Индиянын 1991 жылында башлаттыгы экономикалык либералдашуу мөөнөтжи чогунлукла жогорку өсүш темптери, арткан өндүрүмдүүлүк жана хизмет сектөрүнүн йүкселиши аркылуу анлатылыр. Спандан Упадхйай’ын хазырладыгы бул изилдөө исе бүйүменин гана жалпы экономикалык үретимле маанилендирилмемеси геректигини жактайт. Изилдөө, 1991-2016 мезгилиндеки дөнүшүмү Амартйа Сен’ин “жөндөмдөр” жана “эркиндик катары өнүгүү” йаклашымындан харекетле; истихдам түзүлүшсы, жумушчу башына өндүрүш, төрөт, саламаттык сактоо, ажыл чарбадагы натыйжасыздык жана билимдүү жумушсуздук аркылуу йорумлуйор.

Изилдөө, Дүйнөлүк банк’нын Дүйнөлүк өнүгүү көрсөткүчтөрү маалымат сетинден алынан 26 жыллык байкоои кулланыйор. Индияда ажыл чарбадагы иш менен камсыз болууын пайы болжол менен йүзде 64’тен йүзде 44’е гермененркен кызматтарде кызматкерлерын пайынын болжол менен йүзде 22’ден йүзде 33’е йүкселдиги гөстерилийор. Өнөр жай истихдамы да артыйор; бирок ажыл чарбадан кеткен эмгек күчүнүн чоң бөлүмү өнөр жай йерине түздөн-түз кызматтаре йөнелийор. Йазар, бул түзүлүшйы Индиянын класик “ажыл чарбадан өнөр жаййе, ардындан кызматтаре” узанан өнүгүү йолуну кысмен атламасы катары йорумлуйор.

Графиклер айны заманда ажыл чарбанын экономикалык үлүшү менен ажыл чарбада кызматкер нүфус арасындаки чоң фаркы гөрүнүр кылыйор. 2016’йа догру эмгек күчүнүн болжол менен йүзде 44’ү ажыл чарбада чалышрасаен ажыл чарбаын ички дүң продуктдаки пайы болжол менен йүзде 17 деңгээлине дүшүйор. Изилдөө бул аралыгы ажыл чарбасал маалыматмсизлигин жана гизли жумушсузлигин гөстергеси катары маанилендирийор.

Изилдөөда ики көп өзгөрмөлүү сызыктуу регрессия модельи курулуйор. Биринжи модель, жумушчу башына ИДП’йи хизмет сектөрүндеки истихдам пайы жана инфляцияла түшүндүрүүгө аракет кылат. Икинжи модель исе төрөт катышыны хизмет истихдамы жана жумушчу башына ИДП менен илишкмененндирийор. Бул модельлер дагы кийин хизмет истихдамынын 2030’а кадар догрусал бичимде мененрлейежеги варсанымыйла ийимсер, негизги жана пессимисттик сценарийлар үретмек үчүн кулланылыйор. Темел сенарйода жумушчу башына ИДП’нин 2030’да болжол менен 20.486 долара улашажагы өнгөрүлүйор.

Бунунла бирликте изилдөө өнемли методоложик чектөөлөр ташыйор. Йалнызжа 26 жыллык заман сериси кулланылыйор; стационардуулук, автокорреляция, коинтеграция, эндогендиктик жана структуралык үзүлүү тестлери рапорланмыйор. Догрусал регрессия жыйынтыклары себепселлик каныты катары суунулса да колдонулган ыкма тек башына себепсел еткийи белирлежемез. Айрыжа Шекил 3’теки щелочьы коэффициентларын йөнү жана ишеним аралыклары, метиндеки түшүндүрмөларла ачык бичимде челишийор. Ошондуктан изилдөө Индиянын дөнүшүмүне илишкин дүшүндүрүжү бир кешифсел анализ суунмакта; бирок так себепсел жыйынтык же ишенимилир узак вадели экономикалык тахмин катары маанилендирилсүт эмүүчүдир.

Изилдөөнын негизги сорусуу

Изилдөөнын чыкыш ноктасы, Индиянын 1991 кийинсында йашадыгы экономикалык бүйүменин инсанларын чыныгы жашоо сеченеклерини не өлчүде генишлеттиги сорусуудур. Изилдөө гана “ekonomi ne kadar büyüdü?” сорусууна эмес, ашагыдаки дагы инсани сорулара көңүл топтооктадыр:

• Инсанлар кечимлерини ханги сектөрлерден сагламайа башлады?
• Ажыл чарбадан айрылан эмгек күчү өнөр жай тарафындан мы, хизмет сектөрү тарафындан мы емиляди?
• Бүйүме, кызматкерлерын өндүрүмдүүлиги жана экономикалык киреше елде етме мүмкүнчүлүгүйле насыл илишкмененнди?
• Егитим деңгэколундаки өсүш, сапаттыкикли истихдама дөнүшебилди ми?
• Бейтаплык жана өлүм себептери экономикалык дөнүшүмле бирликте насыл өзгөрти?
• Економик бүйүменин дышында калан же дөнүшүмден йетеринже йарарланамайан груплар кимлерди?

Йазар, Амартйа Сен’ин өнүгүүйы гана гелир өсүшы эмес, инсанларын маани вердиклери жашоолары сүрдүребилме мүмкүнчүлүгүнин генишлемеси катары боюнчан йаклашымыны негизги алыйор. Бул жактан истихдам гана бир үретим гирдиси катары эмес; азык-түлүк, барынма, саламаттык сактоо хизмети жана топлумсал катылым сыяктуу оланаклара еришимин негизги аражы катары еле алыныйор.

Индиянын классикалык өнүгүү жолундан айрылмасы

Изилдөөнын борбордукндеки гөрүшлерден бири, Индиянын структуралык дөнүшүмүнүн класик өнөр жайлешме сырасыны там катары излемедигидир. Геленексел өнүгүү анлатысында эмгек күчү мурда төмөн маалыматмли ажыл чарбадан ималат өнөр жайсине, ардындан дагы гелишмиш хизмет сектөрлерине кечер. Индияда исе ажыл чарбаын пайы азалрасаен хизмет сектөрү хызла бүйүмүш, өнөр жай истихдамындаки өсүш дагы чек аралы калган.

Шекил 1’ин орта панелинде 1991-2016 мезгилиндеки болжол менен егилимлер шөйле гөрүнмектедир:

Бу маалыматлер, Индиянын өнөр жаййи бүтүнүйле атладыгы маанисин билдирбейт. Өнөр жай истихдамы болжол менен докуз упай артмактадыр. Бирок ажыл чарбадаки болжол менен йирми упайлык төмөндөөүн тамамы өнөр жай тарафындан каршыланмамыш; кызматтар дөнүшүмүн дагы күчтүү икинжи айагы болгон. Долайысыйла изилдөөнын “өнөр жай революциясын аттап өтүү” ифадеси, так бир тарихсел йоклуктан чок кызматтарин алышылмадык дережеде эрте жана күчтүү йүкселишини анлатан йорумлайыжы бир ифадедир.

Демографик фырсат пенжереси

Шекил 1’ин сол панели, Индия нүфусуунун йаш групларына боюнча өзгөримини көрсөтөт. Графиктен болжол менен катары:

• 15-64 йашындаки эмгекке жарамдуу курактагы калкун болжол менен 520 миляйондан 870 миляйон живарына йүкселдиги,
• 0-14 йаш грубунун болжол менен 340 миляйондан 380 миляйон живарына чыктыктан кийин йатайлаштыгы,
• 65 йаш жана үзериндеки нүфусуун болжол менен 30 миляйондан 80-90 миляйон аралыгына йүкселдиги гөрүлмектедир.

Изилдөө, эмгекке жарамдуу курактагы калкун хызлы бүйүмесини “демографиялык дивиденд” катары йорумламактадыр. Бирок чоң бир эмгекке жарамдуу курактагы калкун өзлигинден экономикалык киреше олуштурмадыгы вургуланыйор. Бул нүфусуун маалыматмли жана йетерли акы саглайан ишлере йерлешебилмеси герекир. Акси хâлде демографик фырсат, жумушсузлик жана төмөн маалыматмли истихдам баскысына дөнүшебилир.

Саглык йүкүндеки дөнүшүм

Шекил 1’ин саг панелинде жугуштуу ооруларла жугуштуу эмес ооруларын жалпы өлүмдөр ичиндеги үлүшлары каршылаштырылыйор. Графикте гана биркач жыл үчүн маалымат ноктасы булунмактадыр; долайысыйла бул панел жыллык жана тактисиз бир заман сериси эмес.

Графиктен окунан болжол менен маанилер шөйледир:

Изилдөө бул өзгөрими, жакырчылыкла илишкмененндирмененн енфексийон бейтаплыкларынын боюнчали агырлыгынын азайышы жана жүрөк-кан тамыр оорулары, диабет, рак жана дигер өнөкөт ооруларын агырлыгынын артмасы катары йорумлуйор. Бирок колдонулган график, хизмет сектөрүндеки изилдөө же харекетсиз жашооын бул бейтаплыклара түздөн-түз себеп экенин гөстермемектедир. Саглык кызматтарине еришим, жашоо беклентисинин узамасы, йашланан нүфус, кентлешме, тамактануу, түтүн колдонулушу жана таны системлери сыяктуу чок саныда унсуур айны дөнүшүме каткыда булунабилир.

Ажыл чарбасал капан: Истихдам менен экономикалык маани арасындаки айрышма

Шекил 2’нин сол панели, ажыл чарбада кызматкерлерын жалпы эмгек күчүндеки пайы менен ажыл чарбанын ИДПдагы үлүшүны бирликте көрсөтөт. Хер ики гөстерге де дүшмекле бирликте, истихдам пайы экономикалык үретим пайындан чок дагы жогорку калмактадыр.

Йаклашык катары:

• 1991’де эмгек күчүнүн йүзде 64’ү ажыл чарбада чалышрасаен ажыл чарба ИДП’нин болжол менен йүзде 30’уну үретмектедир.
• 2016’да ажыл чарбадагы иш менен камсыз болуу болжол менен йүзде 44’е инэрте ажыл чарбаын ИДП пайы болжол менен йүзде 17’йе гермененмектедир.

Графикте ики егри арасындаки көлөкөли алан “натыйжасыздык ажырымы” катары гөстерилмектедир. Йазар бул фаркы жашыруун жумушсуздук жана кулланылмайан инсан мүмкүнчүлүгүйле илишкмененндирийор. Бунун негизги мантыгы, чок саныда инсанын экономикалык үретимде боюнчаже чакан бир пай йаратан сектөрде йогунлашмасыдыр.

Бирок ики йүзде арасындаки фарк тек башына гизли жумушсузлигин түздөн-түз жана так өлчөөү эмес. Ажыл чарбасал маалыматмлилик; чалышылан саатлер, арази чоңлүгү, капитал колдонулушу, үрүн десенлери, бөлгесел фийатлар, акысиз аменен емеги жана мевсимселлик сыяктуу еткенлере баглыдыр. График структуралык соруну күчтүү бичимде гөрүнүр кылмакта, факат гизли жумушсуз калан киши саныны хесапламамактадыр.

Егитим йанылсамасы катары адландырылан сорун

Шекил 2’нин саг панели белирли жылларда жогорку билимдүү кишмененрин эмгек күчүндеки пайы менен билим берүүли нүфус үчүндеки жумушсузлик катышыны салыштырууктадыр. Графикте колдонулган жыллар 1994, 2000, 2005, 2010 жана 2012’дир.

Йазар, билим берүү системинин сапаттыкик жана бекленти үреттигини; факат економинин бул инсанлара каршылык гелен ишлери йетеринже суунамадыгыны жактайт. Буна “йапабилирлигин экономикалык хакка дөнүштүрүлемемеси” анламыны маалыматйор.

График билим берүүли жумушсузлигин жогорку калдыгыны дестеклемекле бирликте, айны заманда 2005 кийинсында белиргин бир төмөндөө де көрсөтөт. Ошондуктан абал тамамен өзгөрмейен бир жумушсузлик катышы катары эмес, деңгээли хâлâ жогорку олмасына рагмен сон байкоолерде азалан бир сорун катары окунмалыдыр. Айрыжа жогорку билимдүү эмгек күчү катышы менен билим берүүлмененр арасындаки жумушсузлик фарклы пайдалара сахип гөстергелердир; ики сүтунун жогоркулиги түздөн-түз бирбиринден чыкарылмамалыдыр.

Вери сети жана маалымат темизлеме

Изилдөөда Дүйнөлүк банк’нын 1991-2016 мезгилини капсайан Дүйнөлүк өнүгүү көрсөткүчтөрү пайдаланылган. Хам маалымат сетинин:

• 26 жыллык байкоо,
• 27 макроэкономикалык гөстерге ичердиги белгиленет.

Вери темизлеме мөөнөтжинде сүтунларын санысал маалымат түрүне дөнүштүрүлдүгү, саныйа чеврмененмейен клеткаларын жетишпеген мааниси катары ишаретлендиги ачыкланмыштыр.

Ексик маанилер үчүн орточо маанини коюу же сызыктуу интерполяция жасалган эмес. Бунун йерине хер анализде колдонулган өзгөркенлерден херханги бири ексиксе илгили жыл тамамен чыкарылмыштыр. Бул ыкма “тизме боюнча өчүрүү” катары билинир.

Листе щелочьында силме йапай маалымат үретмемеси кам көрүүындан анлашылыр бир тандоотир; бирок өзелликле гана 26 байкоо булунан бир маалымат сетинде үлгүлем саныны өнемли өлчүде азалтабилир. Изилдөө, ики регрессия модельинин хер биринде силме кийинсында там катары кач жыллык байкоо калдыгыны рапорламамактадыр. Бул абал коэффициентларын белирсизлигини жана статистикалык гүжү маанилендирмейи зорлаштырмактадыр.

Биринжи OLS модели: Кызматкер башына өндүрүмдүүлүк

Биринжи модельин максат өзгөркени жумушчу башына ИДП’дир. Ачыклайыжы өзгөркенлер:

• Топлам истихдам үчүнде хизмет сектөрүнүн пайы,
• Енфласйон катышыдыр.

Изилдөөда генел OLS илишкиси шу бичимде ифаде едилмектедир:

\[ Y_i = \beta_0 + \beta_1 X_{1i} + \beta_2 X_{2i} + \varepsilon_i \]

Биринжи моделье уйгуландыгында:

\[ GDP\_PP\_EMP_t = \beta_0 + \beta_1 EMP\_SRV_t + \beta_2 INFL_t + \varepsilon_t \]

• GDP_ПП_EMP: Кызматкер киши башына ИДП; графикте долар жинсинден гөстерилмектедир.
• EMP_SRV: Топлам истихдам үчүнде хизмет сектөрүнде кызматкерлерын йүздесидир.
• INFL: Енфласйон катышыдыр.
• β₀: Ачыклайыжы өзгөркенлерин сыфыр экени варсанымсал баштапкы мааниидир.
• β₁: Енфласйон сабиткен хизмет истихдамындаки бир упайлык өзгөримле байланыштуу жумушчу башына ИДП өзгөримидир.
• β₂: Хизмет истихдамы сабиткен инфляциядаки бир упайлык өзгөримле байланыштуу ИДП өзгөримидир.
• ε_т: Моделин ачыклайамадыгы еткмененри темсил едер.

OLS коэффициентлары, герчеклешен жана тахмин едмененн маанилер арасындаки артыкларын карелери жалпыыны ен аза индирежек бичимде сечилир:

\[ \min_{\beta_0,\beta_1,\beta_2} \sum_{t=1}^{n} \left(Y_t-\hat{Y}_t\right)^2 \]

Бу ифаде, модельин тахмин хаталарыны позитиф жана негатиф йөнлерийле бирбирини гөтүрмейежек бичимде каресини аларак топладыгыны анлатыр.

Икинжи OLS модели: Төрөт катышы

Икинжи модельин максат өзгөркени аял башына төрөт саныйла ифаде едмененн төрөт катышыдыр. Ачыклайыжы өзгөркенлер хизмет истихдамынын пайы жана жумушчу башына ИДП’дир:

\[ FRTL_t = \alpha_0 + \alpha_1 EMP\_SRV_t + \alpha_2 GDP\_PP\_EMP_t + u_t \]

• FRTL: Аял башына төрөт саны катары жалпы төрөт катышыдыр.
• EMP_SRV: Хизмет сектөрүнде кызматкерлерын жалпы истихдам үчүндеки йүздесидир.
• GDP_ПП_EMP: Кызматкер башына ИДП’дир.
• α₁: Кызматкер башына ИДП сабиткен хизмет истихдамы өзгөриминин төрөтла илишкисини көрсөтөт.
• α₂: Хизмет истихдамы сабиткен жумушчу башына ИДП өзгөриминин төрөтла илишкисини көрсөтөт.

Йазар, хизмет економисине кечишин кентлешме, аялдарын изилдөө хайатындаки ролү жана бала тарбиялоонин экономикалык малийети аркылуу догурганлыгын дүшмесини ачыклайабмененжегини төсүшмактадыр. Бирок модельде кентлешме, аял билим берүүи, аялдардын иш менен камсыз болушу, евленме йашы, чожук өлүмлери, догум контролүне еришим же саламаттык сактоо алттүзүлүшсы сыяктуу өзгөркенлер жок. Долайысыйла бул меканизмалар түздөн-түз тест едилмемиштир.

Шекил 3’теки коэффициентлар жана метинле тутарсызлыклар

Шекил 3, регрессия коэффициентларыны йатай чубуклар жана йүзде 95 ишеним аралыкларыйла көрсөтөт. Изилдөөнын түшүндүрмөсына боюнча ишеним аралыгы шу бичимде хесапланмактадыр:

\[ CI_{95\%} = \hat{\beta} \pm 1.96 \times SE(\hat{\beta}) \]

Бурада β̂ тахмин едмененн коэффициентйы, СЕ коэффициентнын стандарттык катасыны көрсөтөт.

Бирок шекил менен метин арасында критик уйумсуузлуклар булунмактадыр:

1. Енфласйон коэффициентсы: Метин инфляцияун жумушчу башына ИДП үзеринде негатиф бир йүк же “драг” олуштурдугуну сөйлемектедир. Буна каршылык Шекил 3’те инфляция чубугу сыфырын сагында, йани позитиф тарафта гөрүнмектедир. Графиктен болжол менен катары позитиф 100-150 долар аралыгында бир коэффициент окунмактадыр.
2. Кызматтар жана төрөт: Метин хизмет истихдамынын төрөт үзеринде күчтүү негатиф еткиси экенин жактайт. Шекил 3’теки хизмет истихдамы коэффициентсы исе сыфырын сагында, болжол менен +0,05 деңгэколунда гөрүнмектедир.
3. Гүвен аралыгы: Метин хичбир хата чубугунун сыфыры кесмедигини сөйлемектедир. Буна каршылык төрөт модельиндеки хизмет истихдамы ишеним аралыгы болжол менен -0,09 менен +0,18 арасында узанарак сыфыры ачыкча кесмектедир.
4. Кызматкер башына ИДП коэффициентсы: Төрөт модельиндеки бул коэффициент графикте сыфыра чок йакын гөрүнмекте жана өлчек себепийле так маании сечмененмемектедир.

Бу тутарсызлыклар себепийле, метинде өне сүрүлен “кызматтаре кечиш догурганлыгы гелирден дагы күчтүү бичимде дүшүрмектедир” сонужу Шекил 3 аркылуу догруланамамактадыр. Катсаны таблосуу, так стандарттык каталар, п маанилери жана модель чыктылары суунулмадыгы үчүн догру ишаретин графикте ми же түшүндүрмө метнинде ми экени белирленемемектедир.

Регресйон себеп тек башына себепселлик курмаз?

Изилдөөда OLS’нин “neden жана sonucu ayırmak” амажыйла кулланылдыгы жана коэффициентларын “себепсел етки карталары” экени белгиленет. Бирок көп өзгөрмөлүү сызыктуу регрессия, башка бир танымлама стратежиси булунмадыгында гана өзгөркенлер арасындаки кошуллу илишкийи тахмин едер.

Неденсел йорум үчүн ен азындан ачыклайыжы өзгөркенлерин хата теримийле илишкисиз экени варсанымы герекир:

\[ E(\varepsilon_t \mid X_t) = 0 \]

Бу варсаным, модель дышында быракылан хичбир еткенин хем хизмет истихдамыны хем өндүрүмдүүлиги же догурганлыгы еткмененмедигини геректирир. Индиянын экономикалык дөнүшүмүнде бул олдукча күчтүү бир варсанымдыр.

Өрнегин ашагыдаки өзгөркенлер айны анда хизмет истихдамыны жана жумушчу башына өндүрүши еткмененйебилир:

• Текноложик мененрлеме,
• Йабанжы йатырымлар,
• Егитим деңгээли,
• Алттүзүлүш йатырымлары,
• Кентлешме,
• Тижарет ачыклыгы,
• Дөвиз куру,
• Малийе жана пара политикасы,
• Күресел экономикалык кошуллар.

Айны шекилде төрөт катышындаки өзгөрим хизмет сектөрүне кечиши де еткмененйебилир. Даха төмөн төрөт аялдарын эмгек күчүне катылымыны артырабилир; долайысыйла себепселлик ики йөнде ишлейебилир. Бул абал ешанлылык же эндогендиктик сорунудур.

Изилдөөда табиятл эксперимент, инструменталдык өзгөрмө, айырмалардын айырмасы, кесиккли регрессия, гежикмели түзүлүш же башка бир себепсел танымлама стратежиси колдонулган эмес. Ошондуктан жыйынтыклар “хизмет истихдамы өсүшы жумушчу башына ИДП жана төрөтла байланыштуудир” бичиминде окунмалы; “өсүш так катары бул жыйынтыклара себеп болгон” бичиминде йорумланмамалыдыр.

Герчеклешен жана тахмин едмененн маанилерин каршылаштырылмасы

Шекил 4’те хер ики модель үчүн герчеклешен маанилер йатай ексенде, модель тахминлери дикей ексенде гөстерилмектедир. Кырмызы кесиккли чизги кусуурсууз тахмини, йани:

\[ \hat{Y}_t = Y_t \]

абалын темсил едер.

Кызматкер башына өндүрүмдүүлүк модельинде нокталарын өнемли бөлүмү дийагонал чизгийе йакын гөрүнмектедир. Өзелликле төмөн жана орта өндүрүмдүүлүк деңгээллеринде тахминлер герчеклешен маанилери йакындан байкоо етмектедир. Ен жогорку маанилерде щелочьы сапмалар бүйүмектедир; бирок генел догрусал илишки күчтүү гөрүнмектедир.

Төрөт модельинде исе дагы систематик бир егрилик көңүл буруу чекмектедир:

• Дүшүк герчеклешен төрөт маанилеринде тахминлер дагы да төмөн калмактадыр.
• Орта маанилерде тахминлер чогунлукла кусуурсууз тахмин чизгисинин үзериндедир.
• Йүксек төрөт маанилеринде тахминлер чизгинин алтында калмактадыр.

Бу десен, догрусал модельин төрөт илишкисиндеки егриселлиги там катары йакалайамадыгына ишарет едебилир. Изилдөөда модель щелочьында санысал Р-квадрат, дүзелтилмиш Р-квадрат, артык дагылымы же тахмин хатасы өлчүлери маалыматлмедиги үчүн графиклерин “neredeyse bütün tarihsel değişimi açıkladığı” иддиасы санысал катары денетленемемектедир.

Айны маалымат үзеринде курулмуш модельин йине айны маалымат үзеринде герчеклешен-тахмин едмененн салыштыруусы, үлгү ичиндеги ылайыктыку көрсөтөт. Бул ыкма ашыры уйум булунмадыгыны тек башына канытламаз. Ашыры уйуму маанилендирмек үчүн айры тест маалыматси, кайчылаш текшерүү же заман сыралы герийе дөнүк тахмин сынамасы герекир.

Р-квадрат формүлү

Изилдөөда ачыкланан Р-квадрат илишкиси шөйледир:

\[ R^2 = 1 - \frac{\sum_{t=1}^{n}(Y_t-\hat{Y}_t)^2}{\sum_{t=1}^{n}(Y_t-\bar{Y})^2} \]

• Пайдаки ифаде модельин ачыклайамадыгы артык карелери жалпыыдыр.
• Пайдадаки ифаде максат өзгөркенин орталамасына боюнча жалпы өзгөримидир.
• Р-квадрат 1’е йаклаштыкча модель үлгүлем үчүндеки өзгөримин дагы чоң бөлүмүнү түшүндүрмөктадыр.

Бирок жогорку Р-квадрат себепселлик, догру модель түзүлүшсы же келечекте башарылы тахмин маанисин билдирбейт. Өзелликле заман үчүнде бирликте йүкселен же дүшен экономикалык сермененр, араларында герчек бир экономикалык меканизма булунмаса бменен жогорку Р-квадрат үретебилир.

Заман сериси сапаттыкигинден келип чыккан сорунлар

Вермененр бирбиринден көз карандысыз 26 байкоо эмес, арка аркайа гелен 26 жылдыр. Ошондуктан класик кесикт регрессияундан фарклы заман сериси сорунлары ортайа чыкабилир:

• Дураган олмама: Хизмет истихдамы жана жумушчу башына ИДП заман үчүнде тренд көрсөтөт.
• Сахте регрессия: Бирликте тренд гөстерен ики өзгөркен герчекте байланыштуу олмаса бменен жогорку уйум үретебилир.
• Отокореласйон: Бир жылдаки хата кийинки жылын хатасыйла байланыштуу болушу мүмкүн.
• Йапысал кырылма: Күресел кризлер, политика өзгөрүүликлери же экономикалык реформлар илишкийи мезгилдер арасында өзгөртиребилир.
• Дегишен варйанс: Тахмин хаталарынын чоңлүгү экономикалык өлчек бүйүдүкче артабилир.

Изилдөөда бирдик тамыр, коинтеграция, Durbin-Watson, Breusch-Godfrey, гетероскедастиктүүлүк же структуралык үзүлүү тестлери рапорланмамактадыр. Бул ексиклик, стандарттык каталарын жана статистикалык маанилүүлык маанилендирмесинин ишенимилирлигини чек араламактадыр.

2030 кызматтардагы иш менен камсыз болуу сценарийлери

Гележек сенарйосуунун илк адымында хизмет истихдамынын тарихсел егими хесапланмактадыр. Изилдөөда маалыматлен илишки шөйледир:

\[ Slope = \frac{EMP\_SRV_{2016}-EMP\_SRV_{1991}}{2016-1991} \]

Бу егим кулланыларак 2017-2030 жыллары үчүн догрусал бир негизги сценарий үретилмектедир:

\[ EMP\_SRV_t^{base} = EMP\_SRV_{2016} + Slope \times (t-2016) \]

Даха кийин үч сенарйо танымланмактадыр:

\[ EMP\_SRV_t^{optimistic} = EMP\_SRV_t^{base} + 3 \]

\[ EMP\_SRV_t^{pessimistic} = EMP\_SRV_t^{base} - 3 \]

Метинде бул фарк “+3%” жана “-3%” бичиминде йазылмыштыр. Графикте исе сенарйолар негизги чизгинин болжол менен үч пайыздык пункт үстүнде жана алтында гөрүнмектедир. Ошондуктан уйгуламанын боюнчали йүзде өзгөриминден чок үч мутлак пайыздык пунктлык бант кулландыгы анлашылмактадыр; бирок метин бул айрымы ачыкча белиртмемектедир.

Шекил 5’тен болжол менен 2030 маанилери:

Графикте тарихсел хизмет истихдамы 2016’да болжол менен йүзде 33’е улашрасаен негизги сценарий 2017’де болжол менен йүзде 31’ден башламактадыр. Бул, тарихсел серийле негизги тахмин арасында ашагы йөнлү бир копуклук олуштурмактадыр. Вермененн егим формүлү догру бичимде 2016 мааниинден башлатылмыш олсайды негизги проекцияун 2017’де 2016’нын сыраз үзеринде олмасы бекленирди. Бул гөрсел копуклугун маалымат ишлеме, графиклеме же сенарйо танымындан хангисинден булакландыгы ачыкланмамыштыр.

2030 жумушчу башына ИДП сенарйосуу

Гележектеки хизмет истихдамы маанилери, биринчи OLS моделине тышкы гирдмененр катары йерлештирилмектедир. Енфласйонун бүтүн келечек жылларда йүзде 5 олажагы варсажылмыштыр:

\[ GDP\_PP\_EMP_t^{future} = \hat{\beta}_0 + \hat{\beta}_1 EMP\_SRV_t^{scenario} + \hat{\beta}_2 \times 5 \]

Изилдөө бул зинжире “домино таасири” адыны вермектедир. Хизмет истихдамынын сенарйо маании өзгөртигинде жумушчу башына өндүрүш тахмини де OLS коэффициентсы аражылыгыйла өзгөрмектедир.

Шекил 6’да негизги сценарийнун 2030 маании ачык бичимде:

20.486 долар/кызматкер

катары этикалыкетленмиштир. Графиктен болжол менен катары оптимисттик сценарий 24.000 долар, пессимисттик сценарий исе 17.000 долар живарындадыр.

Шекил 6’да тарихсел жумушчу башына ИДП 2016’да болжол менен 16.000 доларын үзеринде гөрүнүркен 2017 негизги сценарийсуу болжол менен 14.500 долардан башламактадыр. Хизмет истихдамы графигиндеки копуклук бул тахмине де актарылмыштыр. Ошондуктан 2017-2030 тахмин чизгисинин тарихсел серийе тактисиз девам еден бир проекция олмадыгы гөрүлмектедир.

Тахминлерин дайандыгы варсанымлар

2030 жыйынтыклары ашагыдаки варсанымлара баглыдыр:

• 1991-2016 кызматтардагы иш менен камсыз болуу тенденциясы 2030’а кадар догрусал бичимде девам едежектир.
• Енфласйон бүтүн проекция мезгилинде йүзде 5 олажактыр.
• Хизмет истихдамы менен жумушчу башына ИДП арасындаки тарихсел OLS илишкиси өзгөрмеден калажактыр.
• Бүйүк саваш, пандеми, финансыал криз, технологияк кырылма же башка олаганүстү дыш шок йашанмайажактыр.
• Хизмет сектөрүнүн ич бмененшими жана ишлерин маалыматмлилиги сабит илишкийи бозмайажактыр.

Ошондуктан 20.486 долар так келечек маании эмес, варсанымлара баглы бир сенарйо чыктысыдыр. Изилдөөнын өз ифадесийле де бул жыйынтык бир кадер эмес, кошуллу бир оласылыктыр.

Изилдөөнын күчтүү жактари

• Економик бүйүмейи гана жалпы ИДП аркылуу эмес; истихдам, саламаттык сактоо, билим берүү жана адамдык тандоолорле бирликте еле алмасы,
• Амартйа Сен’ин йапабилирлик йаклашымыны сомут экономикалык гөстергелерле илишкмененндирмеси,
• Ажыл чарбада кызматкер нүфус менен ажыл чарбаын экономикалык үретим пайы арасындаки фаркы ачык бир графикле гөрүнүр кылмасы,
• Демографик, сектөрел жана саламаттык сактоо дөнүшүмлерини айны анлаты үчүнде маанилендирмеси,
• Ексик маанилери йапай ара маанилерле долдурмак йерине көзленен маалыматлерле изилдөө тандооинде булунмасы,
• Кармашык макине өгренмеси йерине чакан үлгүлеме уйгун дагы саде бир модель сечмеси,
• Гележек тахминини тек жыйынтык йерине ийимсер, негизги жана пессимисттик сценарийларла суунмасы,
• Формүллери жана хесаплама зинжирини окуйужуйа түшүндүрмөйа изилдөөсыдыр.

Изилдөөнын негизги чектөөлөры

• Үлгүлем гана 26 жыллык байкооден олушмактадыр; ексик маалымат силиндиктен кийин модель щелочьындаки герчек байкоо саны билдирилмемиштир.
• OLS модельлеринин там коэффициент таблолары, сабит теримлери, стандарттык каталары, п маанилери, Р-квадратлери жана таны тестлери маалыматлмемиштир.
• Заман сермененринин дураганлыгы жана коинтеграцияси сынанмамыштыр.
• Отокореласйон, гетероскедастиктүүлүк жана структуралык үзүлүү тестлери рапорланмамыштыр.
• Хизмет истихдамы, өндүрүмдүүлүк жана төрөт арасындаки эндогендиктик маанилендирилмемиштир.
• Регресйон илишкмененри себепсел етки катары йорумланмыштыр; бирок себепсел танымлама стратежиси жок.
• Төрөт модельи өнемли сосйал жана демографик өзгөркенлери ичермемектедир.
• Айны маалымат модель курмак жана модель уйумуну гөстермек үчүн колдонулган; үлгүдөн тыш текшерүү жасалган эмес.
• Шекил 3’теки коэффициент ишаретлери жана ишеним аралыклары метиндеки түшүндүрмөларла челишмектедир.
• Шекил 5 жана Шекил 6’даки 2017 баштапкы маанилери, 2016 тарихсел серисийле тактисиз багланмамактадыр.
• Ийимсер жана пессимисттик сценарийлардаки “yüzde 3” ифадесинин боюнчали йүзде ми, пайыздык пункт мы экени ачык эмес.
• 2030 тахмини гана хизмет истихдамы жана сабит йүзде 5 инфляцияа дайанмакта; экономикалык түзүлүшнын дигер компонентлери сабит кабул едилмектедир.
• Изилдөө рецензенттик баалоонден кечмемиштир.

Изилдөөнын сөйледиги жана сөйлемедиги

Изилдөө, Индияда ажыл чарбадагы иш менен камсыз болууын азалрасаен хизмет истихдамынын жана жумушчу башына өндүрүшин арттыгыны көрсөтөт. Ажыл чарбада кызматкер нүфусуун пайынын ажыл чарбаын экономикалык үретимдеки пайындан чок дагы жогорку калдыгыны ортайа коймактадыр. Булашыжы олмайан бейтаплыкларын өлүм йүкүндеки пайынын йүкселдигини жана билим берүүли жумушсузлигин белирли жылларда жогорку деңгээллерде булундугуну көрсөтөт.

Изилдөө, ажыл чарбадан кызматтарга кечен хер жумушчунин кирешесинин же жашоо сапатынин арттыгыны гөстермемектедир. Кызматтар үчүнде жогорку эмгек акылуу билим технологияси ишлери менен төмөн эмгек акылуу жана ишенимжесиз хизмет ишлери бирбиринден айрылмамыштыр.

Изилдөө, хизмет сектөрүнүн төрөт төмөндөөүне так катары себеп экенин канытламамактадыр. Шекил 3’теки төрөт коэффициентсы жана ишеним аралыгы, метиндеки күчтүү себепсел ифадейи дестеклемемектедир.

Изилдөө, инфляцияун өндүрүмдүүлиги так катары азалттыгыны да учурдагы шекил аркылуу догруламамактадыр; графикте коэффициент позитиф гөрүнмектедир.

2030’да жумушчу башына өндүрүшин так катары 20.486 долар олажагыны гөстермемектедир. Бул саны догрусал кызматтардагы иш менен камсыз болуу тенденциясы, сабит инфляция жана өзгөрмейен регрессия коэффициентларына дайалы кошуллу бир сенарйодур.

Гечмиш, бүгүн жана келечек ачысындан өнеми

Гечмиш ачысындан изилдөө, Индиянын 1991 кийинсында гана дагы чоң бир економи абалына гелмедигини; изилдөө, бейтаплык жана нүфус түзүлүшсынын да өзгөртигини баса белгилейт. Ажыл чарбаын гермененмеси, кызматтарин йүкселмеси жана эмгекке жарамдуу курактагы калкун бүйүмеси айны дөнүшүмүн фарклы йүзлери катары суунулмактадыр.

Бугүн ачысындан ен өнемли месаж, жалпы экономикалык бүйүменин дагылым жана жашоо сеченеклери хесаба катылмадан йетерли бир өнүгүү өлчүтү олмадыгыдыр. Бир өлкөнүн жумушчу башына өндүрүши артаркен миляйонларжа инсан төмөн маалыматмли ажыл чарбада же билим берүүине уйгун олмайан ишлерде калабилир.

Гележек ачысындан изилдөө, Индиянын демографик фырсатыны кулланабилмеси үчүн кырсал алттүзүлүш, эмгек күчү харекетлилиги, сапаттыкикли өнөр жай жана хизмет истихдамы менен билим берүүин эмгек рыногу ихтийачларына уйумуна одакланылмасы геректигини жактайт. Бунунла бирликте дагы ишенимилир политика жыйынтыклары үчүн штат деңгэколунда же бирей деңгэколунда маалымат, дагы узак заман сермененри жана себепсел ыкмалерле түзүлүшлажак йени изилдөөлара ихтийач бар.

Изилдөөнүн методу жана табылгалары

Текник ыкма өзети

Шекиллерин билимсел өзети

Ана санысал табылгалар

• Ажыл чарбадагы иш менен камсыз болуу болжол менен йүзде 64’тен йүзде 44’е гермененмиштир.
• Хизмет истихдамы болжол менен йүзде 22’ден йүзде 33’е йүкселмиштир.
• Өнөр жай истихдамы болжол менен йүзде 15’тен йүзде 24’е йүкселмиштир.
• Ажыл чарбаын ИДП үчүндеки пайы болжол менен йүзде 30’дан йүзде 17’йе дүшмүштүр.
• Булашыжы олмайан бейтаплыкларын өлүм пайы болжол менен йүзде 46’дан йүзде 61’е йүкселмиштир.
• Булашыжы бейтаплыкларын өлүм пайы болжол менен йүзде 44’тен йүзде 28’е гермененмиштир.
• 2030 негизги хизмет истихдамы сенарйосуу болжол менен йүзде 35,5’тир.
• 2030 негизги жумушчу башына ИДП сенарйосуу 20.486 долардыр.
• 2030 ийимсер өндүрүмдүүлүк сонужу графиктен болжол менен 24.000 долар окунмактадыр.
• 2030 көтүмсер өндүрүмдүүлүк сонужу графиктен болжол менен 17.000 долар окунмактадыр.

Графиклерден окунан жана метинде так катары йазылмайан маанилер болжол менен маанилердир. Изилдөөда регрессияларын там санысал чыкты таблолары булунмадыгындан коэффициентларын так маанилери графиклерден ишенимилир бичимде кайра үретмененмемектедир.

Булак жана метод эскертүүсү

• PDF үчүндеки там өзгүн баш кийим: Тхе Лимитс оф Фреедом (1991-2016)
• SSRN жазуу башлыгы: Тхе Лимитс оф Фреедом
• Йазар: Спандан Упадхйай
• Йазар сыраламасы: Тек йазарлы изилдөө
• Еш биринчи йазар/тең салым: Булунмамактадыр.
• Илетишим йазары: SSRN кайдында Спандан Упадхйай байланыш автору катары гөстерилмектедир.
• Курум: Рамакрисхна Миссион Видйамандира, Белур Матх, Хоwрах, Wест Бенгал, Индия
• Изилдөөнын йазым тарихи: 26 Хазиран 2026
• SSRN’йе йүкленме тарихи: 30 Хазиран 2026
• DOI: 10.2139/ссрн.7003198
• Йайын платформу: SSRN
• SSRN жазуу нумарасы: 7003198
• Хакемли дерги: Хакемли бир дергиде йайымланмыш сүрүм догруланамамыштыр.
• Өзгүн йайыневи: Айры бир академик же тижари йайыневи билимси догруланамамыштыр.
• Хакемлик абалы: Изилдөө SSRN’де пайлашылмыш бир препринттир; рецензенттик баалоонден кечтигине илишкин билим жок.
• Булак түрү: Препринт, икинжил маалымат анализи, эконометрикалык модельлеме жана сенарйо изилдөөсы
• Ресмî изилдөө баглантысы:SSRN изилдөө сайфасы

PDF’нин гөрүнүр сайфаларында йазар ады жана курум билимси йер алмамактадыр. Бул билимлер PDF досйа үст маалыматси жана расмий SSRN жазуу сайфасы аркылуу догруланмыштыр. Изилдөөнын PDF ич башлыгына екленен “1991-2016” ифадеси SSRN жазуу башлыгында жок.

Бу макала йүкленен PDF’нин тамамы; метин, ыкма түшүндүрмөсы, формүллер жана алты гөрсели инжеленерек хазырланмыштыр. PDF дышында калан билимсел табылгалар ичериге екленмемиш; дыш контрол гана йазар, курум, DOI, тарих, йайын платформу жана хакемлик абалы сыяктуу библийографик кимлик билимлерийле чек араландырылмыштыр.

Темел билимсел уйары: Бул изилдөө рецензенттик баалоонден кечтиги догруланмамыш бир препринттир. OLS жыйынтыклары өзгөркенлер арасындаки тарихсел илишкийи гөстермекте, тек башына себепселлик канытламамактадыр. Регресйон коэффициентларынын там таблолары маалыматлмемиш жана Шекил 3’теки щелочьы жыйынтыклар метинле челишмиштир. 2030 ракамлары так тахмин эмес; догрусал кызматтардагы иш менен камсыз болуу тенденциясы, йүзде 5 инфляция жана сабит тарихсел коэффициент варсанымларына дайалы сенарйолардыр.