Reach Up esâsına müstenid hâne ziyâreti müdâhalesi, küçük çocukların inkişâfını desteklemek maḳṣadıyla çocuğun bakımını derʿuhde eden kimselere yaşına münâsib oyun, konuşma, ḥikâye anlatma ve inkişâfı teşvîḳ eden muʿâmeleleri hâne muḥîtinde ʿamelî sûretde öğreten bir ṭufûliyyet-i mübâkkire inkişâf programıdır. Bu taḥḳîḳ, Hindistan’ın Odisha eyâletindeki Cuttack şehrinin geliri az, şehrin hâricindeki gecekondu maḥallelerinde icrâ edilmiş, kümeler üzerinden randomize edilmiş kontrollü tecrübenin müdâhalenin nihâyetinden 4,5 sene ṣoñraki netîcelerini tedḳîḳ etmektedir. İbtidâda 10-20 aylık 421 çocuk 54 maḥalle kümesi vâsıtasıyla müdâhale yâḫud kontrol grubuna taḳsîm olunmuş; 18 ay müddetle tedâvî grubundaki ʿâilelere haftada bir sâʿatlik hâne ziyâretleri yapılmıştır. İkinci taʿḳîbde çocuklar taḳrîben 7-8 yaşındadır ve ibtidâî numûnenin 314’üne vâṣıl olunmuştur.

Orta müddette müdâhale grubunun ʿumûmî taḥsîlî muvaffaḳiyet indeksi kontrol grubundan 0,332 inḥirâf-ı miʿyârî daha yüksek bulunmuştur. En ḳuvvetli netîce ʿadedî melekelerde görülmüştür: numeracy indeksi 0,330 SD artmış ve taṣḥîḥ edilmiş p ḳıymeti 0,007 olmuştur. Literacy indeksi 0,272 SD daha yüksektir; lâkin p=0,064 olduğundan anʿanevî %5 istatistikî ehemmiyet ḥaddinin hemân hâricindedir. ʿUmûmî IQ için taḫmîn 0,083 SD olup ehemmiyetli değildir.

Programın yalnız çocuk imtiḥânlarında değil, ebeveynin baʿżı muʿâmelelerinde dahi iz bıraktığı görülmektedir. Müdâhale grubunda çocuğun bakımını derʿuhde edenler çocuklarıyla daha ziyâde inkişâfı teşvîḳ edici faaliyet bildirmiş ve taḥsîl için daha fazla sarfiyât yapmıştır. Buna muḳābil oyuncak ve öğrenme levâzımı, mektebe ḳayd, devamsızlık, ebeveynin çocuğun ḳābiliyetine dâʾir taḳdîri, taḥsîl ümîdleri, bakıcının self-efficacy’si ve depresyonu için 4,5 senelik taʿḳîbde ehemmiyetli farḳ görülmemiştir.

Netîcelerin en dikkate şâyân cihetlerinden biri, ibtidâda bodur olan çocuklarda taḫmîn olunan teʾsîrin daha büyük olmasıdır. Bu çocuklarda ʿumûmî muvaffaḳiyet için tedâvî teʾsîri 0,682 SD, ʿadedî meleke için 0,692 SD ve literacy için 0,542 SD olarak taḫmîn edilmiştir. Bununla beraber, bodur ve bodur olmayan çocuklar arasındaki tedâvî teʾsîri farḳlarının istatistikî delîli bütün netîcelerde %5 seviyesinde ḳuvvetli değildir. Binâʾenaleyh bulgu, en ziyâde maḥrûm çocukların daha çok fâʾide görmüş olabileceğini ḳuvvetle düşündürür; lâkin her alt grup farḳını ḳaṭʿî delîl diye taḳdîm etmek doğru değildir.

Taḥḳîḳin başlıca tefsîr ḥaddi netîcelerin taʿmîm ḳābiliyetidir. Randomize tertîb, bu numûne dâḫilinde müdâhale taʿyîninin netîceler üzerindeki sebebî teʾsîrini taḳdîr etmek için ḳuvvetli bir esâs verir; lâkin taḥḳîḳ Hindistan’ın yalnız bir şehrindeki faḳîr ve ekserîsi muhâcir gecekondu ahâlîsinde icrâ edilmiştir. Bundan mâʿadâ ibtidâî numûnenin taḳrîben dörtte biri ikinci taʿḳîbde bulunamamış, programa riʿâyet ve her ʿâilenin fiʿlen aldığı ziyâret sayısı ölçülmediği için taḫmînler intention-to-treat teʾsîrleridir.

Taḥḳîḳin esâs mesʾelesi

Geliri düşük ve orta memleketlerde mektebe ḳayd nisbetlerinin artması, çocukların ḥaḳîḳaten öğrendiği maʿnâsına gelmez. Taḥḳîḳin hareket noḳṭalarından biri “schooling without learning”, yaʿnî mektebleşmenin artmasına rağmen esâs öğrenme ḳazanımlarının żaʿîf ḳalması mesʾelesidir. Bu telâḳḳî, çocuğun mekteb senelerinde karşılaştığı taʿlîm keyfiyetinin yanı sıra mektebe hangi idrâkî, lisânî ve ictimâʿî-hissî temel ile başladığının da mühim olduğunu ḳabûl eder.

Ṭufûliyyetin evâʾilindeki maḥrûmiyetler daha ṣoñraki meleke teşekkülünü taḥdîd edebilir. “Dinamik tamamlayıcılık” telâḳḳîsinde erken ḳazanılmış melekeler ṣoñraki öğrenmenin semeresini artırabilir; başka bir ifâde ile ilk melekeler ileride yeni melekeler öğrenmeyi kolaylaştırabilir. Bu sebeble ṭufûliyyetin evâʾilindeki müdâhalenin ḳıymeti yalnız müdâhale bittiği anda ölçülen idrâkî inkişâf artışıyla maḥdûd değildir. Esâs suʾâllerden biri, ibtidâî ḳazanımların çocuk mektebe başladığında hâlâ müşâhede edilip edilmediğidir.

Orta müddetli taʿḳîb niçün mühimdir?

Ṭufûliyyetin evâʾiline mahsûs inkişâf programlarının ḳıṣa müddet teʾsîrleri birçok taḥḳîḳde gösterilmiştir. Buna muḳābil geliri düşük ve orta memleketlerde müdâhalenin nihâyetinden birkaç sene ṣoñra yapılan taʿḳîblerin sayısı daha maḥdûd olup netîceler birbirinden muḫtelifdir. Baʿżı programlarda ilk ḳazanımlar devâm ederken baʿżılarında “fade-out”, yaʿnî ibtidâî farḳların zamân içinde küçülmesi yâḫud zâʾil olması görülmektedir.

Bu taḥḳîḳ, Hindistan’daki program çocuklarını müdâhale bittikden taḳrîben 4,5 sene ṣoñra, resmî taʿlîm seyrinin mühim bir devresinde yeniden imtiḥân etmesi cihetiyle mühimdir. Böylece yalnız “program üç yaş civârında işe yaradı mı?” suʾâlini değil, “çocuk yedi-sekiz yaşına geldiğinde öğrenme ile doğrudan alâḳalı temel melekelerde hâlâ farḳ var mı?” suʾâlini dahi taḳdîr etmektedir.

Hâne Ziyâretine Müstenid Ṭufûliyyet-i Mübâkkire Müdâhalesi Nedir?

Bu taḥḳîḳdeki hâne ziyâreti müdâhalesi, maḥallî ḳadınların ʿâilelerin hânelerine haftada bir sâʿat giderek çocuğun bakımını derʿuhde edenlere çocuğun yaşına münâsib oyun, konuşma, resimli kitâb istiʿmâli, ḥikâye anlatma, hâne levâzımından oyuncak yapma, müspet taḳviye ve cezâ-yı bedenînin azaltılması gibi tatbîḳātı göstermesine müstenid 18 aylık tertîbli bir ṭufûliyyet-i mübâkkire inkişâf programıdır.

Müdâhalenin tertîbi

Program, Jamaika’da geliştirilip daha ṣoñra muḫtelif memleketlere uyarlanmış Reach Up usûlüne müsteniddir. Hindistan tatbîḳi maḥallî ictimâʿî-harsî şerâʾiṭe uyarlanmış ve Pratham ile birlikte yürütülmüştür.

Tedâvî grubundaki çocuk ve aslî bakıcı için 18 ay müddetle haftada bir kere taḳrîben bir sâʿatlik ziyâret icrâ edilmiştir. Programın maḳṣadı çocuğa doğrudan ders-i mektebî vermek değil, bakıcının çocuğun inkişâfını gündelik ḥayât içinde destekleme ḳābiliyetini artırmaktır.

Hâne ziyâretçileri ḫuṣûṣî meslek diploması şartıyla seçilmemiştir. Yaşları 18-55 arasındadır ve %74,1’i lise taḥsîlini ikmâl etmiştir. Üç rehber hâne ziyâretçilerini taʿlîm etmiş ve haftalık ictimâʿlarla murâḳabe etmiş; bir psikolog program müddetince teknik yardım sağlamıştır.

Maḥallî insân ḳaynağının ehemmiyeti

Tatbîḳin siyâset cihetinden dikkate şâyân ḫuṣûṣiyetlerinden biri, son derece iḫtiṣâṣlı hâricî personel yerine maḥallî ḳadınlardan istifâde edilmesidir. Hâne ziyâretçilerinin ekserîsi ʿâilelerce tanınan ve itimâd edilen kimselerdi. Bu tertîb, taḥḳîḳ edenlerin programın ictimâʿî ḳabûlü ve daha geniş miḳyâsa naḳli bakımından mühim gördüğü ʿunṣurlardan biridir.

Menbaʿda 18 aylık müdâhalenin tedâvî olunan her çocuk başına maṣrafı 2012 nominal fiyatlarıyla 251 ABD doları olarak bildirilmiştir. Müʾellifler daha geniş miḳyâslı tatbîḳde ölçek ekonomileri sebebiyle maṣrafın azalabileceğini müzâkere eder. Bu raḳam, mevcûd taḥḳîḳdeki programın târîḫî maṣrafıdır; bugünkü yâḫud başka bir memleketdeki tatbîḳ maṣrafı olarak istiʿmâl edilmemelidir.

Randomizasyon nasıl yapıldı?

Taḥḳîḳ 54 şehir gecekondu kümesini kullanmıştır. Bu maḥaller yollar ve su ḳanalları gibi coġrâfî ḥudûdlarla taʿrîf edilmiştir. Ḳapıdan ḳapıya yapılan sayım ile 10-20 aylık, ikiz olmayan ve belirgin engeli bulunmayan münâsib çocuklar tesbît edilmiştir.

İlk taramada 775 münâsib hâne tesbît edilmiş, küme başına 7-9 çocuk tesâdüfen seçilmiş ve cemʿan 421 çocuk taḥḳîḳe alınmıştır. Rıżâ, ʿâilenin tedâvî vazʿiyetini öğrenmesinden evvel alınmıştır.

54 küme büyüklüklerine göre üç tabaḳaya ayrılmış ve ṣoñra bilgisayarın vücûda getirdiği tesâdüfî raḳamlarla 27 müdâhale ve 27 kontrol kümesine taḳsîm olunmuştur. Hâneler hâne ziyâreti alıp almadığını bildiği için iştirâkçının körlenmesi mümkün değildi; buna muḳābil netîceleri ölçen imtiḥânı icrâ edenler ve mülâḳatçılar çocukların hangi grupta bulunduğunu bilmiyordu.

Programın ḳıṣa müddet netîcesi ne idi?

İlk müdâhale ṣoñu taḳdîri 18 aylık programın hemân ardından yapılmıştır. Kovaryatsız netîcelerde çocukların idrâkî inkişâfında 0,349 SD artış bildirilmiştir; Romano-Wolf taṣḥîḥli p ḳıymeti 0,017’dir. Lisânı anlama, lisânı ifâde ve ince motor melekelerinde müspet taḫmînler bulunmuş, lâkin müteʿaddid hipotez taṣḥîḥinden ṣoñra bu netîceler aynı derecede ḳuvvetli kalmamıştır.

İbtidâdaki bodurluk ḥâli ḳıṣa müddetde dahi mühim bir heterojenlik göstergesidir. Orta derecede bodur çocukların Bayley puanlarındaki taḫmînî ḳazanımı 0,794 SD iken bodur olmayan çocuklarda 0,158 SD’dir; iki teʾsîr arasındaki farḳ için p=0,019 bildirilmiştir.

Müdâhalenin Teʾsîrleri 4,5 Sene Ṣoñra Devâm Etdi mi?

Ḳısmen evet: 4,5 sene ṣoñra numeracy ve ʿumûmî taḥsîlî muvaffaḳiyet üzerindeki teʾsîrler açıḳ sûretde devâm ederken literacy için müspet fakat %5 seviyesinde ḥadde yaḳın bir teʾsîr görülmüş, ʿumûmî IQ üzerindeki ilk idrâkî farḳ ise artık istatistikî bakımdan ehemmiyetli değildir.

Taʿḳîb numûnesi

İlk müdâhale ṣoñu taḳdîrinde 378 çocuk bulunabilmiştir. Aralık 2019-Ocak 2020 devresinde yapılan ikinci taʿḳîbde ibtidâdaki 421 çocuğun 314’üne vâṣıl olunmuştur; bu ibtidâî numûnenin %74,6’sıdır.

Tedâvî ve kontrol gruplarındaki kayıp nisbetleri arasında istatistikî bakımdan ehemmiyetli farḳ bulunmaması mühimdir. Bu bulgu, bir grubun ötekinden nizâmî sûretde daha ziyâde kaybolması sebebiyle tedâvî teʾsîrinin sunʿî olarak zuhûr ettiği îżâḥına karşı emniyet verir. Bununla beraber cemʿî attrition taḳrîben %25 olduğundan numûne kaybı külliyen ihmâl edilmemelidir.

Çocukların yaşı ve ölçülen netîceler

İkinci taʿḳîb esnâsında çocukların yaşı 6,8-8 sene arasındadır; orta yaş taḳrîben 7,4 senedir. Birincil netîceler üç esâs meleke sâḥasını ihtivâ eder:

• ʿAdedî meleke: riyâżî ʿameliyyâtın sürʿati ve erken numeracy.
• Literacy: ASER esâs ḳırâʾat imtiḥânı ve erken literacy maddeleri.
• ʿUmûmî zekâ: Hindistan’a uyarlanmış WPPSI-IV alt miḳyâslarından teşkîl olunan Full-Scale IQ.

Riyâżî ʿameliyyât sürʿati imtiḥânı çocuğun üç daḳîḳada ḥalledebildiği 60 basit cemʿ ve ṭarḥ suʾâline müsteniddir. Erken numeracy ölçümü raḳamları tanıma, miḳdârı raḳamla eşleştirme, büyük-küçük muḳāyesesi ve basit cemʿ/ṭarḥ maddelerini ihtivâ eder.

Literacy’nin ilk cüzʾü Hindistan’da yaygın istiʿmâl olunan ASER esâs ḳırâʾat vâsıtasıdır. İkinci cüzʾ harfleri isimlendirme, harf eşleştirme, eşyâyı harflerle rabṭ etme ve harflerden kelime terkîb etme gibi erken literacy vazîfelerini ihtivâ eder.

Puanlar nasıl standardize edildi?

Taḥḳîḳ edenler ham imtiḥân puanlarından imtiḥânı icrâ edenlerin teʾsîrlerini çıkarmış ve ṣoñra puanları kontrol grubundaki yaşa bağlı orta ḳıymet ve inḥirâf-ı miʿyârîlere göre standardize etmiştir. Bu sebeble bildirilen tedâvî teʾsîrleri kontrol grubunun inḥirâf-ı miʿyârîsi cinsinden okunmaktadır.

Aynı inkişâf sâḥasına âʾid imtiḥânlar vasat alınarak numeracy ve literacy ḫulâṣa indeksleri teşkîl edilmiş, daha ṣoñra bu indeksler kontrol grubunda ortalaması 0 ve inḥirâf-ı miʿyârîsi 1 olacak sûretde yeniden standardize edilmiştir. ʿUmûmî muvaffaḳiyet indeksi iki ʿadedî ve iki literacy imtiḥânından istiḫrâc edilmiştir.

Esâs netîceler

Literacy ve ʿumûmî muvaffaḳiyet numûnelerinin 279 çocukla maḥdûd olmasının sebebi 35 çocuğun ASER esâs ḳırâʾat imtiḥânı verisinin eksik olmasıdır.

IQ niçün muḫtelif bir manẓara gösteriyor?

Programın nihâyetinde idrâkî inkişâfda ehemmiyetli iyileşme görülmesine rağmen 4,5 sene ṣoñraki Full-Scale IQ farḳı ehemmiyetli değildir. Buna muḳābil numeracy teʾsîri devâm etmektedir.

Menbaʿ bu ayrışmanın ḳaṭʿî mekanizmasını taʿyîn etmemektedir. Müʾelliflerin müzâkere ettiği ihtimâllerden biri, ilk idrâkî ḳazanımın çocuklara ṣoñraki öğrenme için bir ibtidâ üstünlüğü vermesidir. Bu ḥâlde ilk idrâkî puan farḳı zamânla azalsa bile, erken üstünlüğün mekteb devresinde öğrenilen riyâżiyât ve literacy melekelerine intikāli mümkün olabilir. Bu îżâḥ “dynamic complementarities” telâḳḳîsiyle muvâfıḳdır, lâkin mevcûd veriler mekanizmayı doğrudan imtiḥân etmemektedir.

“Teaching to the test” îżâḥı niçün żaʿîfdir?

Çocuklar müdâhale nihâyet bulduğunda taḳrîben 28-38 aylıktır. O yaşda daha ṣoñra 7-8 yaşında ölçülecek ḳırâʾat ve riyâżiyât imtiḥânlarına maḫṣûṣ taʿlîm verilmemiştir. Müdâhale oyun, lisânî muʿâmele, bakıcı tavrı ve ʿumûmî inkişâfî tenbîh üzerine kurulmuştur.

Bu sebeble 4,5 sene ṣoñra görülen numeracy ve literacy farḳlarının çocuklara daha evvel aynı imtiḥân maddelerinin öğretilmesinden neşʾet etmesi mümkün görünmemektedir. Buna muḳābil programın çocukların yeni maʿlûmât edinme ḳābiliyetini ve hânedeki öğrenme muḥîtini iyileştirmiş olması müʾelliflerin müzâkere ettiği muḥtemel îżâḥlardan biridir.

Ebeveynin muʿâmelesi devâm etdi mi?

Bu cedvel, programın ebeveynin bütün muʿâmelelerini dâʾimî sûretde değiştirmediğini göstermektedir. Orta müddetde en açıḳ devâm, çocukla birlikte yapılan inkişâfı teşvîḳ edici faaliyetler ile taḥsîle ayrılan sarfiyâtda görülmektedir.

Müʾellifler ebeveyn yatırımlarındaki devâmın çocuk teʾsîrlerinin sürmesinde rol oynayabileceğini müzâkere etmektedir. Lâkin mevcûd taḥḳîḳ bu değişkenleri ḳaṭʿî sebebî vâsıṭalar olarak taʿyîn eden bir mediation analizi yapmamaktadır. Binâʾenaleyh “teʾsîrler tamâmen ebeveyn yatırımından neşʾet etmiştir” netîcesi çıkarılamaz.

En Maḥrûm Çocuklar Daha Fazla Fâʾide Gördü mü?

İbtidâda bodur olan çocuklarda ʿumûmî muvaffaḳiyet, numeracy ve literacy için tedâvî muʿâmilleri bodur olmayan çocuklara nisbetle pek ziyâde büyüktür; lâkin bodurluk ḥâline göre tedâvî teʾsîri farḳlarının p ḳıymetleri 0,084-0,15 arasında olduğundan heterojenlik manẓarası ḳuvvetli bir işâret sayılmalı, bütün netîcelerde ḳaṭʿî %5 seviyesi delîli olarak tefsîr edilmemelidir.

Bodurluğa göre heterojenlik

Cedveldeki etkileşim muʿâmilinin menfî olması, bodur olmayan çocuklardaki taḫmînî tedâvî teʾsîrinin daha küçük olduğunu gösterir. Meselâ ʿumûmî muvaffaḳiyet için bodur çocuklarda taḫmîn +0,682 SD iken bodur olmayan çocuklar için modelden istiḫrâc olunan muḳābil taḳrîben +0,196 SD’dir.

Bu netîce, ṭufûliyyetin evâʾilindeki müdâhalelerin en yüksek ibtidâî maḥrûmiyete mâlik çocuklarda daha yüksek marjinal fâʾide meydana getirebileceği fikriyle muvâfıḳdır. Bununla beraber taḥḳîḳ bütün faḳîr çocukların aynı teʾsîri göreceğini göstermemektedir.

Vâlide taḥsîli ve cinsiyet heterojenliği

Müdâhalenin hemân ṣoñundaki evvelki taḳdîrde vâlide taḥsîli ve ḳısmen çocuğun cinsiyetine göre farḳlar bildirilmiştir. Orta müddetli taʿḳîbde ise bodurluk ḥâli nazar-ı iʿtibâra alındıkdan ṣoñra vâlide taḥsîline yâḫud çocuğun cinsiyetine göre ehemmiyetli tedâvî teʾsîri farḳları görülmemiştir.

Menbaʿ bunu, ibtidâda daha az taḥsîl görmüş vâlidelerin çocuklarının zamânla baʿżı farḳları kapatmış olabileceği sûretinde tefsîr eder. Bununla beraber bu alt grup netîcesi de tecrübenin esâs birincil netîcesinden ayrı taḳdîr edilmelidir.

Taḥḳîḳin teyîd ettiği netîceler

• 18 aylık hâne ziyâreti programının 4,5 sene ṣoñra numeracy üzerinde müspet ve istatistikî bakımdan ḳuvvetli teʾsîri vardır.
• ʿUmûmî numeracy-literacy muvaffaḳiyet indeksi müdâhale grubunda daha yüksektir.
• Literacy netîcesi müspetdir, lâkin %5 seviyesinde ḥadde yaḳın kalmaktadır.
• ʿUmûmî IQ üzerindeki ilk farḳ orta müddetde istatistikî sûretde devâm etmemektedir.
• Bakıcının çocukla yaptığı inkişâfı teşvîḳ edici faaliyetler ve taḥsîl yatırımları orta müddetde daha yüksektir.
• İbtidâda bodur çocuklarda taḫmînî tedâvî teʾsîrleri daha büyüktür.
• Randomizasyon ve kör netîce taḳdîrcileri program teʾsîrinin taḳdîri için ḳuvvetli dâḫilî ṣıḥḥat sağlar.

Taḥḳîḳin teyîd etmediği netîceler

• Programın bütün idrâkî netîcelerde dâʾimî teʾsîr meydana getirdiği söylenemez; IQ farḳı devâm etmemiştir.
• Literacy teʾsîri ḳaṭʿî %5 ehemmiyet seviyesi bulgusu olarak taḳdîm edilmemelidir.
• Programın depresyon, self-efficacy, mektebe ḳayd yâḫud devamsızlık üzerinde 4,5 sene ṣoñra ehemmiyetli teʾsîri gösterilmemiştir.
• Ebeveyn yatırımının yegâne ve ḳaṭʿî vâsıṭa mekanizması olduğu isbât edilmemiştir.
• Netîceler Hindistan’daki bütün çocuklara yâḫud bütün geliri düşük ve orta memleketlere kendiliğinden taʿmîm edilemez.
• Program teʾsîrinin yetişkinliğe ḳadar devâm edeceği bu taḥḳîḳ ile gösterilmemiştir.
• 4,5 senelik taʿḳîb “ömr boyu teʾsîr” delîli değildir.
• Hâne ziyâretçilerinin maḥallî ḳadınlardan seçilebilmesi, her tatbîḳ coġrâfyasında aynı keyfiyetle miḳyâs büyütmenin mażmûn olduğu maʿnâsına gelmez.

Taḥḳîḳin Usûlü ve Netîceleri

Taḥḳîḳ tertîbi

Taḥḳîḳ, daha evvel icrâ olunmuş bir küme randomize kontrollü tecrübenin orta müddetli taʿḳîbidir. Randomizasyon ferd seviyesinde değil, 54 coġrâfî gecekondu kümesi seviyesinde yapılmıştır.

İbtidâî numûnenin ḫuṣûṣiyetleri

Numûne iktisâdî cihetden ciddî maḥrûmiyet içindedir. Hânelerin taḳrîben %49’u taʿrîf olunan şehir faḳr ḥaddinin altındadır ve çocukların %20’sinden fazlası ibtidâda bodurdur. Hânelerin taḳrîben %60’ında borulu su rabṭı bulunurken hemen tamâmında elektrik rabṭı vardır.

İbtidâda çocukların orta yaşı taḳrîben 15 aydır; %51’i erkek ve %49’u ḳızdır. Tedâvî ve kontrol grupları esâs ḫuṣûṣiyetlerde ʿumûmen muvâzenelidir. Vâlidenin taḥsîl senesi tedâvî grubunda daha yüksek görünmektedir; taḥḳîḳ edenler bu farḳı evvelden taʿyîn edilen analizde kontrol değişkeni olarak modele dâḫil etmiştir.

Birincil netîce vâsıtaları

İkincil netîce vâsıtaları

Ebeveyn ve muḥît-i hâne için UNICEF Family Care Indicators (FCI) ile Early Childhood HOME vâsıtalarından seçilmiş maddeler kullanılmıştır. Bu miḳyâslar hânedeki oyuncak ve kitâb mevcûdiyetinin yanı sıra büyüğün çocukla oyun oynaması, konuşması, ev ödevine yardım etmesi ve mekteb işleri ḥaḳḳında muʿâmele etmesi gibi inkişâfı teşvîḳ edici tavırları taḳdîr etmektedir.

Taḥḳîḳ ayrıca taḥsîl sarfiyâtını, ebeveynin ümîd ve hedeflerini, bakıcının self-efficacy’sini ve CES-D esâslı depresif ʿalâʾim ölçümlerini toplamıştır.

İstatistikî model

Birincil analiz, randomize tedâvî taʿyîninin standardize taʿḳîb netîceleri üzerindeki intention-to-treat teʾsîrini taḫmîn etmektedir. Modellerde ibtidâî ASQ-3 netîceleri, çocuğun cinsiyeti, vâlide taḥsîli ve randomizasyon tabaḳasının sâbit teʾsîrleri kontrol edilmiştir.

ITT usûlünün maʿnâsı şudur: taḥḳîḳ edenler ʿâilelerin programa ne ḳadar riʿâyet ettiğini yâḫud fiʿlen ḳaç ziyâret aldığını kullanarak grupları yeniden taṣnîf etmemiştir. İbtidâda tedâvî grubuna randomize edilen ʿâile, daha ṣoñra bütün ziyâretleri almamış olsa bile tedâvî grubunda tutulur. Bu usûl randomizasyonun verdiği muḳāyese edilebilirliği muḥâfaẓa eder ve ḥaḳîḳî ḥayâtda program teklifinin teʾsîrini ölçer.

Standard ḫaṭâlar 5.000 bootstrap tekrârıyla ḥesâb edilmiş ve küme seviyesindeki tâbiʿiyet nazar-ı iʿtibâra alınmıştır. Müteʿaddid hipotezler için Romano-Wolf stepdown usûlü tatbîḳ edilmiştir. Bu taṣḥîḥ, birden ziyâde netîce aynı anda imtiḥân olunurken tesâdüfen ehemmiyetli netîce bulma iḥtimâlini azaltır.

Aṣlî tecrübenin ḳudret ḥesâbı

İlâve bölümde aṣlî tecrübe için %10,7 attrition, 0,04 intracluster correlation coefficient ve %80 ḳudret farżıyla, α=0,05 seviyesinde asgarî tesbît edilebilir teʾsîr büyüklüğünün taḳrîben 0,28 SD olduğu bildirilmektedir. Bu ḥesâb aṣlî tecrübe tertîbine âʾiddir; 4,5 senelik taʿḳîbde vâḳiʿ olan daha yüksek attrition sebebiyle taʿḳîb numûnesinin ḳudreti aynı raḳam olarak kendiliğinden ḳabûl edilmemelidir.

Attrition taḳdîri

İkinci taʿḳîbde 107 ibtidâî iştirâkçi ẓâyiʿ olmuştur. Tedâvî vazʿiyeti ikinci taʿḳîbde ẓâyiʿ olma iḥtimâlini ehemmiyetli sûretde haber vermemektedir. Attriter ve non-attriter ibtidâî ḫuṣûṣiyetlerinin ekserîsinde ehemmiyetli farḳ yoktur; lâkin ASQ-3 communication ve fine motor puanlarında taḳrîben p=0,04 seviyesinde farḳlar görülmektedir.

Binâʾenaleyh attrition, tedâvî ve kontrol arasında açık bir muvâzenesizlik göstermemektedir; buna muḳābil taʿḳîbde bulunamayan grubun baʿżı ibtidâî inkişâf puanlarında farḳlı olması, netîceleri bütün ibtidâî kohorta taʿmîm ederken iḥtiyâtı îcâb ettirir.

Orta müddetli esâs bulgu

Menbaʿın en ḳuvvetli ʿilmî mesajı, erken devrede bakıcının tavrını hedef alan, az maṣraflı ve maḥallî insân ḳaynağıyla sunulan bir müdâhalenin program bittikden 4,5 sene ṣoñra bilḫâṣṣa esâs riyâżiyât melekelerinde ölçülebilir bir farḳ bırakabilmesidir.

Buna muḳābil teʾsîrlerin inkişâfın bütün sâḥalarında dâʾimî olmaması da aynı derecede mühimdir. ʿUmûmî IQ farḳının zâʾil olması, ṭufûliyyet-i mübâkkire programlarının netîcelerinin “bir kere yükselen bütün melekeler ömr boyu yüksek kalır” sûretinde tefsîr olunamayacağını göstermektedir.

Muḥtemel mekanizma

Müʾellifler devâmın ḳaṭʿî mekanizmasının bilinmediğini sarâḥaten bildirir. Bununla beraber üç ʿunṣur muḥtemel îżâḥ olarak müzâkere edilmektedir:

1. Müdâhale nihâyetinde meydana gelen ilk idrâkî üstünlüğün ṣoñraki öğrenmeyi kolaylaştırması.
2. Bakıcının çocukla yaptığı inkişâfı teşvîḳ edici faaliyetlerin program bittikden seneler ṣoñra dahi daha yüksek kalması.
3. ʿÂilelerin taḥsîle daha fazla iktisâdî ḳaynak ayırmaya devâm etmesi.

Bunlar taḥḳîḳ netîceleriyle muvâfıḳ îżâḥlardır; lâkin taḥḳîḳ bu ʿunṣurların her birinin cemʿî tedâvî teʾsîrinin ne ḳadarını meydana getirdiğini sebebî mediation modeliyle ayırmamaktadır.

Ḳuvvetli cihetler

• Küme randomize tecrübe tertîbi.
• 4,5 senelik orta müddetli taʿḳîb.
• Netîce taḳdîrcilerinin tedâvî vazʿiyetine kör olması.
• Müteʿaddid hipotez taṣḥîḥinin istiʿmâli.
• Yaş ve taḳdîrci teʾsîrlerinden tecrîd edilmiş standardize netîceler.
• Çocuk imtiḥânları yanında ebeveyn yatırımı ve muḥît-i hâne göstergelerinin dahi ölçülmesi.
• İbtidâî maḥrûmiyete göre heterojenlik analizinin yapılması.
• Maḥallî ve az taḥsîl isteyen icrâcılarla genişletilebilir bir sunuş modelinin imtiḥân edilmesi.

Esâs maḥdûdiyetler

• İbtidâî numûnenin yalnız %74,6’sına ikinci taʿḳîbde vâṣıl olunabilmiştir.
• Taḥḳîḳ tek bir şehrin şehr-i hâricî faḳîr ahâlîsiyle maḥdûddur.
• Fiʿlî ziyâret sayısı ve ferdî riʿâyet verisi olmadığından yalnız ITT taḫmîn edilmektedir.
• Literacy için numûne 35 eksik ASER ölçümü sebebiyle 279’a düşmektedir.
• Esâs literacy indeksi p=0,064 ile anʿanevî %5 ḥaddinin hâricindedir.
• Full-Scale IQ için orta müddetli ehemmiyetli teʾsîr yoktur.
• Dâʾimî teʾsîrin ḳaṭʿî mekanizması taʿyîn edilmemiştir.
• 7-8 yaş netîcesi yetişkinlik, emek pazarı yâḫud ömr boyu gelir teʾsîri ḥaḳḳında doğrudan delîl değildir.
• Programın başka maḥallerde aynı keyfiyet ve maṣrafla genişletilmesi bu tecrübede doğrudan imtiḥân edilmemiştir.

Menbaʿ ve Usûl Ḥaḳḳında Not

Aṣlî çalışma: Early Childhood Intervention for the Poor: Long term outcomes.

Yüklenen Eylül 2026 nüshasındaki müʾellifler: Pamela Jervis; Lina Cardona Sosa; Michele Giannola; Sally Grantham McGregor; Costas Meghir; Marta Rubio Codina; Monimalika Day; Orazio Attanasio.

Menbaʿ vesîḳasının târîḫi: 23 Eylül 2026.

Menbaʿ nevʿi: Küme randomize kontrollü ṭufûliyyet-i mübâkkire müdâhalesinin orta müddetli taʿḳîb taḥḳîḳi; preprint/working paper.

Ḥakemlik vazʿiyeti: Yüklenen vesîḳa ḥakem taḳdîrinden geçmediğini sarâḥaten bildirir.

NBER ḳaydı: NBER Working Paper 32165. İlk issue date Şubat 2024; NBER ṣaḥîfesindeki revizyon târîḫi Ocak 2026’dır.

NBER DOI: 10.3386/w32165.

SSRN: Yüklenen PDF, SSRN abstract 7560438 adresine işâret etmektedir. Bu mevcûd SSRN ḳaydı için ayrı bir DOI emîn sûretde taṣdîḳ olunamadığından DOI uydurulmamıştır.

Nüsha târîḫçesi: Daha eski NBER/SSRN nüshaları Alison Andrew ve Britta Augsburg’u dahi müʾellif listesinde göstermektedir. Yüklenen daha yeni nüsha sekiz müʾelliflidir; Andrew ve Augsburg aṣlî tecrübenin tertîb ve icrâsındaki ḫidmetleri sebebiyle katkı bölümünde anılmaktadır.

Mensûbiyetler: Pamela Jervis — Universidad de Chile ve Institute for Fiscal Studies; Lina Cardona Sosa — World Bank; Michele Giannola — University of Naples Federico II, Centre for Studies in Economics and Finance ve IFS; Sally Grantham McGregor — University College London; Costas Meghir — Yale, IFS, IZA, CEPR ve NBER; Marta Rubio Codina — Inter-American Development Bank; Monimalika Day — Dr. B. R. Ambedkar University Delhi; Orazio Attanasio — Yale, CEPR ve NBER.

Esâs müdâhale: Reach Up usûlünün Hindistan muḥîtine uyarlanmış şekli; 18 ay müddetle haftada bir sâʿatlik hâne ziyâretleri.

Numûne ve randomizasyon: 54 gecekondu kümesi; 27 müdâhale ve 27 kontrol kümesi; ibtidâda 421 çocuk.

Taʿḳîb: 4,5 sene ṣoñra 314 çocuk, ibtidâî numûnenin %74,6’sı.

Esâs netîceler: ʿUmûmî taḥsîlî muvaffaḳiyet, numeracy, literacy ve Full-Scale IQ; ayrıca ebeveyn yatırımı, hânede inkişâfı teşvîḳ edici faaliyetler ve bakıcı netîceleri.

İstatistikî usûl: Intention-to-treat regresyonları; ibtidâî ASQ-3, çocuğun cinsiyeti, vâlide taḥsîli ve randomizasyon tabaḳası kontrolleri; 5.000 bootstrap tekrârı; küme seviyesinde belirsizlik; Romano-Wolf stepdown müteʿaddid hipotez taṣḥîḥi.

Aḫlâḳî tasdîḳ: Aṣlî taḥḳîḳ UCL Research Ethics Committee ve Institute for Financial Management and Research, India tarafından tasdîḳ olunmuştur. Taʿḳîb dahi UCL aḫlâḳî tasdîḳini almıştır. Çocukların bakıcılarından yazılı maʿlûmâtlı rıżâ alınmıştır.

Tecrübe ḳayıdları: ISRCTN89476603, AEARCTR-0000169 ve AEARCTR-0005444.

Finansman: Mevcûd taʿḳîb ERC Horizon 2020 Advanced Grant 695300 ve ESRC hibeleri tarafından desteklenmiştir. Aṣlî tecrübe Rushton Turner iʿânesi, Waterloo Foundation ve ABD National Institutes of Health dâḫil birden fazla menbaʿdan finanse edilmiştir. Pamela Jervis için ayrıca MIPP ve Center for Research in Inclusive Education destekleri bildirilmiştir.

Menfaʿat çatışması: Yüklenen PDF’de ayrı ve açık bir menfaʿat çatışması beyânı tesbît edilmemiştir; bu sebeble “menfaʿat çatışması yoktur” şeklinde ilâve farż yapılmamıştır.

Veri erişilebilirliği: Yüklenen PDF’de ʿumûmî istiʿmâle açık ham veri maḫzeni ḥaḳḳında ayrı bir veri erişilebilirliği beyânı tesbît edilmemiştir.

Telif/lisans: Menbaʿda Creative Commons lisansı belirtilmemektedir. NBER Working Papers için telif müʾelliflerde ḳalır; yeniden istiʿmâl fair-use ḥudûdları ve gerektiğinde müʾellif izni çerçevesindedir. Bu Verianla metni menbaʿın ifâde tarzını yâḫud aṣlî cedvel tertîbini yeniden neşretmemekte; vâḳıʿî netîceleri ve usûlü müstaḳil taʿlîmî bir tertîbde îżâḥ etmektedir.

Menbaʿ içi târîḫ notu: Metin bir yerde taḥḳîḳin Cuttack’ta 2012’de yürütüldüğünü söylerken ibtidâî veriyi Kasım-Aralık 2013 ve müdâhale ṣoñu ölçümünü Mayıs-Haziran 2015 olarak vermektedir. Bu târîḫî teselsül belirsizliği menbaʿda bulunduğu şekliyle muḥâfaẓa edilmiştir.

Esâs tefsîr ḥaddi: Randomizasyon dâḫilî ṣıḥḥati ḳuvvetlendirir; lâkin taḳrîben %25 attrition, tek maḥallî numûne, riʿâyet/ziyâret sayısı verisinin bulunmaması ve 7-8 yaşla maḥdûd taʿḳîb, netîcelerin daha geniş ahâlîlere ve ömr boyu netîcelere taʿmîmini taḥdîd eder.