Şərt cümlələri ilk baxışda sadə görünür: “Əgər p olarsa, q olar.” Lakin real dil istifadəsində bu quruluş çox fərqli funksiyalar daşıyır. Bəzən həqiqi səbəb-nəticə əlaqəsi qurur. Bəzən bir nəticə çıxarır. Bəzən yalnız deyilən şeyin nə zaman uyğun olduğunu bildirir. Bəzən də “Açıq danışmaq lazım gələrsə…” kimi danışıq tərzini tənzimləyən əlavə funksiya yerinə yetirir.

Bu tədqiqat ingilis dilindəki şərt cümlələrini yalnız “predictive / non-predictive”, “epistemic / speech-act” və ya “real / hypothetical” kimi ənənəvi bölgülərlə izah etməyin yetərli olmadığını müdafiə edir. Müəllif şərt konstruksiyalarının iki əsas xüsusiyyət üzrə daha sistemli şəkildə təsnif edilə biləcəyini irəli sürür: if-cümləsinin ümumi müstəqil cümlə qaydalarına görə qurulub-qurulmaması və p ilə q arasında səbəb-nəticə əlaqəsinin struktur baxımından təmin edilib-edilməməsi.

Bu iki meyar birləşdirildikdə dörd əsas şərt tipi ortaya çıxır: NC, GR, GC və NN şərtləri. Bu təsnifat daha sonra deduktiv, abduktiv mühakimə və diskurs funksiyaları kimi alt bölgülərlə genişləndirilir. Beləliklə, “If it rains tomorrow, the match will be canceled” ilə “If you are hungry, there are biscuits on the sideboard” kimi cümlələrin niyə eyni tip şərt quruluşu kimi davranmadığı daha aydın görünür.

Problem Nədir?

İngilis dilində şərt cümlələri uzun müddətdir dilçiliyin əsas müzakirə sahələrindən biridir. Xüsusilə “if” cümlələri zaman formaları, şəkil, fərziyyə, gerçəklik, səbəb-nəticə, nəticəçıxarma və nitq aktı ilə yaxından əlaqəlidir. Lakin əvvəlki tədqiqatlardakı bəzi təsnifatlar real nümunələrin müxtəlifliyini tam əhatə etməkdə çətinlik çəkir.

Əvvəlki yanaşmalarda tez-tez istifadə olunan bölgülərdən biri “predictive” və “non-predictive” şərtlərdir. Predictive şərtlərdə p baş verərsə, q-nun baş verəcəyi proqnozlaşdırılır. Məsələn, “If it rains, the match will be canceled” cümləsində yağış matçın ləğv edilməsinin səbəbi ola bilər. Buna qarşılıq, “If she is in the lobby, the plane arrived early” cümləsində foyedə olma vəziyyəti təyyarənin tez gəlməsinə səbəb olmur; daha çox danışanın bir nəticə çıxarmasına kömək edir.

Digər klassik bölgü epistemic və speech-act conditionals arasındadır. Epistemic şərtlərdə if-cümləsi danışanın nəticəyə gəlməsi üçün informasiya zəmini yaradır. Speech-act şərtlərdə isə if-cümləsi əsas cümlədəki nitq aktının uyğunluğunu müəyyən edir. Məsələn, “If you are hungry, there are biscuits on the sideboard” cümləsində aclıq biskvitlərin orada olmasına səbəb olmur; lakin bu məlumatın deyilməsini uyğun hala gətirir.

Tədqiqatın tənqidi budur: Bu bölgülər bəzi nümunələri izah etsə də, sərhəd hallarında aydın işləmir. Bəzi şərt cümlələri həm nəticəçıxarma, həm də nitq aktı kimi şərh oluna bilər. Bəzi “non-predictive” görünən cümlələrdə isə p ilə q arasında səbəb-nəticə əlaqəsi ola bilər. Bundan başqa, yalnız backshift, yəni zaman formasının geriyə sürüşdürülməsi meyarına əsaslanmaq da yetərli deyil.

Buna görə tədqiqat şərt cümlələrini daha əsas iki struktur xüsusiyyətə görə yenidən təsnif etməyi təklif edir.

Metod Nə Təklif Edir?

Tədqiqat eksperimental verilənlər dəstindən istifadə etmir; nəzəri və nümunə əsaslı dilçilik təhlili aparır. Müəllif Sweetser, Dancygier, Dancygier və Sweetser kimi əvvəlki tədqiqatları müzakirə edir; sonra bu yanaşmaların izah etməkdə çətinlik çəkdiyi nümunələr üzərindən yeni çərçivə qurur.

Təklif edilən çərçivənin iki əsas oxu var. Birinci ox if-cümləsindəki p hissəsinin ümumi müstəqil cümlə qaydalarına görə qurulub-qurulmamasıdır. Əgər p müstəqil cümlə kimi normal zaman və aspekt qaydaları ilə qurulursa, “+general-rule” xüsusiyyəti daşıyır. Əgər p şərt quruluşuna xas zaman-aspekt məhdudiyyətlərinə daxil olursa, “-general-rule” xüsusiyyəti daşıyır.

İkinci ox p ilə q arasında səbəb-nəticə əlaqəsinin quruluş tərəfindən təmin edilib-edilməməsidir. Əgər q p-nin nəticəsi kimi qurulursa, “+cause-effect” xüsusiyyəti var. Əgər p və q arasında belə zəruri səbəb-nəticə zənciri yoxdursa, “-cause-effect” xüsusiyyəti var.

Bu iki oxun birləşməsi dörd əsas sinif yaradır. NC şərtləri “-general-rule” və “+cause-effect” xüsusiyyətlərini daşıyır. GR şərtləri “+general-rule” və “-cause-effect” xüsusiyyətlərini daşıyır. GC şərtləri “+general-rule” və “+cause-effect” xüsusiyyətlərini daşıyır. NN şərtləri isə “-general-rule” və “-cause-effect” xüsusiyyətlərini daşıyır.

Çərçivə bununla bitmir. GR və NN şərtləri əlavə olaraq deduktiv, abduktiv və non-DA olmaqla üç alt sinfə ayrılır. Non-DA, yəni deductive və ya abductive olmayan şərtlər də öz daxilində dependence, relevance və frankly-type kimi üç növə bölünür. Beləliklə, yalnız şərt cümlələrinin mənası deyil, if-cümləsinin cümlə daxilindəki kateqoriya statusu və diskurs funksiyası da nəzərə alınır.

Formullar Nəyi İzah Edir?

Tədqiqat riyazi formullar quran iş deyil; lakin şərt cümlələrini təsnif etmək üçün formal xüsusiyyət göstəricilərindən istifadə edir. Bu göstəricilər MathJax daxilində təqdim edilməyə uyğundur.

Tədqiqatın əsas şərt quruluşu belə göstərilə bilər:

Burada \(p\) if-cümləsində verilən şərti; \(q\) isə əsas cümlədə ifadə olunan nəticəni, çıxarışı, məlumatı və ya nitq aktını təmsil edir.

Müəllifin təklif etdiyi əsas təsnifat iki struktur xüsusiyyətlə qurulur:

\([\pm \text{general-rule}]\) if-cümləsinin ümumi müstəqil cümlə qaydalarına görə qurulub-qurulmamasını göstərir. \([\pm \text{cause-effect}]\) isə p ilə q arasında səbəb-nəticə əlaqəsinin quruluş tərəfindən təmin edilib-edilməməsini göstərir.

Dörd əsas şərt sinfi belə ümumiləşdirilə bilər:

Bu göstərim tədqiqatın əsas skeletidir. Məsələn, “If it rains tomorrow, the match will be canceled” cümləsi NC şərti kimi nəzərdən keçirilir; çünki if-cümləsi şərt quruluşuna xas tense-aspect məhdudiyyətinə daxil olur və yağışla matçın ləğvi arasında səbəb-nəticə əlaqəsi var.

GR və NN şərtləri əlavə olaraq mühakimə növlərinə görə ayrılır:

Deductive deduktiv mühakiməni; abductive ən yaxşı izaha əsaslanan nəticəçıxarmanı; non-DA isə bu iki mühakimə növündən birinə endirilə bilməyən şərt quruluşlarını təmsil edir.

Non-DA şərtləri isə if-cümləsinin kateqoriya statusuna görə üç yerə ayrılır:

Dependence növündə p ilə q arasındakı əlaqə nisbətən güclüdür. Relevance növündə p q-nun doğruluğunu dəyişmir; yalnız q-nun deyilməsini uyğun hala gətirir. Frankly-type növündə isə if-cümləsi “if I may say so”, “if you want to know” kimi ifadə tərzini tənzimləyən funksiya yerinə yetirir.

Qrafik, Cədvəl və Sxemin Əsas Mesajı

Tədqiqatın əsas sxemi ingilis dilində şərt cümlələri üçün beş mərhələli təsnifat sistemi təklif edir. İlk mərhələdə bütün şərt quruluşları iki əsas xüsusiyyət üzrə dörd əsas qrupa ayrılır: NC, GR, GC və NN. Bu, çərçivənin onurğasını təşkil edir.

İkinci mərhələdə GR və NN şərtləri mühakimə formasına görə ayrılır. Bəzi şərtlər deduktiv quruluşdadır. Məsələn, “If Socrates is a man, Socrates is mortal” cümləsində şərt məntiqi-ümumi məlumat üzərindən nəticəyə gedir. Bəzi şərtlər isə abduktivdir; yəni p q üçün ən ehtimal olunan izaha aparır. “If Mary is late, she went to the dentist” nümunəsində Mary-nin gecikməsi onun diş həkiminə getmiş ola biləcəyi nəticəsini dəstəkləyir.

Üçüncü mərhələdə non-DA şərtlərinin öz daxilində üç yerə ayrılması vacibdir. Dependence şərtlərində p ilə q arasında güclü asılılıq əlaqəsi var. Relevance şərtlərində p q-nun doğruluğunu müəyyən etmir; q-nun deyilməsini mənalı və ya uyğun hala gətirir. Frankly-type şərtlərində isə if-cümləsi demək olar ki, üslub göstəricisi kimi işləyir: “Açıq danışmaq lazım gələrsə”, “deməyimə icazə versən”, “bilmək istəsən” kimi.

Sxemin başqa bir əsas mesajı subjunctive mood, yəni ingilis dilində fərziyyəvi/əks-fakt şəkil istifadəsinin yalnız klassik predictive şərtlərlə məhdudlaşmamasıdır. Tədqiqat bəzi non-predictive şərtlərin də subjunctive mood ala bildiyini göstərərək yalnız backshift meyarına əsaslanan əvvəlki təsnifatları yetərsiz hesab edir.

Sonda sxem retorik, metalinguistic və meta-metaphorical şərtləri də ayrıca yerləşdirir. Retorik şərtlər deductive GR daxilinə, metalinguistic şərtlər frankly-type non-DA GR daxilinə, meta-metaphorical şərtlər isə dependence non-DA GR daxilinə yerləşdirilir. Bu, çərçivənin yalnız əsas şərt cümlələrini deyil, daha xüsusi diskurs istifadələrini də əhatə etdiyini göstərir.

Təcrübələr Necə Aparılıb?

Bu tədqiqat eksperimental və ya statistik araşdırma deyil. Müəyyən korpus, sorğu, laboratoriya təcrübəsi və ya maşın öyrənməsi modeli istifadə edilmir. Metod nəzəri dilçilik ənənəsinə uyğun olaraq nümunə cümlələrin ətraflı təhlilinə əsaslanır.

Müəllif əvvəlcə Sweetser, Dancygier və Dancygier-Sweetser xəttindəki əvvəlki şərt cümləsi yanaşmalarını ümumiləşdirir. Sonra bu yanaşmaların dörd əsas problem yaratdığını müdafiə edir. Bunlardan biri speech-act modality anlayışının kifayət qədər möhkəm əsaslandırılmamasıdır. İkincisi epistemic və speech-act şərtlər arasındakı fərqin bəzi nümunələrdə qeyri-müəyyən qalmasıdır. Üçüncüsü bəzi non-predictive şərtlərdə p ilə q arasında səbəb-nəticə əlaqəsi olmasına baxmayaraq əvvəlki təsnifatların bunu yetərincə əhatə etməməsidir. Dördüncüsü isə backshift meyarının, xüsusilə subjunctive mood ala bilən non-predictive şərtlər qarşısında yetərsiz qalmasıdır.

Bu tənqidlərdən sonra tədqiqat yeni çərçivəni nümunə cümlələr üzərindən qurur. “If it rains tomorrow, the match will be canceled”, “If she is in the lobby, the plane arrived early”, “If you are hungry, there are biscuits on the sideboard”, “If I may say so, that’s a crazy idea” kimi müxtəlif şərt quruluşları ayrı-ayrılıqda təsnif edilir.

Tədqiqatın doğrulama forması kəmiyyət ölçümü deyil, izah gücüdür. Yəni təklif olunan modelin dəyəri əvvəl qeyri-müəyyən qalan şərt cümlələrini daha aydın təsnif edə bilməsi, retorik və metalinguistic istifadələri izah edə bilməsi və then istifadəsi və ya subjunctive mood kimi qrammatik davranışlarla uyğun təhlil yarada bilməsidir.

Nəticələr Nəyi Göstərir?

Birinci nəticə şərt cümlələrinin yalnız p və q arasında sadə “olarsa olar” əlaqəsi ilə izah edilə bilməməsidir. İngilis dilində if-quruluşları zaman forması, müstəqil cümlə qaydaları, səbəb-nəticə zənciri, nəticəçıxarma növü və diskurs funksiyası kimi bir neçə qatda işləyir.

İkinci nəticə “general-rule” meyarının vacib olmasıdır. Bəzi if-cümlələri müstəqil cümlə kimi davranır. Bəziləri isə şərt quruluşuna xas tense-aspect məhdudiyyətlərinə daxil olur. Bu fərq “open condition” kimi əvvəlki ümumi etiketlərdən daha həssas bölgü yaradır.

Üçüncü nəticə səbəb-nəticə əlaqəsinin ayrıca qiymətləndirilməli olmasıdır. Bəzi şərtlərdə p həqiqətən q-nun səbəbi və ya şərti kimi işləyir. Bəzilərində isə p q-nun doğruluğunu dəyişmir; yalnız q-nun deyilməsini uyğun hala gətirir və ya danışanın nəticə çıxarmasına zəmin yaradır.

Dördüncü nəticə epistemic və speech-act bölgüsünün bəzi nümunələrdə kifayət qədər aydın olmamasıdır. Tədqiqat bu bölgünün əvəzinə daha struktur xüsusiyyətlərə əsaslanan NC, GR, GC və NN təsnifatını təklif edir.

Beşinci nəticə if-cümlələrinin kateqoriya statusunun vacibliyidir. Bəzi if-cümlələri əsas cümləyə sıx bağlıdır; bəziləri yalnız uyğunluq şərti qurur; bəziləri isə frankly, honestly, if I may say so kimi üslub göstəricilərinə yaxınlaşır. Bu fərq then əlavə edilə bilməsi və only if fokuslaşdırması kimi qrammatik testlərlə də əlaqəlidir.

Bu Niyə Vacibdir?

Bu tədqiqat ilk baxışda çox texniki ingilis dili qrammatikası müzakirəsi kimi görünə bilər. Lakin şərt cümlələri insan mühakiməsinin dildəki ən əsas formalarından biridir. “Əgər” quruluşları yalnız hadisəni proqnozlaşdırmaq üçün deyil, sübut təqdim etmək, nəticə çıxarmaq, təklif vermək, xəbərdarlıq etmək, nəzakət göstərmək, üslubu tənzimləmək və retorik təsir yaratmaq üçün istifadə olunur.

Buna görə şərt cümlələrini düzgün təsnif etmək yalnız qrammatika kitabları üçün deyil; tərcümə, dil tədrisi, təbii dil emalı, hüquq dili, akademik yazı və süni intellekt dil modelləri üçün də vacibdir. Süni intellekt sistemi “if” cümləsini hər zaman səbəb-nəticə əlaqəsi kimi oxuyarsa, relevance və ya frankly-type istifadələrini yanlış şərh edə bilər.

Məsələn, “If you are hungry, there are biscuits on the sideboard” cümləsində ac olmaq biskvitlərin orada olmasına səbəb olmur. Bu cümlə yalnız məlumatın hansı vəziyyətdə uyğun olduğunu bildirir. Belə fərqi anlamaq dilin real istifadəsindəki incəlikləri tutmaq baxımından kritikdir.

Tədqiqatın əhəmiyyəti şərt cümlələrinə bir xətt üzərində deyil, çoxqatlı quruluş daxilində baxmasıdır. Beləliklə, həm klassik predictive şərtlər, həm də retorik, metalinguistic və diskursu tənzimləyən şərtlər eyni ümumi çərçivədə izah oluna bilir.

Diqqət Edilməli Məqamlar

Birinci diqqət məqamı tədqiqatın preprint olmasıdır. Rəyçi qiymətləndirməsindən keçmədiyi üçün təklif olunan təsnifatın bəzi detalları gələcəkdə dəyişə bilər. Tapıntı və anlayışlar yekunlaşmış dilçilik standartı kimi deyil, müzakirəyə açıq nəzəri təklif kimi oxunmalıdır.

İkinci diqqət məqamı tədqiqatın ingilis dilindəki şərt cümlələrinə fokuslanmasıdır. İngilis dilində tense, aspect, modal və if-quruluşları Azərbaycan dili kimi fərqli dil sistemlərinə sözbəsöz köçürülə bilməz. Azərbaycan dilində “əgər”, “-sa/-sə”, “olarsa”, “olsaydı” kimi quruluşlar öz qrammatik sistemi daxilində ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Üçüncü diqqət məqamı metodun nümunə əsaslı olmasıdır. Tədqiqat geniş korpus statistikası təqdim etmir. Buna görə təsnifatın nə qədər geniş yayıldığını və statistik baxımdan nə qədər sabit olduğunu görmək üçün gələcəkdə korpus əsaslı testlər aparıla bilər.

Dördüncü diqqət məqamı terminologiyanın sıxlığıdır. NC, GR, GC, NN, non-DA, dependence, relevance və frankly-type kimi terminlər oxucu üçün əvvəlcə mürəkkəb görünə bilər. Lakin bu terminlər əvvəlki “epistemic / speech-act” kimi bəzən qeyri-müəyyən qalan bölgülərin əvəzinə daha sistemli xəritə təqdim etmək üçün istifadə olunur.

Sonda tədqiqatın güclü tərəfi əhatəli nəzəri bölgü yaratmasıdır; məhdud tərəfi isə bu bölgülərin psixodilçilik təcrübələri, dil tədrisi verilənləri və ya təbii dil emalı modelləri ilə hələ sınaqdan keçirilməməsidir.

Nəticə

Bu tədqiqat ingilis dilində şərt cümlələrinin göründüyündən çox daha mürəkkəb quruluşa malik olduğunu göstərir. “If p, then q” qəlibi bəzən həqiqi səbəb-nəticə zənciri qurur, bəzən nəticə çıxarır, bəzən yalnız deyilən məlumatın hansı vəziyyətdə uyğun olduğunu bildirir, bəzən də danışanın üslubunu tənzimləyir.

Müəllifin təklif etdiyi çərçivə bu müxtəlifliyi iki əsas struktur xüsusiyyətlə izah etməyə çalışır: if-cümləsinin ümumi müstəqil cümlə qaydalarına görə qurulub-qurulmaması və p ilə q arasında səbəb-nəticə əlaqəsinin struktur olaraq təmin edilib-edilməməsi. Bu iki meyar NC, GR, GC və NN olmaqla dörd əsas sinif yaradır.

Daha sonra deduktiv, abduktiv mühakimə, dependence, relevance və frankly-type bölgüləri əlavə edilərək daha incə təsnifat qurulur. Bu quruluş retorik şərtlər, metalinguistic şərtlər və meta-metaphorical şərtlər kimi xüsusi istifadələri də izah edə bildiyini müdafiə edir.

Verianla baxımından tədqiqatın əsas mesajı budur: Dil yalnız sözlərin mənasından ibarət deyil; qrammatik quruluşlar da düşünmə formamızı tənzimləyir. “Əgər” cümlələri insanın səbəb-nəticə qurma, sübut göstərmə, nəticə çıxarma və sosial danışıq formasını şəkilləndirən güclü dil vasitələridir.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məzmun Souma Mori tərəfindən hazırlanmış “A Theoretical Framework of Conditionals” adlı preprint tədqiqata əsasən hazırlanıb. Tədqiqat ingilis dilində şərt cümlələri üçün [±general-rule] və [±cause-effect] xüsusiyyətlərinə əsaslanan NC, GR, GC və NN təsnifatını; həmçinin deductive, abductive, non-DA, dependence, relevance və frankly-type alt bölgülərini müzakirə edir.

Bu məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; tədqiqatın əsas ideyası Verianla yayım xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilib və orijinal Azərbaycan dilli redaksiya məqaləsinə çevrilib.