Изилдөөнүн негизги маселеси — жогорку жаак көңдөйүнүн жашка жана жыныска байланышкан анатомиялык өзгөрүүлөрүн өлчөө жана бул өлчөөлөр соттук идентификацияда канчалык пайдалуу болушу мүмкүн экенин баалоо. Жогорку жаак көңдөйү жогорку жаак сөөгүнүн ичинде жайгашкан, аба толгон жана эки тараптуу көңдөй. Ал сол жана оң тарапта болот; көлөмү жана формасы адамдан адамга өзгөрүшү мүмкүн.
Соттук илимдерде идентификация көбүнчө тиштер, сөөктөр, DNA, манжа изи жана радиологиялык түзүлүштөр аркылуу жүргүзүлөт. Бирок катуу травма, өрт, жарылуу же бөлүнгөн калдыктар сыяктуу айрым учурларда классикалык идентификация жолдору кыйын болушу мүмкүн. Параназалдык көңдөйлөр, өзгөчө жогорку жаак көңдөйү, бет скелетинин терең жана жакшы корголгон бөлүгүндө жайгашкандыктан айрым оор зыян сценарийлеринде да түзүлүшүн сактап калышы мүмкүн. Ошондуктан жогорку жаак көңдөйүнүн морфометриясы соттук антропология жана соттук стоматология үчүн баалуу кошумча маалымат булагы болушу мүмкүн.
Изилдөөчүлөр көңүл бурган суроо мындай: CBCT менен өлчөнгөн жогорку жаак көңдөйүнүн көлөмү, узундугу, бийиктиги жана туурасы жаш жана жыныс тууралуу маанилүү маалымат бере алабы? Бул маалымат Иран калкы сыяктуу ар башка этникалык жана географиялык топтордо кандай көрүнөт?
Жогорку жаак көңдөйү эмне үчүн маанилүү анатомиялык түзүлүш?
Жогорку жаак көңдөйү параназалдык көңдөйлөрдүн эң чоңу. Изилдөөдө көңдөйдүн эмбриологиялык өнүгүүсү кош бойлуулуктун эрте баскычтарында башталып, балалык жана өспүрүм куракта өсүп, эрте жетилген куракта эң чоң көлөмгө жетип, кийин туруктуу болуп бара-бара азайышы мүмкүн экени айтылат.
Бул анатомиялык түзүлүш бир катар маанилүү түзүлүштөр менен коңшу жайгашат:
- Жогорку жаак тиштери жана өзгөчө posterior maxilla,
- Орбитанын түбү,
- Мурун көңдөйү,
- Жогорку жаак азуулары жана альвеолярдык сөөк,
- Имплант, sinus lifting жана ооз хирургиясы аймактары.
Ушул жакын анатомиялык байланыштардан улам жогорку жаак көңдөйү жөн гана радиологиялык өлчөө объектиси эмес. Ал тиш имплантын пландаштырууда, жогорку жаактын арткы бөлүгүндөгү хирургияда, көңдөй түбүн көтөрүү процедураларында, тиш тамыры менен көңдөйдүн байланышын баалоодо жана патологиялык текшерүүдө түз клиникалык мааниге ээ.
Жогорку жаак көңдөйүнүн физиологиялык милдеттери кайсылар?
Изилдөөдө жогорку жаак көңдөйү бет скелетинин салмагын азайтууга, дем алган абаны даярдоого катышууга жана үн резонансына жардам берүүгө мүмкүн экени айтылат. Бул функциялар изилдөөнүн негизги темасы эмес, бирок көңдөйдүн өнүгүү жана морфология жагынан эмнеге маанилүү экенин түшүндүрөт.
Көңдөйдүн көлөмү айланасындагы краниофациалдык өсүү моделдери менен байланыштуу. Тиштердин чыгышы, чайноо күчтөрү, жогорку жаактын өнүгүшү, гормоналдык таасирлер жана жалпы бет скелетинин өлчөмү көңдөйдүн параметрлерине таасир этиши мүмкүн. Эркектерде жалпы краниофациалдык түзүлүштөрдүн чоңураак болушу, бет бийиктигинин жогору болушу жана пубертат маалында андрогендердин скелет өсүшүнө таасири жогорку жаак көңдөйүнүн көлөмү эркектерде чоң болушун түшүндүргөн биологиялык механизмдердин катарына кирет.
CBCT эмне үчүн колдонулган?
Изилдөөдө кадимки CT жана MRI сыяктуу сүрөттөө ыкмалары көңдөйдү баалоодо колдонулушу мүмкүн экени, бирок жогорку баа, жеткиликтүүлүк жана радиация дозасы сыяктуу чектөөлөрдөн улам бардык учурда ыңгайлуу болбой калышы мүмкүн экени айтылат. Ал эми CBCT тиш-жогорку жаак-бет аймагы үчүн жогорку чечилиште үч өлчөмдүү сүрөттөө берет жана стоматология практикасында кеңири колдонулат.
Бул изилдөөдө CBCTнин артыкчылыгы — жогорку жаак көңдөйүнүн үч өлчөмдүү түзүлүшүн көлөм жана сызыктуу өлчөмдөр боюнча баалоого мүмкүнчүлүк бериши. Кадимки эки өлчөмдүү рентгендер көңдөйдүн татаал көлөмдүк формасын жетиштүү көрсөтө албайт. CBCT болсо көлөм, узундук, бийиктик жана туура сыяктуу параметрлерди оң жана сол тарапта өзүнчө баалоого шарт түзөт.
Изилдөөнүн методу кантип түзүлгөн?
Изилдөө ретроспективдүү кесилиштик дизайнга ээ. Башкача айтканда, изилдөөчүлөр бейтаптарды келечекте көп жыл бою көзөмөлдөбөй, белгилүү бир мезгилде тартылган CBCT сүрөттөрүн артка карап талдаган. Сүрөттөр Ирандын Арак шаарындагы жеке радиология клиникасына кайрылган бейтаптардан тандалган.
Киргизүү критерийлерине белгиленген жаш аралыгында болуу жана оң же сол жогорку жаак көңдөйүндө патология, жабыркоо же ачык анатомиялык аномалия болбоо кирген. Чыгаруу критерийлерине ортодонтиялык дарылоо тарыхы, ортодонтиялык брекеттердин болушу, тубаса краниофациалдык аномалиялар, скелеттик асимметрия, остеопороз сыяктуу сөөк патологиялары, сөөккө таасир эткен дары колдонуу жана идиопатиялык жогорку жаак көңдөйүнүн пневматизациясы кирген.
Бардык сүрөттөр NewTom Giano HR аппараты менен алынган. Өлчөөлөр NNTviewer программасы аркылуу жүргүзүлгөн. Ар бир бейтапта оң жана сол жогорку жаак көңдөйү үчүн төмөнкү параметрлер өлчөнгөн:
- Көлөм — cm³ менен,
- Узундук — mm менен,
- Бийиктик — mm менен,
- Туура — mm менен.
Изилдөө тобунун түзүлүшү кандай болгон?
Жалпы 158 CBCT сүрөтү талданган. Катышуучулардын 38и эркек жана 120сы аял болгон. Бул үлгүдө аялдардын саны кыйла көп экенин көрсөтөт. Эркектердин үлүшү %24,1, аялдардын үлүшү %75,9 деп берилген.
Жаш аралыгы 15–55 жыл. Эркектердин орточо жашы 28,29 ± 9,32 жыл, аялдардын орточо жашы 27,35 ± 9,63 жыл деп берилген. Жалпы орточо жаш болсо 27,58 ± 9,53 жыл.
Бул үлгүнүн түзүлүшү натыйжаларды чечмелөөдө маанилүү. Аял катышуучулардын саны эркектерден үч эседен көп. Бул айрым жыныстык салыштырууларда статистикалык күч жана жалпылоо мүмкүнчүлүгү жагынан этияттыкты талап кылат. Изилдөөнүн чектөөлөр бөлүмүндө да эркек топтун саны аз жана жыныстык бөлүштүрүү тең салмаксыз экени ачык айтылган.
Оң жана сол жогорку жаак көңдөйүнүн айырмасы барбы?
Изилдөөдө оң жана сол көңдөйлөр алгач жалпы деңгээлде салыштырылган. Сол жогорку жаак көңдөйүнүн көлөмү 16,32 ± 5,29 cm³, оң жогорку жаак көңдөйүнүн көлөмү 15,64 ± 4,92 cm³ болгон. Сол тарап сан жагынан бир аз чоң көрүнгөнү менен айырма статистикалык мааниге жеткен эмес.
Узундук, бийиктик жана туура боюнча да ушундай эле көрүнүш болгон:
- Сол узундук: 38,78 ± 3,27 mm; оң узундук: 38,74 ± 3,21 mm
- Сол бийиктик: 36,32 ± 5,23 mm; оң бийиктик: 35,78 ± 5,25 mm
- Сол туура: 27,06 ± 4,43 mm; оң туура: 26,84 ± 4,33 mm
Бул өлчөөлөрдүн p маанилери статистикалык жактан маанилүү эмес. Ошондуктан изилдөө оң жана сол жогорку жаак көңдөйлөрүнүн ортосунда жалпы маанилүү эки тараптуу асимметрия жок деген жыйынтыкка келет. Бул соттук жана клиникалык жактан маанилүү; анткени бир тарап баалоого жараксыз болгондо экинчи тарап кошумча маалымат катары колдонулушу мүмкүн. Бирок бул ар бир адамда кемчиликсиз симметрия бар дегенди билдирбейт; болгону үлгү деңгээлинде маанилүү айырма жок болгон.
Жыныска жараша жогорку жаак көңдөйүнүн көлөмү кандай өзгөргөн?
Изилдөөнүн эң күчтүү табылгаларынын бири — эркектерде жогорку жаак көңдөйүнүн көлөмү аялдарга караганда чоң. Сол жогорку жаак көңдөйүнүн көлөмү эркектерде 20,04 ± 6,53 cm³, аялдарда 15,14 ± 4,24 cm³ деп берилген. Оң жогорку жаак көңдөйүнүн көлөмү эркектерде 18,95 ± 6,04 cm³, аялдарда 14,59 ± 4,01 cm³ болгон. Эки тарапта тең p мааниси <0,001.
Бул айырма көлөм менен эле чектелбейт. Эркектерде көңдөйдүн узундугу, бийиктиги жана туурасы да аялдарга караганда жогору. Мисалы, сол көңдөйдүн бийиктиги эркектерде 41,04 ± 5,01 mm, аялдарда 34,83 ± 4,36 mm; оң көңдөйдүн бийиктиги эркектерде 40,39 ± 6,08 mm, аялдарда 34,33 ± 4,00 mm өлчөнгөн.
Изилдөөдөгү жыныстык салыштыруу графиги эркектердин көрсөткүчтөрү дээрлик бардык параметрлерде аялдардан жогору экенин визуалдык түрдө да көрсөтөт. Бул график таблицадагы маалыматтарды колдоп, жогорку жаак көңдөйүнүн морфометриясында айкын жыныстык диморфизм бар экенин баса белгилейт.
Жыныстык диморфизм деген эмне?
Жыныстык диморфизм — бир эле түрдүн эркек жана ургаачы өкүлдөрүндө анатомиялык же морфологиялык айырмачылыктардын болушу. Бул изилдөөдө жыныстык диморфизм жогорку жаак көңдөйүнүн өлчөмдөрү эркектерде аялдарга караганда чоң болушу менен көрүнөт.
Бул айырманын мүмкүн болгон себептери:
- Эркектерде жалпы краниофациалдык скелет чоңураак болушу,
- Бет бийиктиги жана жогорку жаак өлчөмдөрү эркектерде чоңураак болушу мүмкүн,
- Пубертат маалында андрогендер сөөк өсүшүн күчөтүшү,
- Жогорку жаак көңдөйүнүн пневматизациясы чоңураак бет скелетинде көбүрөөк өнүгүшү мүмкүн.
Соттук илим жагынан бул айырма маанилүү, анткени скелет же радиологиялык түзүлүштөрдүн жыныска жараша айырмаланышы идентификацияга жардам бере алат. Бирок жогорку жаак көңдөйүнүн өлчөөлөрү өз алдынча так жыныс аныктоочу ыкма катары каралбашы керек. Эң коопсуз жол — бул өлчөөлөрдү тиш, скелет, DNA жана башка антропологиялык көрсөткүчтөр менен бирге колдонуу.
Жашка жараша көлөмдүн өзгөрүшү кандай аныкталган?
Изилдөөдө катышуучулар жаш топторуна бөлүнгөн: 15–20, 21–30, 31–40 жана 41–50 жаш топтору. Жогорку жаак көңдөйүнүн көлөмү, узундугу, бийиктиги жана туурасы ушул топтордо эркек жана аялдар боюнча өзүнчө салыштырылган.
Көңдөй көлөмү боюнча эркектерде эң жогорку орточо көрсөткүчтөр 21–30 жаш тобунда байкалган. Бул топтогу эркектерде сол жогорку жаак көңдөйүнүн көлөмү 21,00 ± 6,86 cm³, оң жогорку жаак көңдөйүнүн көлөмү 19,86 ± 5,52 cm³ болгон. Аялдарда болсо эң жогорку орточо көлөм 15–20 жаш тобунда берилген: сол көңдөй 16,49 ± 2,998 cm³, оң көңдөй 15,96 ± 2,642 cm³.
Эң төмөн көлөмдөр эки жыныста тең негизинен 31–40 жаш тобунда байкалган. Аялдарда төмөндөө айкыныраак: 31–40 жаш тобунда сол көңдөйдүн көлөмү 12,20 ± 3,792 cm³, оң көңдөйдүн көлөмү 11,10 ± 3,186 cm³ болгон.
Бул жыйынтык жогорку жаак көңдөйү жаш жетилген куракка чейин өсүп, андан кийин туруктуу болуп же азайышы мүмкүн экенин колдойт. Изилдөөнүн графиктеринде жашка жараша көлөм тренди болжол менен 23 жаш чамасында бурулуш чекитин көрсөтөт.
Эмне үчүн 23 жаш кесилиш чекити тандалган?
Изилдөөчүлөр жашты баалоо үчүн piecewise linear regression, башкача айтканда бөлүктүү сызыктуу регрессияны колдонгон. Бул ыкма жаш менен көңдөй өлчөмдөрүнүн байланышы бүт өмүр бою бир түз сызык менен түшүндүрүлбөшү мүмкүн экенин эске алат. Анткени көңдөй балалык жана өспүрүм куракта өсөт, эрте жетилген куракта максимумга жакындайт, кийин туруктуу болуп же азаят.
Изилдөөдө 21, 22, 23 жана 24 жаш чектери текшерилген. Эң жогорку түшүндүрүүчү күч жана эң төмөн ката көрсөткөн чек 23 жаш деп тандалган. Бул чек биологиялык жактан да эрте жыйырманчы жаштарда краниофациалдык жетилүүнүн аякташы менен шайкеш деп эсептелген.
Регрессия моделдеринин түшүндүрүүчү күчү төмөнкүдөй берилген:
- 23 жаштан төмөндөр үчүн R² = 0,72
- 23 жаш жана андан жогоркулар үчүн R² = 0,70
- Орточо абсолюттук ката болжол менен 2,1 жыл
R² мааниси модель жаш өзгөрмөсүндөгү вариациянын канчасын түшүндүрө аларын көрсөтөт. R² = 0,72 деген ошол топто модель жаштагы өзгөрүүнүн болжол менен %72син түшүндүрө алат дегенди билдирет. Бирок бул жеке адамда катасыз божомол деген эмес. Соттук жаш баалоодо 2 жыл чамасында орточо ката көңүл буруучу көрсөткүч болушу мүмкүн, бирок ыкма өз алдынча так жаш аныктоочу инструмент эмес.
Регрессия формулаларын кантип окуу керек?
Изилдөөдө жашты баалоо үчүн жыныс жана 23 жаш чегине ылайык төрт өзүнчө регрессия формуласы берилген. Бул формулалар оң жана сол жогорку жаак көңдөйүнүн узундугу, бийиктиги, туурасы жана көлөмүн колдонуп болжолдуу жаш чыгарууга багытталган.
Изилдөөдө колдонулган кыскартуулар төмөнкүдөй түшүндүрүлөт:
- L.Msl: сол жогорку жаак көңдөйүнүн узундугу
- R.Msl: оң жогорку жаак көңдөйүнүн узундугу
- L.Msh: сол жогорку жаак көңдөйүнүн бийиктиги
- R.Msh: оң жогорку жаак көңдөйүнүн бийиктиги
- L.Msw: сол жогорку жаак көңдөйүнүн туурасы
- R.Msw: оң жогорку жаак көңдөйүнүн туурасы
- L.Msv: сол жогорку жаак көңдөйүнүн көлөмү
- R.Msv: оң жогорку жаак көңдөйүнүн көлөмү
23 жаштан төмөн аял бейтаптар үчүн формула:
\[ Age = 5.8 + 0.14 \times L.Msl + 0.05 \times R.Msl - 0.23 \times L.Msh - 0.13 \times R.Msh + 0.05 \times L.Msw + 0.13 \times R.Msw + 0.2 \times L.Msv + 0.12 \times R.Msv \]
23 жаштан төмөн эркек бейтаптар үчүн формула:
\[ Age = 34.8 - 0.12 \times L.Msl + 0.02 \times R.Msl - 0.15 \times L.Msh + 1.5 \times R.Msh - 1.3 \times L.Msw + 0.7 \times R.Msw + 0.69 \times L.Msv - 1.6 \times R.Msv \]
23 жаш жана андан жогору аял бейтаптар үчүн формула:
\[ Age = 19.3 + 0.14 \times L.Msl + 0.2 \times R.Msl + 1.3 \times L.Msh - 1.8 \times R.Msh - 0.13 \times L.Msw + 0.23 \times R.Msw - 0.8 \times L.Msv + 0.9 \times R.Msv \]
23 жаш жана андан жогору эркек бейтаптар үчүн формула:
\[ Age = 5.24 + 0.27 \times L.Msl + 0.06 \times R.Msl + 0.57 \times L.Msh + 0.1 \times R.Msh + 0.66 \times L.Msw + 0.19 \times R.Msw - 0.7 \times L.Msv - 1.01 \times R.Msv \]
Бул формулалар клиникалык же соттук колдонууда универсалдуу формула катары түз эле колдонулбашы керек. Анткени алар белгилүү Иран үлгүсүнөн, белгилүү аппарат жана өлчөө протоколунан алынган. Башка калктарда, башка жаш бөлүштүрүүдө, башка CBCT аппараттарында жана башка өлчөөчүлөрдө ошол эле тактык кепилденбейт.
Регрессия формулаларынын логикасы кандай?
Регрессия формулалары бир нече көңдөй өлчөмүн бир учурда колдонуп жашты баалайт. Ар бир өлчөөнүн алдындагы коэффициент ошол көрсөткүчтүн өзгөрүшү жашты баалоого кайсы багытта жана канчалык таасир этерин көрсөтөт. Оң коэффициент тиешелүү өлчөм чоңойгондо модель жашты көбөйтүү багытында экенин, терс коэффициент тиешелүү өлчөм чоңойгондо модель жашты азайтуу багытында экенин билдирет.
Бирок бул коэффициенттер биологиялык себептүүлүк катары кабыл алынбашы керек. Мисалы, бир өзгөрмөнүн терс коэффициент алышы ошол анатомиялык көрсөткүч биологиялык жактан жашты сөзсүз төмөндөтөт дегенди билдирбейт. Бул үлгүнүн ичиндеги статистикалык байланышты гана билдирет. Өзгөчө үлгү чакан жана эркек-аял бөлүштүрүүсү тең эмес болгондо коэффициенттерди жалпылоо чектелиши мүмкүн.
Чыныгы жаш менен болжолдуу жаш канчалык шайкеш?
Изилдөөнүн божомол таблицасында чыныгы орточо жаш менен модель эсептеген орточо жаш кичи топтордо абдан жакын экени көрсөтүлгөн. Мисалы, 23 жаштан төмөн аялдарда чыныгы орточо жаш 19,19, болжолдуу орточо жаш да 19,19 деп берилген. 23 жаштан төмөн эркектерде чыныгы жана болжолдуу орточо 18,70. 23 жаш жана андан жогору аялдарда чыныгы жана болжолдуу орточо 35,25, эркектерде 31,71 деп көрсөтүлгөн.
Орточо деңгээлдеги мындай шайкештик модель топторду жалпы алганда жакшы кармай турганын көрсөтөт. Бирок таблицадагы минимум жана максимум маанилер жеке деңгээлде божомол аралыгы тарылып каларын да көрсөтөт. Мисалы, 23 жаш жана андан жогору аялдарда чыныгы жаш 24–53 аралыгында болсо, болжолдуу жаш аралыгы 30,87–41,21 деп берилген. Бул модель чекке жакын жаштарды борборго тартып коюшу мүмкүн экенин көрсөтөт. Соттук колдонууда бул маанилүү, анткени жеке божомол катасы орточо шайкештиктен да маанилүүрөөк болушу мүмкүн.
Көңдөй септалары эмнени билдирет?
Жогорку жаак көңдөйүнүн септасы — көңдөйдүн ичинде сөөк бөлүкчө же чыгынты түрүндө кездешкен анатомиялык вариация. Тиш имплантын пландаштырууда, sinus lifting жана жогорку жаак көңдөйүнүн хирургиясында маанилүү, анткени септанын болушу хирургиялык кирүүнү жана мембрананын тешилип кетүү коркунучун өзгөртө алат.
Изилдөөдө сол жогорку жаак көңдөйүндө септа эркектердин %5,3үндө, аялдардын %22,5инде табылган. Айырма статистикалык жактан маанилүү (χ² = 5,7; p = 0,02). Оң жогорку жаак көңдөйүндө септа эркектердин %7,9унда, аялдардын %15инде болгон, бирок айырма маанилүү эмес (p = 0,26).
Жаш менен септанын болушунун ортосунда маанилүү байланыш табылган эмес. Бул табылга ушул үлгүдө септалар жашка жараша системалуу көбөйүп же азайбаганын көрсөтөт. Бирок септанын таралышы ар кандай изилдөөлөрдө абдан айырмаланышы мүмкүн; бул генетикалык өзгөчөлүктөр, үлгү тандоо жана септа аныктамасындагы айырмачылыктар менен түшүндүрүлүшү мүмкүн.
Изилдөөдөгү графиктер эмнени көрсөтөт?
Жыныстык салыштыруу графиги эркектердин сол жана оң жогорку жаак көңдөйүнүн көлөмү, узундугу, бийиктиги жана туурасы боюнча аялдардан жогорку көрсөткүчтөргө ээ экенин визуалдык көрсөтөт. Бул график таблицадагы p маанилери менен шайкеш түрдө жыныстык диморфизмди колдойт.
Жашка жараша көңдөй көлөмүнүн тренд графиктери 23 жаш чамасындагы бурулуш чекитин көрсөтөт. Эркектерде көлөм эрте жыйырманчы жаштарга чейин өсүп, андан кийин төмөндөө багытына өтөт. Аялдарда да 23 жаш чегинин айланасында башка тренд сызыгы пайда болот. Графиктеги үзүк тик сызык модель тандаган 23 жаш чек арасын билдирет. Бул визуалдар эмне үчүн изилдөөчүлөр бир сызыктуу моделдин ордуна бөлүктүү регрессия колдонгонун түшүнүүгө жардам берет.
Соттук илимдер үчүн жыйынтыктар эмнени билдирет?
Изилдөөнүн соттук илим жагынан эң маанилүү билдирүүсү — жогорку жаак көңдөйүнүн морфометриясы жашты жана жынысты баалоодо кошумча маалымат бере алат. Эркектерде көңдөй өлчөмдөрүнүн маанилүү чоң болушу жынысты баалоого жардам берет. Жаш менен көлөм белгилүү бир мезгилге чейин өсүп, кийин азайышы жашты баалоодо колдонууга мүмкүн болгон үлгү түзөт.
Бирок бул ыкма өз алдынча идентификация үчүн жетишсиз. Жогорку жаак көңдөйүнүн өлчөөлөрү DNA, тиш жазуулары, скелет анализи, бет реконструкциясы, радиологиялык салыштыруу жана башка антропологиялык маалыматтар менен бирге чечмелениши керек. Изилдөө да жогорку жаак көңдөйүнүн өлчөөлөрүн “adjunctive tool”, башкача айтканда кошумча жардамчы инструмент катары жайгаштырат.
Бул мамиле өзгөчө салттуу идентификация ыкмалары колдонууга мүмкүн болбогон учурда маанилүү болушу мүмкүн. Параназалдык көңдөйлөр травма же жарылуу сыяктуу окуялардан кийин айрым учурларда салыштырмалуу сакталганы үчүн CBCT же CT негизиндеги морфометрия баалуу кошумча маалымат бере алат.
Клиникалык жактан жыйынтыктар эмнени билдирет?
Изилдөөнүн клиникалык мааниси соттук илим менен гана чектелбейт. Жогорку жаак көңдөйүнүн көлөмү жана морфологиясы posterior maxillaдагы хирургиялык процедуралар үчүн маанилүү. Имплант пландаштыруу, sinus augmentation, sinus lifting, тиш алынгандан кийинки сөөк көлөмүн баалоо жана ооз-тиш-жаак хирургиясында көңдөй анатомиясын билүү татаалдашуунун коркунучун азайта алат.
Жаш жана жыныс боюнча нормалдуу вариацияларды билүү патологиялык табылгаларды туура чечмелөөгө жардам берет. Мисалы, жашка байланыштуу көлөмдүн азайышы, былжыр челдин калыңдашы же сөөктүн кайра түзүлүшү клиникалык баалоодо эске алынышы керек. Ошондой эле септанын болушу көңдөй хирургиясы же имплантка чейинки пландаштырууда түз маанилүү.
Изилдөөнүн күчтүү жактары
Изилдөөнүн күчтүү жактарынын бири — үч өлчөмдүү CBCT маалыматтарына негизделиши. Бул жогорку жаак көңдөйүнүн татаал анатомиясын эки өлчөмдүү өлчөөлөр менен чектебей баалоого мүмкүндүк берет.
Экинчи күчтүү жагы — оң жана сол көңдөй өзүнчө өлчөнгөн. Ошондуктан эки тараптуу асимметрия бар-жогу бааланган.
Үчүнчү күчтүү жагы — жашты баалоодо бир сызыктуу моделдин ордуна 23 жаш чекке негизделген бөлүктүү регрессия колдонулган. Бул көңдөйдүн өнүгүүсү өмүр бою бирдей ылдамдыкта жана багытта жүрбөй турган биологиялык чындыкка көбүрөөк туура келет.
Төртүнчү күчтүү жагы — соттук жана клиникалык натыйжаларды бирге талкуулашы. Жогорку жаак көңдөйүнүн морфометриясы идентификация үчүн гана эмес, хирургиялык пландаштыруу жана радиологиялык баалоо үчүн да маанилүү.
Изилдөөнүн чектөөлөрү
Изилдөөнүн негизги чектөөсү — ретроспективдүү кесилиштик дизайн. Ошондуктан ошол эле адамдардагы убакыт өтүшү менен көңдөй өзгөрүүлөрү түз байкалган эмес. Жашка байланыштуу өзгөрүү ар башка жаштагы адамдарды салыштыруу аркылуу чыгарылган.
Экинчи чектөө — үлгүдөгү жыныс бөлүштүрүүсү тең эмес. Аялдардын саны 120 болсо, эркектер 38 гана. Бул айрыкча эркек кичи топторунда жашка байланыштуу айрым анализдердин ишенимдүүлүгүн чектеши мүмкүн.
Үчүнчү чектөө — изилдөө Арак шаарынан алынган бир географиялык аймактын маалыматтарына негизделген. Жогорку жаак көңдөйүнүн өлчөмдөрүнө генетикалык, этникалык, айлана-чөйрөлүк жана краниофациалдык факторлор таасир этиши мүмкүн болгондуктан, натыйжаларды бүт Иран калкына же башка өлкөлөргө түз жалпылоого болбойт.
Төртүнчү чектөө — бет өлчөмдөрү, скелеттик модель, стоматологиялык абал, тиш жоготуулар жана чайноо күчү сыяктуу потенциалдуу маанилүү краниофациалдык өзгөрмөлөр анализге киргизилген эмес.
Бешинчи чектөө — intra-observer жана inter-observer ишенимдүүлүк анализдери жүргүзүлгөн эмес. Башкача айтканда, бир өлчөөчүнүн кайталап өлчөөлөрү же ар башка өлчөөчүлөрдүн ортосундагы шайкештик бааланган эмес. CBCT морфометриясында өлчөөнүн кайталануучулугу абдан маанилүү.
Алтынчы чектөө — изилдөө рецензиядан өтпөгөн preprint. Ошондуктан метод, анализ жана чечмелөөлөр көз карандысыз академиялык баалоодон кийин өзгөрүшү же күчөтүлүшү мүмкүн.
Изилдөө эмнени айтат, эмнени айтпайт?
Бул изилдөө муну айтат: Ирандын Арак шаарынан алынган 158 CBCT сүрөтүндө жогорку жаак көңдөйүнүн көлөмү, узундугу, бийиктиги жана туурасы эркектерде аялдардан статистикалык жактан маанилүү чоң. Көңдөй көлөмү болжол менен 23 жашка чейин өсүп, андан кийин туруктуу болуп же азаят. Оң-сол арасында маанилүү асимметрия жок. CBCT негизиндеги өлчөөлөр соттук жаш жана жыныс баалоодо кошумча жардам бере алат.
Бул изилдөө муну айтпайт: Жогорку жаак көңдөйүнүн өлчөөлөрү өз алдынча так жаш же жыныс аныктайт. Ошондой эле иштелген регрессия формулалары бардык калктарга колдонулуучу универсалдуу модель эмес. Узунунан көзөмөл болбогондуктан жеке адамдагы көңдөйдүн картаюусу түз көрсөтүлгөн эмес. Натыйжалар клиникалык жана соттук практикада башка көрсөткүчтөр менен бирге этият колдонулушу керек.
Изилдөөнүн Методу жана Табылгалары
Изилдөөнүн дизайны
| Метод компоненти | Изилдөөдөгү колдонуу | Бул эмнени билдирет? |
|---|---|---|
| Изилдөөнүн түрү | Ретроспективдүү кесилиштик CBCT изилдөөсү | Бар сүрөттөр артка карап талданган; узунунан көзөмөл жок. |
| Жер | Арак, Иран | Натыйжалар белгилүү регионалдык калкка негизделет. |
| Үлгү | 158 CBCT сүрөтү | Жогорку жаак көңдөйүнүн патологиясы жок тандалган бейтаптар талданган. |
| Жыныс бөлүштүрүүсү | 38 эркек, 120 аял | Аялдардын саны кыйла көп; бул чектөө жаратат. |
| Жаш аралыгы | 15–55 жыл | Өспүрүм курактан орто жашка чейинки аралык бааланган. |
| Сүрөттөө аппараты | NewTom Giano HR | CBCT негизиндеги үч өлчөмдүү көңдөй өлчөөлөрү жүргүзүлгөн. |
| Программа | NNTviewer | Көлөм жана сызыктуу морфометриялык өлчөөлөр жүргүзүлгөн. |
| Статистикалык анализ | Shapiro-Wilk, t-test, Mann-Whitney U, ki-kare, бөлүктүү сызыктуу регрессия | Бөлүштүрүүгө жана өзгөрмөнүн түрүнө жараша ар кандай статистикалык ыкмалар колдонулган. |
Жалпы изилдөө популяциясы
| Параметр | Маани |
|---|---|
| Жалпы бейтап | 158 |
| Эркек | 38 (%24,1) |
| Аял | 120 (%75,9) |
| Жаш аралыгы | 15–55 жыл |
| Эркектердин орточо жашы | 28,29 ± 9,32 жыл |
| Аялдардын орточо жашы | 27,35 ± 9,63 жыл |
Оң жана сол жогорку жаак көңдөйүн салыштыруу
| Параметр | Сол жогорку жаак көңдөйү | Оң жогорку жаак көңдөйү | p мааниси | Түшүндүрмө |
|---|---|---|---|---|
| Көлөм | 16,32 ± 5,29 cm³ | 15,64 ± 4,92 cm³ | 0,23 | Сол тарап бир аз чоң, бирок маанилүү эмес. |
| Узундук | 38,78 ± 3,27 mm | 38,74 ± 3,21 mm | 0,91 | Дээрлик бирдей. |
| Бийиктик | 36,32 ± 5,23 mm | 35,78 ± 5,25 mm | 0,36 | Маанилүү айырма жок. |
| Туура | 27,06 ± 4,43 mm | 26,84 ± 4,33 mm | 0,66 | Маанилүү айырма жок. |
Жыныс боюнча негизги морфометриялык табылгалар
| Тарап жана параметр | Эркек | Аял | p мааниси |
|---|---|---|---|
| Сол көлөм | 20,04 ± 6,53 cm³ | 15,14 ± 4,24 cm³ | <0,001 |
| Сол узундук | 40,58 ± 3,97 mm | 38,22 ± 2,80 mm | <0,001 |
| Сол бийиктик | 41,04 ± 5,01 mm | 34,83 ± 4,36 mm | <0,001 |
| Сол туура | 28,56 ± 4,97 mm | 26,58 ± 4,16 mm | 0,02 |
| Оң көлөм | 18,95 ± 6,04 cm³ | 14,59 ± 4,01 cm³ | <0,001 |
| Оң узундук | 40,74 ± 4,00 mm | 38,11 ± 2,65 mm | <0,001 |
| Оң бийиктик | 40,39 ± 6,08 mm | 34,33 ± 4,00 mm | <0,001 |
| Оң туура | 28,60 ± 4,84 mm | 26,29 ± 4,02 mm | <0,001 |
Жаш топтору боюнча көңдөй көлөмү
| Тарап жана жаш тобу | Эркектердин көлөмү | Аялдардын көлөмү | p мааниси |
|---|---|---|---|
| Сол, 15–20 | 20,20 ± 6,675 cm³ | 16,49 ± 2,998 cm³ | 0,03 |
| Сол, 21–30 | 21,00 ± 6,860 cm³ | 16,06 ± 4,968 cm³ | 0,01 |
| Сол, 31–40 | 18,42 ± 8,513 cm³ | 12,20 ± 3,792 cm³ | 0,01 |
| Сол, 41–50 | 18,45 ± 1,344 cm³ | 14,01 ± 3,844 cm³ | 0,05 |
| Оң, 15–20 | 19,51 ± 4,752 cm³ | 15,96 ± 2,642 cm³ | 0,04 |
| Оң, 21–30 | 19,86 ± 5,516 cm³ | 15,76 ± 4,884 cm³ | 0,009 |
| Оң, 31–40 | 17,08 ± 8,663 cm³ | 11,10 ± 3,186 cm³ | 0,03 |
| Оң, 41–50 | 16,79 ± 1,435 cm³ | 13,73 ± 2,764 cm³ | 0,07 |
Жашты баалоо моделинин кыскача жыйынтыгы
| Модель компоненти | Изилдөөдөгү маани | Мааниси |
|---|---|---|
| Кесилиш чекити | 23 жаш | Көңдөй көлөмүнүн өсүшүнөн туруктуулук/азаюуга өтүү үчүн эң ылайыктуу чек катары тандалган. |
| 23 жаштан төмөн R² | 0,72 | Модель бул топтогу жаш вариациясынын болжол менен %72син түшүндүрөт. |
| 23 жаш жана андан жогору R² | 0,70 | Модель бул топтогу жаш вариациясынын болжол менен %70ин түшүндүрөт. |
| MAE | Болжол менен 2,1 жыл | Орточо абсолюттук ката соттук жаш баалоодо жардамчы деңгээлде деп эсептелген. |
| Текшерүү | 10-каттуу кайчылаш текшерүү | Моделдин үлгү ичиндеги туруктуулугу текшерилүүгө аракет кылынган. |
Көңдөй септасынын табылгалары
| Тарап | Эркектерде септа | Аялдарда септа | p мааниси | Түшүндүрмө |
|---|---|---|---|---|
| Сол жогорку жаак көңдөйү | %5,3 | %22,5 | 0,02 | Жыныс менен маанилүү байланыш табылган. |
| Оң жогорку жаак көңдөйү | %7,9 | %15 | 0,26 | Жыныс менен маанилүү байланыш табылган эмес. |
Изилдөөнүн жалпы техникалык жыйынтыгы
Бул изилдөөнүн техникалык жыйынтыгы — CBCT менен өлчөнгөн жогорку жаак көңдөйүнүн көлөмү жана өлчөмдөрү жашка да, жыныска да байланыштуу. Эркектерде бардык негизги көрсөткүчтөр аялдардан чоң. Көңдөйдүн көлөмү болжол менен 23 жашка чейин өсүп, кийин туруктуу болуп же азаят. Оң-сол айырмасы жалпы маанилүү эмес. Ошондуктан жогорку жаак көңдөйүнүн морфометриясы соттук жаш жана жыныс баалоодо кошумча параметр боло алат, бирок өз алдынча так идентификация куралы катары колдонулбашы керек.
Булак жана Метод Эскертүүсү
Бул макала Emad Torabi Goodarzi, Mehdi Heidarizadeh, Malihe Safari жана Maryam Mohebiniya тарабынан даярдалган “Age- and Sex-Related Variations in Maxillary Sinus Volume and Morphometry: A CBCT Study in an Iranian Population” аттуу изилдөөгө негизделген. Изилдөө Иран калкында жогорку жаак көңдөйүнүн көлөмүн жана морфометриясын CBCT аркылуу жаш жана жыныс боюнча баалоону максат кылган.
Булак текст preprint изилдөө макаласы болуп, анда ачык түрдө “This preprint research paper has not been peer reviewed” деп жазылган. Ошондуктан изилдөө рецензиядан өтө элек. Табылгалар бекитилген соттук идентификация стандарты же универсалдуу жаш баалоо модели катары эмес, этият бааланууга тийиш болгон регионалдык CBCT морфометрия маалыматы катары окулушу керек.
Бул мазмун PDFте берилген методго, бейтап сандарына, өлчөө параметрлерине, таблицаларга, графиктерге, регрессия формулаларына, септа табылгаларына жана талкуу бөлүмүнө гана негизделген. PDFте жок так жаш аныктоо кепилдиги, бардык коомдорго колдонулуучу модель деген доомат, клиникалык диагноз кепилдиги же соттук колдонууда өз алдынча пайдалануу сунушу кошулган эмес.
Изилдөө ретроспективдүү жана кесилиштик; ошол эле адамдардын убакыт өтүшү менен көңдөй өзгөрүүлөрүн түз көзөмөлдөбөйт. Үлгүдө аялдардын саны эркектерден кыйла көп. Изилдөө бир географиялык аймактагы сүрөттөргө негизделген. Intra-observer жана inter-observer ишенимдүүлүк анализдери жүргүзүлгөн эмес. Ошондуктан келечектеги изилдөөлөрдө чоңураак, жыныс боюнча тең салмактуу, ар башка калктарды камтыган жана өлчөөлөрдүн кайталануучулугун текшерген иштер керек.
Пикир калтырыңыз
E-mail дарегиңиз жарыяланбайт. Милдеттүү талаалар * менен белгиленген