devletler için orta ḥâlli sebebî teʾsîr ḥesâblanamaz.

Usûle müteʿallıḳ ḥudûdlar

Birinci ḥadd: Tetḳîḳ devresinde Diella'ya maḫṣûṣ temsîlî bir millî efkâr-ı ʿumûmiyye araştırması bulunmamıştır. Ḫaberlerde yer alan vatandaş görüşleri veya küçük maḳṣadlı numûneler muʿayyen görüşlerin mevcûdiyyetini gösterebilir; bu görüşlerin cemʿiyyetdeki nisbetini gösteremez.

İkinci ḥadd: Muḥaḳḳiḳler kaynak kodu, ḥaḳîḳî model davranışını, siber güvenliği, ḫaṭâ nisbetlerini, iḥâle netîcelerini veya gov-AI altyapısının fiʿlî işleyişini müstaḳillen murâḳabe etmemiştir. Resmî teknik îżâḥlar bu sebeble sistem performansının müstaḳil taṣdîḳi değil, ḥükûmetin taṭbîḳı nasıl taʿrîf etdiğinin kaydıdır.

Üçüncü ḥadd: Çalışma tek ve fevḳalâde temsîl kesâfeti taşıyan kritik vaḳʿaya dayanır. Taṣarım mekanizma geliştirmek için münâsibdir; muḫtelif devletlerdeki orta teʾsîri ölçmez.

Dördüncü ḥadd: Çalışmanın müşâhede devresi nihâyetinde anayasal ve sûret istiʿmâline dâʾir bâzı ḥuḳūḳî süreçler netîcelenmemiştir. Kaynak bunları nihâʾî ḥuḳūḳî netîceleri için değil, iʿtirâżın müʾesseseleşdiğini göstermeleri cihetinden kullanmaktadır.

Dijital ʿumûmî idâre için çıkarılan taṣarım ḳāʿidesi

Kaynak çalışma insan benzeri ʿumûmî arayüzlerin tamâmen menʿ edilmesini teklif etmemektedir. İnsan benzeri persona muʿaḳḳad sistemleri vatandaş için daha anlaşılır ve ḫâṭırda kalabilir ḥâle getirebilir. Teklif edilen idâre ḳāʿidesi temsîlî mütenâẓırlıkdır.

Bir AI sistemi ne ḳadar ḳuvvetli sûretde fiʿil işleyen bir aktör gibi temsîl ediliyorsa, müʾessesenin aşağıdaki insan mesʾûliyyetlerini de o ḳadar açık göstermesi lâzımdır:

• sistemin hangi ḥuḳūḳî ṣalâḥiyyet altında kullanıldığı,
• AI çıktısının tavṣiye mâhiyyetinde mi yoḫsa ḳarâr sürecinde taʿyîn edici mi olduğu,
• nihâʾî ḳarâr ḥaḳḳını hangi maḳāmın veya meʾmûrun taşıdığı,
• model ve veri idâresinden kimin mesʾûl olduğu,
• insan müdâḫalesi veya override şartları,
• ḳayd ve murâḳabe usûlleri,
• ḫaṭâ taṣḥîḥi süreci,
• insan ṣalâḥiyyet ṣâḥibine yapılabilecek iʿtirâż yolu.

Çalışmanın nihâʾî mefhûmî teklifi bu sebeble yalnız “AI şeffâf mı?” suʾâline odaklanmamakdır. Daha mütemmim suʾâl şudur: AI'nin görünür fâʿilliyyeti ile ḥaḳîḳî insan mesʾûliyyetinin görünürlüğü arasında muvâzene var mı?

İstikbâldeki araştırma teklifleri

Müʾellifler naẓariyyenin başka vaḳʿalarda doğrudan imtiḥân edilebileceğini beyân etmektedir. Teklif edilen tecrübî taṣarımlardan biri, teşḫîṣ kesâfeti ile mesʾûliyyet îżâḥını iki ayrı müteġayyir olarak taġyîr etmekdir. Böyle bir çalışma idrâk edilen sunʿî fâʿilliyyet, iʿtimâd, ithâm nisbeti, meşrûʿiyyet ve ḥaḳîḳî mesʾûl insan aktörünü doğru taʿyîn etme ḳābiliyyeti gibi netîceleri tetḳîḳ edebilir.

Muḳāyeseli araştırmalar, maḳām remizleri kullanmayan antropomorfik ʿumûmî ajanları, ḳuvvetli insan-taṣdîḳ mekanizmasına mâlik sistemleri ve görünür persona yerine altyapısal AI kullanan ʿumûmî müʾesseseleri muḳāyese edebilir.

Uzun müddetli araştırmalar ise sistem ḫaṭâları, maḥkeme süreçleri, siyâsî riyâset taġayyürleri veya yeni murâḳabe rejimlerinden sonra mesʾûliyyet-görünürlük boşluğunun nasıl değişdiğini araştırabilir.

Kaynak ve Usûl Ḫāṭırası

Aṣlî başlık: Political Personification and the Responsibility-Visibility Gap: Accountability in AI-Mediated Government

Müʾellifler: Juan Sumaya-Martínez; Nadia Velázquez-Lemus.

Müʾesseseler: Juan Sumaya-Martínez — Faculty of Sciences, Universidad Autónoma del Estado de México, Toluca, Mexico. Nadia Velázquez-Lemus — Facultad de Contaduría y Administración, Universidad Autónoma del Estado de México, Mexico.

Corresponding author: Juan Sumaya-Martínez.

ORCID: 0000-0002-7032-8824.

Kaynak nevʿi: SSRN Preprint / Working Paper, Version 1.

Maḳāle târîḫi: 15 Ağustos 2026.

SSRN yüklenme târîḫi: 18 Ağustos 2026.

DOI: 10.2139/ssrn.7291058.

Ḥakemlik vażʿiyyeti: Kaynak, ḥakem tetḳîḳinden geçmediğini açık sûretde beyân etmektedir.

Telif/lisans: Müʾellifler bütün ḥaḳları maḥfûẓ tutmaktadır. SSRN kaydı yeniden istiʿmâlin izin gerektirdiğini beyân etmektedir. Verianla maḳālesi kaynak metni, kaynak şeklini veya aṣlî cedvel taṣarımını yeniden neşr etmemiş; çalışmanın mefhûmlarını, usûlünü, bulgularını ve ḥudûdlarını müstaḳil öğretici bir bünye içinde îżâḥ etmiştir.

Usûl: Nitel kritik-vaḳʿa taḥlîli, zamansal süreç izleme, kaynak üçgenlemesi ve yapılandırılmış kodlama.

Müşâhede devresi: Eylül 2025–12 Ağustos 2026.

Taḥlîl mevâddı: 28 yönlendirilmiş kaynak-olay kaydı; İngilizce ve Arnavutça hedefli aramalar ve kaynak zincirleme yoluyla cemʿ edilmiş resmî, siyâsî, ḥuḳūḳî, gazetecilik ve müʾessesî mevâd.

İstinbâṭ birimi: Belge ʿadedi değil; belgelendirilmiş olay, beyân, müʾessesî fiʿil veya alâḳadâr müşâhedesi.

Esâs mefhûmlar: Siyâsî teşḫîṣ, mesʾûliyyet-görünürlük boşluğu, nisbet kayması, tekrâr siyâsîleşme, mesʾûliyyet îżâḥı ve tecessümün ḫâricî teʾsîri.

Veriye vüṣûl: Ana PDF'de ayrı bir veriye vüṣûl beyânı veya 28 kaydın tamâmını hâvî müstaḳil veri deposu maʿlûmâtı görünür sûretde verilmemektedir. Metin bir supplementary evidence matrix'den bahs etmektedir; mevcûd yüklenmiş dosyada bu ilâve matris ayrıca sunulmamıştır.

Mâlî destek: Mevcûd kaynak metninde ayrı ve açık bir mâlî destek beyânı tesbît edilmemiştir; mâlî destek maʿlûmâtı uydurulmamıştır.

Menfaʿat teʿârużu: Mevcûd kaynak metninde ayrı bir menfaʿat teʿârużu beyânı tesbît edilmemiştir.

Müʾellif ḳatkıları: Kaynakda tafṣîlâtlı CRediT ḳatkı beyânı bulunmamaktadır.

Esâs ʿilmî ḥadd: Araştırma bir mekanizma geliştirme çalışmasıdır. Tek kritik vaḳʿa üzerinden ʿumûmî nüfûs teʾsîri, bütün devletlere taṭbîḳ olunacak orta sebebî teʾsîr veya AI teşḫîṣinin kaçınılmaz netîcesi ḥaḳḳında istinbâṭ yapmaz.

Ḥuḳūḳî ḥadd: Tetḳîḳ devresindeki anayasal ve sûret istiʿmâline dâʾir nizâʿlar, kaynak tarafından ḳaṭʿîleşmiş ḥuḳūḳî netîceler olarak değil, ḥesâb verme mübâḥaṡasının müʾesseseleşmiş alâmetleri olarak kullanılmıştır.