Изилдөө Судандагы кризисти эки чоң куралдуу актёрдун бийлик үчүн күрөшү менен гана түшүндүрүүгө болбой турганын ырастайт. Автордун пикири боюнча негизги көйгөй — мамлекеттин мыйзамдуу күч колдонуу монополиясын жоготушу жана өлкө ичинде жыйырмадан ашык куралдуу топтун ар башка аймактарда, ар башка каржылоо булактары жана ар башка тышкы байланыштар менен аракеттениши.

Текст Судандын Куралдуу Күчтөрү, Ыкчам Колдоо Күчтөрү, Судан Элдик Боштондук Кыймылы-Түндүктүн ар башка фракциялары, Дарфурга таянган кыймылдар, жергиликтүү милициялар жана коалициялык күчтөр арасында пайда болгон бытыранды түзүлүш тынчтык келишимдерин да алсыратканын айтат. Анткени айрым топтор келишимдерге киргизилсе да куралдуу түзүмдөрүн сактап калат; сыртта калган топтор болсо жаңы жаңжал циклдеринин актёруна айланат.

Изилдөөнүн негизги билдирүүсү мындай: Суданда туруктуу тынчтык үчүн ок атышууну токтотуу гана жетишсиз. Куралдуу топтордун каржылоо булактары, тышкы колдоо тармактары, параллелдүү башкаруу түзүлүштөрү жана согуш экономикасы жоюлмайынча мамлекетти кайра куруу кыйын көрүнөт.

Көйгөй эмнеде?

Судан 2019-жылы Омар аль-Башир режими кулатылгандан кийин демократиялык өтүүгө үмүт жараткан өлкө катары көрүнгөн. Бирок өтүү процесси жарандык башкаруу менен аскердик актёрлордун ортосундагы күч күрөшүнөн улам туруктуу институттук түзүлүшкө айлана алган жок. 2023-жылы Судандын Куралдуу Күчтөрү менен Ыкчам Колдоо Күчтөрүнүн ортосунда башталган согуш бул морт түзүлүштү андан ары бытыратты.

Изилдөөгө ылайык Судандагы негизги көйгөй — мамлекеттин бирдиктүү жана мыйзамдуу коопсуздук бийлиги болуу жөндөмүн жоготушу. “Мыйзамдуу күч колдонуу монополиясы” — саясат таануучу Max Weberдин мамлекет аныктамасында борбордук түшүнүк. Жөнөкөй айтканда, өлкө ичинде куралдуу күч колдонуу укугу чачыраган милицияларда эмес, мыйзам тааныган мамлекеттик мекемелерде топтолушу керек дегенди билдирет. Бул монополия кыйраганда ар бир куралдуу топ өз коопсуздугун, кирешесин жана аймактык таасирин сактоого аракет кылат.

Суданда бул абал аскердик көйгөй гана эмес. Ошол эле учурда башкаруу, экономика, гуманитардык жардам, адилеттик, тышкы кийлигишүү жана коомдук ишеним көйгөйү. Бир аймакта Ыкчам Колдоо Күчтөрү, башка аймакта Судандын Куралдуу Күчтөрү, дагы башка жерде жергиликтүү милициялар же козголоңчу топтор таасирдүү болгондо, борборлошкон мамлекеттик тартип жөнүндө сөз кылуу барган сайын кыйын болот.

Ыкма эмнени сунуштайт?

Изилдөө сандык талаа изилдөөсүн жүргүзбөйт; башкача айтканда сурамжылоо, эксперимент же түз статистикалык модель курбайт. Анын ордуна бир өлкөгө багытталган case analysis колдонот. Case analysis белгилүү бир өлкө, окуя же процесс аркылуу терең түшүндүрмө берүүнү максат кылган изилдөө ыкмасы.

Автор Судандагы аскердик бытырандылыкты түшүнүү үчүн process tracing ыкмасын колдонот. Process tracing окуянын бүгүнкү натыйжага кайсы баскычтар жана себептик чынжырлар аркылуу жеткенин изилдеген ыкма. Бул изилдөөдө 2019-жылдан 2026-жылга чейинки окуялар аскердик актёрлордун көбөйүшү, тынчтык келишимдеринин ийгиликсиздиги жана параллелдүү башкаруу түзүлүштөрүнүн пайда болушу менен бирге каралат.

Текстте ошондой эле qualitative comparative analysis ыкмасына окшош логика колдонулат. Куралдуу топтор түрүнө, лидерлик түзүлүшүнө, болжолдуу согушкер санына, аймактык базаларына жана тышкы колдоо байланыштарына жараша классификацияланат. Бул классификация Судандагы кризис жөн гана “армияга каршы парамилитардык күч” теңдемесинен татаалыраак экенин көрсөтүүнү көздөйт.

Формулалар эмнени түшүндүрөт?

Бул изилдөө математикалык формула камтыбайт. Текст эсептөөгө негизделген модель ордуна саясат таануу жана жаңжал изилдөөлөрүнүн адабиятына таянган концептуалдык себеп-натыйжа талдоосун курат.

Изилдөөнүн концептуалдык логикасын жөнөкөй түрдө мындайча жыйынтыктоого болот: Куралдуу актёрлор көбөйгөн сайын бирдиктүү команда түзүлүшү алсырайт; бирдиктүү команда алсыраган сайын параллелдүү башкаруу аймактары пайда болот; параллелдүү башкаруу аймактары согуш экономикасын күчөтөт; согуш экономикасы күчөгөн сайын тынчтык келишимдери дагы морт боло берет.

Ошондуктан тексттин негизги “теңдемеси” математикалык эмес, түзүмдүк: аскердик бытырандылык мамлекеттик мүмкүнчүлүктү азайтат; мамлекеттик мүмкүнчүлүк азайган сайын коопсуздук боштугу чоңоёт; коопсуздук боштугу чоңойгон сайын жаңы куралдуу актёрлор үчүн мейкиндик ачылат. Бул цикл үзүлбөсө, кризис өзүн-өзү азыктандыруучу кыйроо механизмине айланат.

График, таблица жана схеманын негизги билдирүүсү

Изилдөөдө эки негизги таблица жана бир нече концептуалдык схема өзгөчө орун алат. Биринчи таблица Суданда 2024–2026 мезгилинде активдүү экени айтылган куралдуу топторду түрүнө жараша классификациялайт. Бул классификацияда улуттук армия, парамилитардык күчтөр, козголоңчу фракциялар, жергиликтүү милициялар жана коалициялык түзүлүштөр чогуу берилет. Негизги билдирүү мындай: Судандагы жаңжал бир борборлуу эмес; көп сандагы куралдуу актёрлор ар башка аймактарда өзүнчө күч борборлорун түзгөн.

Экинчи таблица 2019-жылдан 2026-жылга чейинки аскердик бытырандылыктын хронологиясын көрсөтөт. Омар аль-Баширдин кулатылышы, Жуба Тынчтык Келишими, 2021-жылдагы төңкөрүш, 2023-жылы ачык согуштун башталышы, Дарфур жана Кордофандагы аймактык кыймылдар, параллелдүү башкаруу дооматтары жана куралдуу топтордун көбөйүшү ушул сызыкта байланышат. Негизги билдирүү — Судандагы бытырандылык бир заматта пайда болгон эмес; ал жылдарга созулган институттук ажыроо, ийгиликсиз өтүү процесси жана куралдуу актёрлордун күч топтошу аркылуу өнүккөн.

Текстте согуш экономикасын түшүндүргөн циклдик түзүлүш да баяндалат. Ага ылайык куралдуу топтор коопсуздук боштугунан пайдаланат, ресурстарга жетет, аткезчилик же талап-тоноо аркылуу каржыланат, бул каражат менен дагы көбүрөөк курал жана согушкер алат, мунун өзү коопсуздук боштугун дагы чоңойтот. Тышкы колдоо тармактары да бул циклди күчөтүшү мүмкүн.

Дагы бир схемалык идея — союздаштык жана душмандык тармактары. Судандагы түзүлүш эки чоң полюстун айланасында калыптангандай көрүнгөнү менен, ортодо тарап алмаштырган, нейтралдуу калган же өз аймактык максаттарын көздөгөн актёрлор бар. Бул абал тынчтык сүйлөшүүлөрүн татаалдаштырат; анткени столго эки тарапты гана отургузуу жердеги бардык күч мамилелерин чечүүгө жетишпей калышы мүмкүн.

Эксперименттер кантип жүргүзүлгөн?

Бул изилдөө эксперименттик эмес. Лабораториялык эксперимент, талаа эксперименти же түз маалымат чогултуу процесси жок. Талдоо экинчи булактарга, жаңжал отчетторуна, эл аралык уюмдардын документтерине, медиа иликтөөлөрүнө жана академиялык адабиятка таянат.

Изилдөө Судандагы куралдуу топтордун инвентаризациясын түзүүдөн баштайт. Андан кийин бул топтор кантип пайда болгонун, кайсы аймактарда таасирдүү экенин, кайсы тышкы актёрлор менен байланышта экени айтыларын жана мамлекеттин коопсуздук мүмкүнчүлүгүнө кандай таасир берерин талдайт.

Текст себептик механизмдерди төрт баштыкка топтойт. Биринчиси — бирдиктүү команда түзүлүшүнүн кыйрашы. Экинчиси — атаандаш башкаруу борборлорунун пайда болушу. Үчүнчүсү — куралдуу актёрлордун согуш экономикасы аркылуу өзүн каржылай башташы. Төртүнчүсү — айрым топторду гана камтыган жарым-жартылай тынчтык келишимдеринин ийгиликсиздиги.

Бул алкак Судандагы кризисти бир лидердин катасы же бир гана тышкы кийлигишүү менен түшүндүрүүнүн ордуна, бири-бирин азыктандыруучу түзүмдүк процесстер аркылуу чечмелөөгө аракет кылат.

Жыйынтыктар эмнени көрсөтөт?

Изилдөөнүн биринчи жыйынтыгы — Судандагы мамлекеттик ийгиликсиздиктин борборунда аскердик бытырандылык турат. Мамлекет өлкө боюнча коопсуздукту бир мыйзамдуу бийликтин алдында камсыз кыла албай калганда, куралдуу топтор жөн гана согушкан актёрлор болбой, жергиликтүү башкаруу, салык жыйноо, ресурстарды көзөмөлдөө жана коопсуздук тартибин түзүү дооматын көтөргөн түзүлүштөргө айланышы мүмкүн.

Экинчи жыйынтык — согуш экономикасы жаңжалды узартат. Согуш экономикасы куралдуу топтор жаңжал чөйрөсүнөн киреше таап, ошол кирешени кайра согушту каржылоого колдонгон системаны билдирет. Алтын кендери, аткезчилик каттамдары, гуманитардык жардамды көзөмөлдөө, чек ара өтмөктөрү жана тышкы булактардан келген колдоолор бул механизмдин бөлүгү катары каралат.

Үчүнчү жыйынтык — тынчтык келишимдеринин кол коюлган текст бойдон калышы жетишсиз. Эгер куралдуу топтор иш жүзүндө таркатылбаса, жеке деңгээлде кайра интеграцияланбаса жана бирдиктүү кесипкөй улуттук армия түзүлбөсө, келишимдер убактылуу ок атышууну токтотууга гана айланышы мүмкүн. Изилдөө Жуба Тынчтык Келишимин ушул жагынан маанилүү мисал катары баалайт.

Төртүнчү жыйынтык — Судандын келечеги боюнча үч сценарий бар. Эң жогорку ыктымалдыктагы сценарий — өлкөнүн де-факто бөлүнүүгө карай сүрүлүшү. Орточо ыктымалдыктагы сценарий — тышкы басым жана согуш чарчоосунун натыйжасында тараптардын сүйлөшүүгө кайтышы. Ыктымалдыгы төмөнүрөөк, бирок кыйратуучу сценарий — бир тараптын толук аскердик жеңишке жетиши; изилдөө мунун кеңири масштабдагы өч алуу жана андан да терең кыйроо коркунучун жарата аларын белгилейт.

Бешинчи жыйынтык — генерал Абдель Фаттах аль-Бурхан түздөн-түз бөлүнүү планынын архитектору экенине так далил берилбейт; бирок бийликте калуу стратегиясы, согушту улантуу тенденциясы жана айрым союздаштык тандоолору үчүн бытырандылыкты тереңдеткен актёр катары бааланат. Бул изилдөөнүн эң сезимтал саясий дооматтарынын бири жана так өкүм эмес, жеткиликтүү булактарга таянган интерпретация катары окулууга тийиш.

Бул эмне үчүн маанилүү?

Судан кризиси Судан элин гана кызыктырган жергиликтүү жаңжал эмес. Кызыл деңиз, Сахель, Түндүк Африка жана Жакынкы Чыгыш менен байланышы үчүн аймактык коопсуздук жагынан да маанилүү. Мамлекеттик мүмкүнчүлүктүн кыйрашы миграция агымдарын, азык-түлүк коопсуздугун, чек ара аралык аткезчиликти, курал айлануусун жана гуманитардык кризистерди тереңдетиши мүмкүн.

Изилдөөнүн мааниси — Судандагы жаңжалды жөн гана “эки генералдын согушу” катары көрбөгөнүндө. Автор кризистин артында кеңири аскердик бытырандылык, тышкы колдоо атаандаштыгы, согуш экономикасы жана ийгиликсиз коопсуздук секторун реформалоо процесси бар экенин ырастайт. Бул көз караш чечим сунуштары да ок атышууну токтотуу менен гана чектелбеши керек экенин көрсөтөт.

Коопсуздук секторун реформалоо бул жерде негизги түшүнүктөрдүн бири. Коопсуздук секторун реформалоо армия, полиция, чалгындоо жана башка коопсуздук мекемелерин жарандык көзөмөлгө, мыйзамга жана кесипкөй принциптерге ылайык кайра түзүүнү билдирет. Судан мисалында бул реформа ар башка куралдуу топторду бир улуттук команда түзүлүшүнүн алдында бириктирүү жана милиция экономикасын жоюу менен байланышат.

Текст эл аралык коомчулуктун ролуна да көңүл бурат. Тышкы актёрлор ар башка куралдуу топторго саясий, каржылык же аскердик колдоо көрсөткөндө, согуштун ички динамикасы дагы татаалдашат. Ошондуктан чечим Судандын ичиндеги тараптардын эркине гана эмес, аймактык жана глобалдык актёрлордун координациясына да көз каранды.

Эске алынуучу жагдайлар

Изилдөөнүн эң маанилүү эскертүүсү — айрым маалыматтар болжолдуу жана динамикалуу. Куралдуу топтордун согушкер саны, тышкы колдоо байланыштары жана аймактык көзөмөл зоналары жаңжал шартында тез өзгөрүшү мүмкүн. Ошондуктан таблицалар менен сандар так эл каттоо эмес, булактарга негизделген болжолдуу көрсөткүчтөр катары окулушу керек.

Экинчи эскертүү — текстте айрым күчтүү саясий дооматтар бар. Айрыкча тышкы актёрлордун ролу, согуш алдын ала пландалганбы, коррупция стратегиялык түрдө колдонулганбы жана белгилүү лидерлердин жоопкерчилиги сыяктуу темалар талаштуу. Мындай дооматтар изилдөө берген булак жана интерпретация алкагынын ичинде бааланышы керек.

Үчүнчү эскертүү — “кутум” түшүнүгүн этият колдонуу керек. Изилдөө бир жашыруун план документин айтуунун ордуна, ар башка актёрлордун кызыкчылыктары бир эле кыйратуучу жыйынтыкты күчөткөн “элиталардын конвергенциясы” же “тармакташкан кутум” идеясын талкуулайт. Бул түздөн-түз далилденген бир борборлуу кутум дооматынан айырмаланат.

Төртүнчү эскертүү — сунушталган чечимдерди ишке ашыруу өтө кыйын. Оор куралдарды чогултуу, милицияларды таркатуу, бирдиктүү улуттук армия түзүү, жарандык көзөмөл механизмин куруу жана согуш экономикасын жабуу узак мөөнөттүү жана өтө кымбат процесстер.

Бешинчи эскертүү — гуманитардык кризис саясий талдоонун ичинде жоголуп кетпеши керек. Куралдуу топтор, тышкы актёрлор жана мамлекеттик ийгиликсиздик талкууланып жатканда эң оор бааны жарандар төлөп жатканы унутулбашы керек.

Жыйынтык

Изилдөө Судандын бүгүнкү кризисин аскердик бытырандылык аркылуу түшүндүрөт. Автордун негизги дооматына ылайык Суданда мамлекеттин кыйрашы башкаруунун алсыздыгы же убактылуу согуш шарттары менен гана эмес, куралдуу бийликтин көп сандагы актёрлорго бөлүнүшү менен байланыштуу. Мамлекеттин мыйзамдуу күч колдонуу монополиясы жоголгондо, ар бир куралдуу топ өз коопсуздугун жана киреше булагын коргогон жарым-жартылай көз карандысыз түзүлүшкө айланышы мүмкүн.

Бул бытырандылык тынчтык келишимдерин да морт кылат. Бир нече чоң топ кол койгон келишимдер жердеги башка актёрлорду камтыбаса же кол койгон топтордун аскердик түзүлүштөрү таркатылбаса, туруктуу тынчтык жаратуу кыйын. Судан мисалында тынчтык тараптарды столго отургузуу менен гана эмес, куралдуу түзүлүштөрдүн каржылоо жана команда системаларын өзгөртүү менен мүмкүн болушу мүмкүн.

Изилдөөнүн эң күчтүү жагы — кризисти көп өлчөмдүү кыйроо системасы катары окушу. Аскердик бытырандылык, согуш экономикасы, тышкы колдоо, параллелдүү башкаруу, ийгиликсиз тынчтык процесстери жана лидерлик көйгөйлөрү бири-биринен бөлүнгөн эмес; бири-бирин азыктандыруучу чынжырлар катары бааланат.

Судан үчүн эң критикалык суроо кайсы тарап жеңери эмес, мамлекет кайрадан жалпы жана мыйзамдуу коопсуздук тартибин кура алабы деген суроо. Эгер мындай түзүлүш курулбаса, өлкө де-факто бөлүнүү, өнөкөт согуш экономикасы жана үзгүлтүксүз гуманитардык кризис циклине камалып калышы мүмкүн.

Булак жана ыкма жөнүндө эскертүү

Бул мазмун Professor Dr Issam AW Mohamed даярдаган “Military Fragmentation and State Failure in Sudan: A Structural Analysis of Disintegration, Theoretical Frameworks, Future Scenarios, and the Role of Leadership (2019–2026)” аттуу 2026-жылдын май айындагы изилдөөнүн негизинде даярдалды.

Бул мазмун сөзмө-сөз котормо эмес; изилдөөнүн негизги идеясы Verianla жарыялоо багытына ылайык жөнөкөйлөштүрүлүп, өз алдынча кыргызча редакциялык макалага айландырылган.

Тексттеги саясий дооматтар, куралдуу актёрлор тууралуу баалоолор жана келечек сценарийлери изилдөө колдонгон булактар жана автордун интерпретация алкагы аркылуу берилди. Бул материал эч бир мамлекет, мекеме, саясий кыймыл же эл аралык актёр атынан милдеттүү баа болуп эсептелбейт.