Madde kullanım bozukluğu (Substance Use Disorder, SUD), zararlı sonuçlarına rağmen madde kullanımının sürmesi ve kullanım üzerinde kontrolün bozulmasıyla ilişkili klinik bir bozukluktur; bu çalışma SUD ile birlikte psikotik bozukluğu bulunan erkek yatan psikiyatri hastalarının madde kullanırken bildirdikleri psikolojik ve sosyal motivasyonları incelemektedir. Bükreş'teki tek bir psikiyatri hastanesinin bağımlılık bölümünde Ekim 2024–Eylül 2025 arasında değerlendirilen 118 erkek hastaya 26 maddelik Reasons for Substance Use Questionnaire uygulanmıştır. Beş özgün motivasyon alanı içinde olumlu duygu/haz artırma motivasyonu en yüksek ortalamaya sahip olmuş, onu olumsuz duyguyla başa çıkma ve sosyal motivasyon izlemiştir. Sosyal uyum/kabul ile pozitif psikotik belirtileri veya ilaç yan etkilerini hafifletme motivasyonları daha düşük puanlanmıştır. Çalışma kesitsel ve keşfedici olduğundan bu sonuçlar maddelerin gerçekten belirtileri azalttığını, belirli motivasyonların madde kullanımına neden olduğunu veya bir motivasyon profilinin gelecekteki klinik seyri öngördüğünü kanıtlamaz.

Katılımcıların %20,3'ü ilk psikiyatrik yatışındayken %79,7'sinin daha önce hastane yatışı bulunuyordu. Birden fazla yatış öyküsü bulunan grupta pozitif psikotik belirtileri veya ilaç yan etkilerini hafifletmeye yönelik motivasyon puanı ilk yatış grubundan daha yüksek bulunmuştur; ortalama fark ilk yatış eksi çoklu yatış için −0,297, %95 güven aralığı −0,551 ile −0,042 ve p = 0,011'dir. Ancak karşılaştırma düzeltilmemiştir, iki hasta grubu başka klinik ve sosyodemografik özelliklerde de farklıdır ve ilgili relief alt ölçeğinin Cronbach α değeri yalnız 0,51'dir. Bu nedenle sonuç doğrulanmış bir nedensel mekanizma değil, daha büyük ve ayarlanmış çalışmalarla sınanması gereken keşfedici bir ilişki olarak değerlendirilmelidir.

Araştırmanın problemi

Psikotik bozukluklar ile madde kullanım bozukluğunun birlikte görülmesi klinik açıdan önemlidir; ancak yalnız bir hastanın hangi maddeyi kullandığını bilmek, kullanımın psikolojik işlevini açıklamaz. Bir kişi maddeyi olumlu duygulanımı artırmak, olumsuz duyguyla baş etmek, sosyal etkileşimi kolaylaştırmak, bir gruba uyum sağlamak veya psikotik belirtilerle ve ilaç yan etkileriyle başa çıkmaya çalışmak gibi farklı nedenlerle kullanabilir. Aynı davranışın altında farklı motivasyonların bulunabilmesi, araştırmanın temel çıkış noktasıdır.

Kaynak çalışmanın literatür çerçevesinde madde kullanımı; psikotik belirtilerin kötüleşmesi, relaps, tedaviye uyum sorunları ve daha olumsuz klinik sonuçlarla ilişkilendirilmektedir. Bununla birlikte mevcut araştırmanın amacı bu sonuçları yeniden test etmek değildir. Araştırmacılar özellikle psikiyatrik tanı, kullanılan madde türü ve kişinin kendi bildirdiği kullanım motivasyonlarının aynı klinik örneklem içinde nasıl bir araya geldiğini araştırmıştır.

İkili tanı bağlamı

Çalışmadaki katılımcıların hem madde kullanım bozukluğu hem de psikotik bir bozukluğu vardır. Bu birliktelik klinik uygulamada çoğu zaman ikili tanı bağlamında ele alınır. Araştırmacılar, yalnız maddeyi durdurmaya odaklanan bir yaklaşımın bazı hastalarda madde kullanımının yerine getirdiğini düşündükleri duygusal veya psikolojik işlevleri gözden kaçırabileceği düşüncesinden hareket etmektedir.

Bu çerçeve, madde kullanımının yararlı veya güvenli olduğu anlamına gelmez. Araştırmada ölçülen değişken, hastanın bir maddeyi kullanma nedenine ilişkin kendi değerlendirmesidir. “Psikotik belirtileri azaltmak için kullanıyorum” biçimindeki bir yanıt, kullanılan maddenin gerçekten psikotik belirtileri azalttığını gösteren klinik bir etkililik ölçümü değildir.

Madde Kullanım Motivasyonlarının Beş Alanı Neyi İfade Ediyor?

Çalışmada madde kullanım motivasyonları beş özgün alanda değerlendirilmiştir: olumlu duygu veya iyi oluşu artırmaya yönelik enhancement motivasyonu; olumlu sosyal ödül elde etmeye yönelik sosyal motivasyon; olumsuz duyguları azaltma veya düzenlemeye yönelik başa çıkma motivasyonu; sosyal kabul ve gruba uyum sağlamaya yönelik uyum/kabul motivasyonu; pozitif psikotik belirtileri veya ilaç yan etkilerini hafifletmeye yönelik relief motivasyonu. Bunlar hastanın bildirdiği kullanım nedenlerini sınıflandırır; maddelerin bu amaçları gerçekten yerine getirip getirmediğini ölçmez.

Yeni psikoaktif maddelerin çalışma içindeki yeri

Örneklem yalnız geleneksel olarak daha sık araştırılan esrar veya eroin kullanıcılarından oluşmamaktadır. Sentetik katinonlar ve sentetik kannabinoidler de örneklemde önemli yer tutmaktadır. Kaynak, yeni psikoaktif maddeleri (Novel Psychoactive Substances, NPS) kontrollü maddelerin psikoaktif etkilerini taklit eden ancak kimyasal yapıları hızla değişebilen heterojen sentetik bileşikler grubu olarak tartışmaktadır.

Bu çeşitlilik araştırmanın güçlü yönlerinden biridir; çünkü psikotik bozukluğu bulunan kişilerdeki önceki motivasyon araştırmalarının önemli bölümü esrar üzerine yoğunlaşmıştır. Buna karşılık heterojen madde grupları küçük alt örneklemler oluşturduğu için maddeler arasındaki motivasyon farkları güçlü çıkarımsal karşılaştırmalar olarak değil, betimleyici örüntüler olarak değerlendirilmelidir.

Örneklemin klinik yapısı

Çalışmaya araştırma döneminde bağımlılık bölümüne yatırılan 149 hastanın 118'i katılmayı kabul etmiştir; katılım oranı %79,19'dur. Örneklemin ortalama yaşı 31,25 yıl, standart sapması 7,32 yıl ve yaş aralığı 18–49'dur. Servis yalnız erkek hasta kabul ettiği için örneklemin tamamı erkektir.

Ana madde nasıl tanımlandı?

Bir maddenin “ana kullanılan madde” olarak sınıflandırılması için hastanın ICD-10 kapsamında o maddeye bağımlılık ölçütlerini karşılaması ve aynı maddeyi en sık kullandığı madde olarak bildirmesi gerekmiştir. İkincil kullanılan madde ise hastanın önceki ay içinde kullandığını bildirdiği maddeler üzerinden tanımlanmıştır. Öz-bildirimler hastanenin rutin klinik dokümantasyonunda bulunan nitel toksikoloji testleriyle karşılaştırılmıştır; ancak çalışmanın sınırlılıklar bölümüne göre bildirilen bütün madde kullanımları sistematik biyolojik doğrulamadan geçirilmemiştir.

Reasons for Substance Use Questionnaire

Madde kullanma nedenleri 26 maddelik Reasons for Substance Use Questionnaire ile değerlendirilmiştir. Ölçek Drinking Motives Questionnaire'dan türetilmiş ve maddeler 1 = “neredeyse hiçbir zaman/hiçbir zaman” ile 5 = “neredeyse her zaman/her zaman” arasında puanlanan beşli Likert yapısına sahiptir.

İngilizce ölçek Romenceye ileri çeviri yöntemiyle çevrilmiş, ardından araştırma ekibi iki dilde içeriği gözden geçirmiştir. Anket eğitimli bir klinik değerlendirici tarafından uygulanmış; psikiyatrist veya psikiyatri asistanı soruları hastaya yüksek sesle okuyarak yanıtı kaydetmiştir.

Keşfedici Faktör Analizi Ölçeğin Beş Alt Boyutunu Doğruladı mı?

Tam olarak değil. Principal axis factoring, Promax rotasyonu ve Kaiser normalizasyonuyla elde edilen beş faktör özgün motivasyon alanlarıyla yalnız kısmen örtüşmüş, bazı maddeler birden fazla faktöre yüklenmiş ve bazı faktörler karışık motivasyon içeriği taşımıştır. Araştırmacılar çalışmayı yeni bir Romence faktör yapısının tam ölçek doğrulaması olarak tasarlamadıkları, örneklem küçük ve klinik olarak özgül olduğu için yeni faktörleri nihai ölçek yapısı olarak kabul etmemiş; teorik yorumlanabilirlik ve özgün araçla karşılaştırılabilirlik amacıyla özgün alt ölçekleri kullanmayı sürdürmüştür.

Veri faktör analizi için kabul edilebilir bulunmuştur: KMO = 0,71 ve Bartlett testi p < 0,001'dir. Özdeğeri 1'in üzerinde olan beş faktör tutulmuştur. Faktörler sırasıyla toplam varyansın %20,13, %7,99, %4,84, %4,02 ve %3,75'ini açıklamış; kaynak tablosunda kümülatif oran %40,72 olarak verilmiştir.

Özellikle 5, 6, 10, 19 ve 26 numaralı maddelerde ikincil faktör yükleri görülmüştür. Faktör 1 ve Faktör 3 başa çıkma alanına en fazla benzeyen yapıları oluştururken, Faktör 2 sosyal kabul ile olumlu duygulanımı artırma içeriğini birlikte taşımıştır. Faktör 4 ve Faktör 5 de farklı özgün alanlardan maddeler içermiştir. Bu nedenle sonuç “Romence ölçeğin beş faktörlü yapısı doğrulandı” şeklinde ifade edilmemelidir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

İstatistiksel analiz

Analizler SPSS 31.0.2.0 ile yapılmıştır. Betimleyici istatistikler sayı, yüzde, ortalama ve standart sapma olarak raporlanmış; alt grup karşılaştırmalarında Wilcoxon Signed Rank Sum testi, Student t testi, Fisher kesin testi, ki-kare testi ve ANOVA kullanılmıştır. İstatistiksel anlamlılık eşiği p < 0,05'tir.

Çalışmanın keşfedici niteliği ve örneklem büyüklüğü gerekçe gösterilerek çoklu karşılaştırmalar için formal düzeltme uygulanmamıştır. Bu karar özellikle çok sayıda alt grup ve ikincil karşılaştırmanın bulunduğu analizlerde yanlış pozitif, yani Tip I hata olasılığını artırabilir. Bu nedenle tek tek p değerleri doğrulayıcı bir çalışma düzeyinde yorumlanmamalıdır.

Beş motivasyon alanının genel profili

En yüksek puanlanan tekil nedenler

Bu maddeler hastaların öz-bildirimlerini temsil eder. Örneğin “depresif hissedildiğinde yardımcı olduğunu düşünmek” maddesinin yüksek puan alması, kullanılan maddenin depresyon tedavisinde yararlı olduğunu göstermez. Ölçülen şey hastanın kullanım davranışına atfettiği motivasyondur.

Motivasyonların madde türüne göre betimleyici dağılımı

Betimleyici olarak olumlu duygu/haz artırma puanı en yüksek amfetamin grubunda, başa çıkma puanı en yüksek eroin grubunda, sosyal motivasyon puanı ise “diğer maddeler” grubunda görülmüştür. Ancak grup büyüklükleri ciddi biçimde eşitsizdir ve bu karşılaştırmalar için ayarlanmış çıkarımsal analiz verilmemiştir. Özellikle amfetamin grubu ana madde dağılım tablosunda yalnız üç kişiden oluşmaktadır; bu nedenle yüksek ortalama kararlı bir popülasyon tahmini gibi yorumlanamaz.

Kaynak içi tutarsızlık: Sonuç metni alt grupların büyüklüğünü n = 5–49 aralığında tanımlamaktadır; buna karşın ana madde dağılımında amfetamin grubu n = 3 olarak raporlanmıştır. Verianla bu iki bilgiden birini tahmin yoluyla düzeltmemektedir.

Motivasyon alanları birbiriyle nasıl ilişkiliydi?

En güçlü ilişkilerden biri başa çıkma ile relief motivasyonu arasındadır (r = 0,506); sosyal motivasyon ile uyum/kabul motivasyonu da güçlü biçimde birlikte değişmiştir (r = 0,488). Bu örüntüler farklı motivasyon alanlarının tamamen bağımsız olmadığını gösterir. Bununla birlikte korelasyon, bir motivasyon alanının diğerine neden olduğunu göstermez.

İlk yatış ve birden fazla yatış grupları

İlk yatış grubunda 24, daha önce psikiyatrik yatışı bulunan grupta 94 kişi vardır. Gruplar yalnız hastane yatış geçmişi bakımından farklı değildir. Yaş, tanı dağılımı, ana kullanılan madde, uygulama yolu ve çalışma durumu açısından da anlamlı farklılıklar bildirilmiştir.

Olumlu duygu artırma, başa çıkma, sosyal motivasyon ve uyum/kabul puanları açısından ilk yatış ve çoklu yatış grupları arasında anlamlı fark bulunmamıştır. Relief motivasyonu ise çoklu yatış grubunda daha yüksektir. İlk yatış eksi çoklu yatış ortalama farkı −0,297, %95 GA −0,551 ile −0,042 ve p = 0,011 olarak raporlanmıştır.

Çoklu Yatış Grubundaki Daha Yüksek Relief Motivasyonu Nasıl Yorumlanmalıdır?

Birden fazla hastane yatışı bulunan hastaların psikotik belirtileri veya ilaç yan etkilerini hafifletme motivasyon puanları ilk yatış grubundan daha yüksektir, ancak bu sonuç yalnız düzeltilmemiş keşfedici bir grup karşılaştırmasıdır. Gruplar yaş, tanı, kullanılan ana madde, uygulama yolu ve çalışma durumu gibi başka özelliklerde de farklıdır; relief alt ölçeğinin iç tutarlılığı α = 0,51'dir ve çoklu karşılaştırmalar için düzeltme uygulanmamıştır. Bu nedenle hastane yatışlarının relief motivasyonunu artırdığı veya yüksek relief motivasyonunun yeni yatışlara neden olduğu sonucuna varılamaz.

İntravenöz kullanım öngörülebildi mi?

Araştırmacılar beş motivasyon alanının intravenöz kullanım yolunu öngörüp öngörmediğini ikili lojistik regresyonla araştırmıştır. Örneklem 105 intravenöz olmayan kullanıcıya karşı yalnız 13 intravenöz kullanıcı içerdiği için ciddi sınıf dengesizliği vardır.

Model bütünüyle anlamlı değildir: χ²(5) = 2,03, p = 0,845 ve Nagelkerke R² = 0,034'tür. Hosmer–Lemeshow testi χ²(8) = 9,11, p = 0,333 olarak verilmiştir. Hiçbir motivasyon alanı intravenöz kullanım için anlamlı bağımsız yordayıcı olarak gösterilmemiştir. Ancak 13 intravenöz kullanıcı nedeniyle analiz düşük güçlüdür; “motivasyonların intravenöz kullanımla ilişkisi yoktur” şeklinde kesin bir yokluk kanıtı değildir.

Bu Çalışma Madde Kullanımının Psikotik Belirtileri Azalttığını Gösteriyor mu?

Hayır. Çalışma hastaların maddeleri hangi amaçlarla kullandıklarını düşündüklerini ölçmüştür; belirli bir maddenin psikoz, depresif duygulanım, kaygı veya ilaç yan etkileri üzerindeki gerçek terapötik etkisini ölçmemiştir. Kesitsel öz-bildirim tasarımı nedeniyle “belirtiyi hafifletmek için kullanma” motivasyonu yalnız hastanın algıladığı kullanım nedenini ifade eder ve klinik etkililik, güvenlik, nedensellik veya tedavi yararı kanıtı olarak kullanılamaz.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

Bu klinik örneklemde madde kullanımının bildirilen motivasyonları en çok olumlu duygulanımı artırma ve olumsuz duygularla başa çıkma eksenlerinde toplanmıştır. Sosyal motivasyon daha orta düzeyde, sosyal uyum/kabul ile psikotik belirti veya ilaç yan etkisini hafifletme motivasyonları ise daha düşük ortalamalara sahiptir. Madde türleri arasında betimleyici motivasyon farklılıkları görülmüş ve çoklu yatış grubunda relief motivasyonu daha yüksek bulunmuştur.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

Veriler belirli bir maddenin psikiyatrik belirtileri tedavi ettiğini, bir motivasyon profilinin madde kullanımına neden olduğunu, relief motivasyonunun hastaneye yeniden yatışa yol açtığını veya yeniden yatışın relief motivasyonunu oluşturduğunu kanıtlamaz. Çalışma kadınlara, ayaktan hastalara, başka ülkelerdeki klinik popülasyonlara veya genel nüfusa doğrudan genellenemez. Alt madde gruplarındaki ortalama farklar da eşitsiz ve bazı durumlarda çok küçük grup büyüklükleri nedeniyle doğrulanmış madde-spesifik etkiler olarak kabul edilmemelidir.

Klinik anlam

Araştırmacılar bulguları, tedavi değerlendirmesinde yalnız “hangi madde kullanılıyor?” sorusunun değil “hasta bu kullanımın hangi ihtiyaca hizmet ettiğini düşünüyor?” sorusunun da dikkate alınması gerektiği yönünde yorumlamaktadır. Olumlu duygulanım, sıkıntıyla başa çıkma, sıkıntıdan uzaklaşma ve sosyal işlevler gibi farklı kullanım motivasyonlarının anlaşılması, gelecekte motivasyon odaklı ve bütünleşik ikili tanı yaklaşımlarının geliştirilmesine yardımcı olabilir.

Bununla birlikte çalışma herhangi bir motivasyon odaklı psikososyal müdahaleyi uygulamamış veya tedavi başarısını ölçmemiştir. Alternatif haz kaynakları geliştirme, sıkıntı ve can sıkıntısıyla daha sağlıklı başa çıkma stratejileri öğretme gibi öneriler tartışma bölümündeki klinik çıkarımlardır; mevcut araştırmanın deneysel olarak doğruladığı müdahaleler değildir.

Temel sınırlılıklar

Örneklem tek bir psikiyatrik yatan hasta biriminden alınmıştır, görece küçüktür ve yalnız erkekleri içerir; ayaktan hastalar değerlendirilmemiştir. Çalışma kesitsel olduğundan motivasyonların zaman içindeki değişimi, tedavi etkileri ve uzun dönem klinik sonuçlar incelenememiştir. Öz-bildirim kullanımı hatırlama yanlılığına, değişken içgörü düzeyine ve psikotik belirtilerin değerlendirmeyi etkilemesine açıktır. Tüm maddeler için sistematik biyolojik doğrulama yapılmamıştır. Tanılar heterojendir, relief alt ölçeğinin iç tutarlılığı düşüktür ve çoklu karşılaştırmalar için istatistiksel düzeltme yapılmamıştır. Bu nedenlerle alt grup ve ikincil sonuçların daha büyük, çok merkezli ve boylamsal araştırmalarda doğrulanması gerekir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün çalışma: Motives for Substance Use Among Male Psychiatric Inpatients with Psychotic Disorders.

Yazarlar: Cristiana Țăpoi; Emmanuel Chimdiebere Ogamdi.

Sorumlu yazar: Cristiana Țăpoi.

Kurumlar: Department of General Psychiatry, Alexandru Obregia Clinical Psychiatry Hospital, Bucharest, Romania; Department of General Psychiatry, Elisabeta Doamna Clinical Psychiatry Hospital, Galați, Romania.

Dergi: Psychiatry International.

Yayınevi: MDPI.

Kaynak türü: Article; yayımlanmış dergi makalesi / version of record.

Cilt / sayı / makale: 7(3), 120.

DOI: 10.3390/psychiatryint7030120.

Gönderim: 17 Mart 2026. Revizyon: 26 Mayıs 2026. Kabul: 28 Mayıs 2026. Yayın: 2 Haziran 2026.

Lisans: Sağlanan PDF çalışmayı Creative Commons Attribution (CC BY) lisanslı açık erişim makalesi olarak tanımlamaktadır. Görünen lisans ifadesinde sürüm numarası yer almadığından lisans sürümü tahmin edilmemiştir.

Araştırma tasarımı: Tek merkezli, kesitsel ve keşfedici klinik gözlemsel çalışma.

Çalışma dönemi: Ekim 2024–Eylül 2025.

Örneklem: Madde kullanım bozukluğu ve eşlik eden psikotik bozukluğu bulunan 118 yetişkin erkek yatan hasta.

Tanısal sistem: ICD-10.

Temel ölçüm aracı: 26 maddelik Reasons for Substance Use Questionnaire'ın Romence ileri çevirisi; 1–5 Likert puanlaması.

İstatistiksel yazılım: SPSS 31.0.2.0.

İstatistiksel yöntemler: Betimleyici istatistikler, Wilcoxon Signed Rank Sum testi, Student t testi, Fisher kesin testi, ki-kare testi, ANOVA, Pearson korelasyonları, keşfedici faktör analizi ve ikili lojistik regresyon. Anlamlılık eşiği p < 0,05'tir. Çoklu karşılaştırmalar için formal düzeltme uygulanmamıştır.

Etik kurul: Prof. Dr. Alexandru Obregia Clinical Hospital of Psychiatry Research Ethics Committee; onay No. 34991/05.11.2024; onay tarihi 5 Kasım 2024.

Bilgilendirilmiş onam: Tüm katılımcılardan alınmıştır.

Finansman: Dış finansman alınmadığı bildirilmiştir.

Veri erişilebilirliği: Çalışmanın özgün katkılarının makale içinde bulunduğu, ek soruların sorumlu yazara yöneltilebileceği belirtilmiştir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması bildirmemiştir.

Yazar katkıları: Kavramsallaştırma C.Ț.; metodoloji C.Ț. ve E.C.O.; formal analiz C.Ț.; araştırma C.Ț.; veri düzenleme C.Ț. ve E.C.O.; özgün taslak C.Ț.; gözden geçirme ve düzenleme C.Ț. ve E.C.O.; danışmanlık C.Ț.

Kaynak içi sayısal tutarsızlık: Ana madde tablosunda amfetamin grubu n = 3 iken madde grupları arasındaki motivasyon karşılaştırmasını açıklayan metin grup büyüklüklerinin n = 5–49 arasında olduğunu belirtmektedir. Verianla bu farkı sessizce düzeltmemiştir.

Temel yorum sınırı: Araştırma kullanım motivasyonlarını ölçen kesitsel bir öz-bildirim çalışmasıdır. Motivasyonların madde kullanımına veya hastane yatışına neden olduğunu, kullanılan maddelerin bildirilen amaçları gerçekten gerçekleştirdiğini veya herhangi bir tedavi yaklaşımının etkili olduğunu göstermez.

Verianla yöntem notu: Bu içerik kaynak abstract, introduction, discussion veya conclusion bölümlerinin çevirisi ya da cümle cümle yeniden yazımı değildir. Çalışmanın örneklemi, tanı ölçütleri, ölçüm aracı, faktör analizi, güvenirlik katsayıları, madde dağılımları, motivasyon ortalamaları, korelasyonlar, regresyon modeli, grup karşılaştırmaları, sınırlılıkları ve bibliyografik kimliği ayrı bilimsel öğeler olarak çıkarılmış; anlatım bağımsız Verianla eğitim mimarisiyle yeniden kurulmuştur. Kaynak tablo tasarımları kopyalanmamış, nicel veriler yeni tablolar ve bağımsız bir görselleştirmeyle sunulmuştur.