İş Sudandakı böhranın yalnız iki böyük silahlı aktor arasındakı hakimiyyət mübarizəsi ilə izah edilə bilməyəcəyini müdafiə edir. Müəllifə görə əsas problem dövlətin legitim zor tətbiqi inhisarını itirməsi və ölkə daxilində iyirmidən çox silahlı qrupun fərqli bölgələrdə, fərqli maliyyə mənbələri və fərqli xarici əlaqələrlə fəaliyyət göstərməsidir.

Mətn Sudan Silahlı Qüvvələri, Sürətli Dəstək Qüvvələri, müxtəlif Sudan Xalq Azadlıq Hərəkatı-Şimal fraksiyaları, Darfur mərkəzli hərəkatlar, yerli milislər və koalisiya qüvvələri arasında yaranmış parçalanmış quruluşun sülh sazişlərini də zəiflətdiyini irəli sürür. Çünki bəzi qruplar sazişlərə daxil edilsələr belə silahlı strukturlarını qoruyur; kənarda qalan qruplar isə yeni münaqişə dövrlərinin aktoruna çevrilir.

İşin əsas mesajı budur: Sudanda davamlı sülh üçün yalnız atəşkəs kifayət deyil. Silahlı qrupların maliyyə mənbələri, xarici dəstək şəbəkələri, paralel idarəetmə strukturları və müharibə iqtisadiyyatı aradan qaldırılmadan dövlətin yenidən qurulması çətin görünür.

Problem nədir?

Sudan 2019-cu ildə Ömər əl-Bəşir rejiminin devrilməsindən sonra demokratik keçid ümidi daşıyan ölkə kimi görünürdü. Lakin keçid prosesi mülki idarəetmə ilə hərbi aktorlar arasındakı güc mübarizəsinə görə davamlı institusional quruluşa çevrilə bilmədi. 2023-cü ildə Sudan Silahlı Qüvvələri ilə Sürətli Dəstək Qüvvələri arasında başlayan müharibə bu kövrək quruluşu daha da parçaladı.

İşə görə Sudandakı əsas problem dövlətin vahid və legitim təhlükəsizlik hakimiyyəti olmaq qabiliyyətini itirməsidir. “Legitim zor tətbiqi inhisarı” politoloq Max Weberin dövlət tərifində mərkəzi anlayışdır. Sadə dillə, ölkə daxilində silahlı gücdən istifadə səlahiyyətinin parçalanmış milislərdə deyil, hüquqi olaraq tanınan dövlət institutlarında cəmlənməsi deməkdir. Bu inhisar dağıldıqda hər silahlı qrup öz təhlükəsizliyini, gəlirini və regional təsirini qorumağa çalışır.

Sudanda bu vəziyyət yalnız hərbi problem deyil. Eyni zamanda idarəetmə, iqtisadiyyat, humanitar yardım, ədalət, xarici müdaxilə və ictimai etimad problemidir. Bir bölgədə Sürətli Dəstək Qüvvələri, başqa bölgədə Sudan Silahlı Qüvvələri, digər sahədə yerli milislər və ya üsyançı qruplar təsirli olduqda mərkəzləşmiş dövlət nizamından danışmaq getdikcə çətinləşir.

Metod nə təklif edir?

İş kəmiyyət əsaslı sahə tədqiqatı aparmır; yəni sorğu, təcrübə və ya birbaşa statistik model qurmur. Bunun əvəzinə tək ölkə üzrə vaka təhlilindən istifadə edir. Vaka təhlili müəyyən ölkə, hadisə və ya proses üzərindən dərin izah verməyi məqsəd qoyan tədqiqat yanaşmasıdır.

Müəllif Sudandakı hərbi parçalanmanı anlamaq üçün proses izləmə metodundan istifadə edir. Proses izləmə hadisənin hansı mərhələlərdən keçərək bugünkü nəticəyə çatdığını səbəb zəncirləri üzərindən araşdıran metoddur. Bu işdə 2019-dan 2026-ya qədər yaşanan inkişaflar, hərbi aktorların çoxalması, sülh sazişlərinin uğursuzluğu və paralel idarəetmə strukturlarının ortaya çıxması ilə birlikdə nəzərdən keçirilir.

Mətndə həmçinin keyfiyyət müqayisəli təhlil yanaşmasına bənzər məntiq izlənir. Silahlı qruplar növlərinə, liderlik strukturlarına, təxmini döyüşçü saylarına, regional bazalarına və xarici dəstək münasibətlərinə görə təsnif edilir. Bu təsnifat Sudandakı böhranın yalnız “orduya qarşı paramilitar qüvvə” tənliyindən daha mürəkkəb olduğunu göstərməyi məqsəd qoyur.

Düsturlar nəyi izah edir?

Bu işdə riyazi düstur yoxdur. Mətn hesablama əsaslı model əvəzinə siyasi elm və münaqişə araşdırmaları ədəbiyyatına söykənən konseptual səbəb-nəticə təhlili qurur.

İşin konseptual məntiqini sadə şəkildə belə ümumiləşdirmək olar: Silahlı aktorların sayı artdıqca ortaq komanda strukturu zəifləyir; ortaq komanda zəiflədikcə paralel idarəetmə sahələri yaranır; paralel idarəetmə sahələri müharibə iqtisadiyyatını gücləndirir; müharibə iqtisadiyyatı gücləndikcə sülh sazişləri daha kövrək hala gəlir.

Buna görə mətnin əsas “tənliyi” riyazi deyil, strukturdur: hərbi parçalanma dövlət qabiliyyətini azaldır; dövlət qabiliyyəti azaldıqca təhlükəsizlik boşluğu böyüyür; təhlükəsizlik boşluğu böyüdükcə yeni silahlı aktorlar üçün sahə açılır. Bu dövrə qırılmadıqda böhran özünü qidalandıran çöküş mexanizminə çevrilir.

Qrafik, cədvəl və sxemin əsas mesajı

İşdə iki əsas cədvəl və bir neçə konseptual sxem ideyası önə çıxır. Birinci cədvəl Sudanda 2024–2026 dövründə aktiv olduğu bildirilən silahlı qrupları növlərinə görə təsnif edir. Bu təsnifatda milli ordu, paramilitar qüvvələr, üsyançı fraksiyalar, yerli milislər və koalisiya strukturları birlikdə yer alır. Əsas mesaj budur: Sudandakı münaqişə tək mərkəzli deyil; çoxsaylı silahlı aktor müxtəlif bölgələrdə ayrı güc mərkəzləri yaradıb.

İkinci cədvəl 2019-dan 2026-ya qədər hərbi parçalanmanın xronologiyasını göstərir. Ömər əl-Bəşirin devrilməsi, Juba Sülh Sazişi, 2021-ci il çevrilişi, 2023-cü ildə açıq müharibənin başlaması, Darfur və Kordofandakı regional hərəkətlilik, paralel idarəetmə iddiaları və silahlı qrupların çoxalması bu xətt üzrə bir-birinə bağlanır. Əsas mesaj Sudandakı parçalanmanın birdən-birə yaranmadığı; illərə yayılan institusional dağılma, uğursuz keçid prosesi və silahlı aktorların güc toplaması ilə inkişaf etdiyidir.

Mətndə həmçinin müharibə iqtisadiyyatını izah edən dövri quruluş təsvir olunur. Buna görə silahlı qruplar təhlükəsizlik boşluğundan yararlanır, resurslara çıxış əldə edir, qaçaqmalçılıq və ya talan vasitəsilə maliyyə təmin edir, bu maliyyə ilə daha çox silah və döyüşçü əldə edir, bu da təhlükəsizlik boşluğunu daha da böyüdür. Xarici dəstək şəbəkələri də bu dövrəni gücləndirə bilər.

Digər sxematik fikir ittifaq və düşmənçilik şəbəkələridir. Sudandakı quruluş iki böyük qütb ətrafında formalaşır kimi görünsə də arada tərəf dəyişən, neytral qalan və ya öz regional məqsədini izləyən aktorlar var. Bu vəziyyət sülh danışıqlarını çətinləşdirir; çünki masaya yalnız iki tərəfi oturtmaq sahədəki bütün güc münasibətlərini həll etməyə kifayət etməyə bilər.

Təcrübələr necə aparılıb?

Bu iş eksperimental tədqiqat deyil. Laboratoriya təcrübəsi, sahə təcrübəsi və ya birbaşa məlumat toplama prosesi yoxdur. Təhlil ikinci dərəcəli mənbələrə, münaqişə hesabatlarına, beynəlxalq təşkilat sənədlərinə, media araşdırmalarına və akademik ədəbiyyata əsaslanır.

İş Sudandakı silahlı qrupların inventarını çıxarmaqla başlayır. Sonra bu qrupların necə ortaya çıxdığını, hansı bölgələrdə təsirli olduğunu, hansı xarici aktorlarla əlaqələndirildiyini və dövlətin təhlükəsizlik qabiliyyətinə necə təsir etdiyini araşdırır.

Mətn səbəb mexanizmlərini dörd başlıqda toplayır. Birincisi vahid komanda strukturunun çökməsidir. İkincisi rəqib idarəetmə mərkəzlərinin yaranmasıdır. Üçüncüsü silahlı aktorların müharibə iqtisadiyyatı üzərindən özlərini maliyyələşdirməyə başlamasıdır. Dördüncüsü isə yalnız bəzi qrupları əhatə edən qismən sülh sazişlərinin uğursuzluğudur.

Bu çərçivə Sudandakı böhranı tək bir liderin səhvi və ya tək bir xarici müdaxilə ilə izah etmək əvəzinə, bir-birini qidalandıran struktur proseslər üzərindən şərh etməyə çalışır.

Nəticələr nəyi göstərir?

İşin ilk nəticəsi Sudandakı dövlət uğursuzluğunun mərkəzində hərbi parçalanmanın dayanmasıdır. Dövlət ölkə üzrə təhlükəsizliyi vahid legitim hakimiyyət altında təmin edə bilmədikdə silahlı qruplar yalnız döyüşən aktorlar deyil, eyni zamanda yerli idarəetmə, vergi toplama, resurs nəzarəti və təhlükəsizlik nizamı qurmaq iddiası daşıyan strukturlara çevrilə bilər.

İkinci nəticə müharibə iqtisadiyyatının münaqişəni uzatmasıdır. Müharibə iqtisadiyyatı silahlı qrupların münaqişə mühitindən gəlir əldə etməsi və bu gəliri yenidən müharibəni maliyyələşdirmək üçün istifadə etməsi deməkdir. Qızıl yataqları, qaçaqmalçılıq marşrutları, humanitar yardıma nəzarət, sərhəd keçidləri və xarici mənbəli dəstəklər bu mexanizmin hissəsi kimi nəzərdən keçirilir.

Üçüncü nəticə sülh sazişlərinin yalnız imzalanmış mətn olaraq qalmasının kifayət etməməsidir. Əgər silahlı qruplar faktiki olaraq buraxılmır, fərdi səviyyədə yenidən inteqrasiya edilmir və vahid peşəkar milli ordu strukturu qurulmur, sazişlər müvəqqəti atəşkəsə çevrilə bilər. İş Juba Sülh Sazişini bu baxımdan mühüm nümunə kimi qiymətləndirir.

Dördüncü nəticə Sudanın mümkün gələcəyinə dair üç ssenarinin olmasıdır. Ən yüksək ehtimallı ssenari ölkənin faktiki bölünməyə doğru sürüklənməsidir. Orta ehtimallı ssenari xarici təzyiq və müharibə yorğunluğu nəticəsində tərəflərin danışıqlara qayıtmasıdır. Daha aşağı ehtimallı, lakin dağıdıcı ssenari isə tərəflərdən birinin tam hərbi qələbə qazanmasıdır; iş bunun genişmiqyaslı qisas və daha dərin çöküş riski daşıya biləcəyini bildirir.

Beşinci nəticə General Əbdülfəttah əl-Burhanın birbaşa bölünmə planının memarı olduğuna dair qəti sübut təqdim edilməməsi; lakin hakimiyyətdə qalma strategiyası, müharibəni davam etdirmə meyli və bəzi ittifaq seçimlərinə görə parçalanmanı dərinləşdirən aktor kimi qiymətləndirilməsidir. Bu məqam işin ən həssas siyasi iddialarından biridir və qəti hökm deyil, mövcud mənbələrə əsaslanan şərh kimi oxunmalıdır.

Bu niyə vacibdir?

Sudan böhranı yalnız Sudan xalqını maraqlandıran yerli münaqişə deyil. Qırmızı dəniz, Sahel, Şimali Afrika və Yaxın Şərq bağlantılarına görə regional təhlükəsizlik baxımından da əhəmiyyətlidir. Dövlət qabiliyyətinin çökməsi miqrasiya hərəkətlərini, ərzaq təhlükəsizliyini, sərhədlərarası qaçaqmalçılığı, silah dövriyyəsini və humanitar böhranları dərinləşdirə bilər.

İşin əhəmiyyəti Sudandakı münaqişəni yalnız “iki generalın müharibəsi” kimi görməməsidir. Müəllif böhranın arxasında daha geniş hərbi parçalanma, xarici dəstək rəqabəti, müharibə iqtisadiyyatı və uğursuz təhlükəsizlik sektoru islahatı olduğunu müdafiə edir. Bu baxış həll təkliflərinin də yalnız atəşkəslə məhdud qalmamalı olduğunu göstərir.

Təhlükəsizlik sektoru islahatı burada əsas anlayışlardan biridir. Təhlükəsizlik sektoru islahatı ordu, polis, kəşfiyyat və digər təhlükəsizlik institutlarının mülki nəzarətə, hüquqa və peşəkar prinsiplərə uyğun yenidən qurulması deməkdir. Sudan nümunəsində bu islahat müxtəlif silahlı qrupların vahid milli komanda strukturu altında birləşdirilməsi və milis iqtisadiyyatının aradan qaldırılması ilə əlaqələndirilir.

Mətn beynəlxalq ictimaiyyətin roluna da diqqət çəkir. Xarici aktorlar müxtəlif silahlı qruplara siyasi, maliyyə və ya hərbi dəstək verdikdə müharibənin daxili dinamikası daha da mürəkkəbləşir. Buna görə həll yalnız Sudan daxilindəki tərəflərin iradəsindən deyil, regional və qlobal aktorların koordinasiyasından da asılıdır.

Diqqət məqamları

İşin ən mühüm diqqət məqamı bəzi məlumatların təxmini və dinamik olmasıdır. Silahlı qrupların döyüşçü sayları, xarici dəstək münasibətləri və regional nəzarət sahələri münaqişə mühitində sürətlə dəyişə bilər. Buna görə cədvəl və rəqəmlər dəqiq siyahıyaalma kimi deyil, mənbələrə əsaslanan təxmini göstəricilər kimi oxunmalıdır.

İkinci diqqət məqamı mətndə bəzi güclü siyasi iddiaların yer almasıdır. Xüsusilə xarici aktorların rolu, müharibənin əvvəlcədən planlaşdırılıb-planlaşdırılmaması, korrupsiyanın strateji şəkildə istifadə edilib-edilməməsi və müəyyən liderlərin məsuliyyəti kimi başlıqlar mübahisəlidir. Bu cür iddialar işin təqdim etdiyi mənbə və şərh çərçivəsində qiymətləndirilməlidir.

Üçüncü diqqət məqamı “komplо” anlayışının ehtiyatla istifadə edilməli olmasıdır. İş tək gizli plan sənədindən danışmaq əvəzinə müxtəlif aktorların maraqlarının eyni dağıdıcı nəticəni qidalandırdığı “elit yaxınlaşması” və ya “paylanmış komplo” ideyasını müzakirə edir. Bu, birbaşa sübut edilmiş tək mərkəzli komplo iddiasından fərqlidir.

Dördüncü diqqət məqamı həll təkliflərinin həyata keçirilməsinin son dərəcə çətin olmasıdır. Ağır silahların toplanması, milislərin buraxılması, vahid milli ordu qurulması, mülki nəzarət mexanizminin yaradılması və müharibə iqtisadiyyatının bağlanması uzunmüddətli və yüksək xərcli proseslərdir.

Beşinci diqqət məqamı humanitar böhranın siyasi təhlil içində itib-batmamalı olmasıdır. Silahlı qruplar, xarici aktorlar və dövlət uğursuzluğu müzakirə edilərkən ən ağır bədəli mülki şəxslərin ödədiyi unudulmamalıdır.

Nəticə

İş Sudanın bugünkü böhranını hərbi parçalanma üzərindən izah edir. Müəllifin əsas iddiasına görə Sudanda dövlətin çöküşü yalnız idarəetmə zəifliyi və ya müvəqqəti müharibə şərtləri ilə deyil, silahlı hakimiyyətin çoxsaylı aktora dağılması ilə əlaqədardır. Dövlətin legitim gücdən istifadə inhisarı ortadan qalxdıqda hər silahlı qrup öz təhlükəsizliyini və gəlir mənbəyini qoruyan yarımmüstəqil struktura çevrilə bilər.

Bu parçalanma sülh sazişlərini də kövrək hala gətirir. Bir neçə böyük qrupun imzaladığı sazişlər sahədəki digər aktorları əhatə etmədikdə və ya imzaçı qrupların hərbi strukturları buraxılmadıqda davamlı sülh yaratmaqda çətinlik çəkir. Sudan nümunəsində sülh yalnız tərəflərin masa arxasına oturması ilə deyil, silahlı strukturların maliyyə və komanda sistemlərinin dəyişdirilməsi ilə mümkün ola bilər.

İşin ən güclü tərəfi böhranı çoxölçülü çöküş sistemi kimi oxumasıdır. Hərbi parçalanma, müharibə iqtisadiyyatı, xarici dəstək, paralel idarəetmə, uğursuz sülh prosesləri və liderlik problemləri bir-birindən ayrı deyil; bir-birini qidalandıran halqalar kimi qiymətləndirilir.

Sudan üçün ən kritik sual hansı tərəfin qalib gələcəyi deyil, dövlətin yenidən ortaq və legitim təhlükəsizlik nizamı qurub-qura bilməyəcəyidir. Əgər bu quruluş yaradıla bilməsə, ölkə faktiki bölünmə, xroniki müharibə iqtisadiyyatı və davamlı humanitar böhran dövrəsinə sıxışa bilər.

Mənbə və metod qeydi

Bu məzmun Professor Dr Issam AW Mohamed tərəfindən hazırlanmış “Military Fragmentation and State Failure in Sudan: A Structural Analysis of Disintegration, Theoretical Frameworks, Future Scenarios, and the Role of Leadership (2019–2026)” adlı, May 2026 tarixli iş əsasında hazırlanıb.

Bu məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; işin əsas ideyası Verianla-nın nəşr xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilmiş və orijinal Azərbaycan dilində redaksiya məqaləsinə çevrilmişdir.

Mətndəki siyasi iddialar, silahlı aktorlarla bağlı qiymətləndirmələr və gələcək ssenariləri işin istifadə etdiyi mənbələr və müəllifin şərh çərçivəsi əsasında çatdırılmışdır. Bu yazı hər hansı dövlət, qurum, siyasi hərəkat və ya beynəlxalq aktor adından məcburi qiymətləndirmə xarakteri daşımır.