Çalışma, Sudan’daki krizin yalnızca iki büyük silahlı aktör arasındaki iktidar mücadelesiyle açıklanamayacağını savunuyor. Yazara göre asıl sorun, devletin meşru şiddet kullanma tekelini kaybetmesi ve ülke içinde yirmiden fazla silahlı grubun farklı bölgelerde, farklı finansman kaynaklarıyla ve farklı dış bağlantılarla hareket etmesidir.

Metin, Sudan Silahlı Kuvvetleri, Hızlı Destek Kuvvetleri, farklı Sudan Halk Kurtuluş Hareketi-Kuzey fraksiyonları, Darfur merkezli hareketler, yerel milisler ve koalisyon güçleri arasında oluşan parçalı yapının barış anlaşmalarını da zayıflattığını ileri sürüyor. Çünkü bazı gruplar anlaşmalara dahil edilse bile silahlı yapılarını koruyor; dışarıda kalan gruplar ise yeni çatışma döngülerinin aktörü haline geliyor.

Çalışmanın ana mesajı şudur: Sudan’da kalıcı barış için yalnızca ateşkes yeterli değildir. Silahlı grupların finansman kaynakları, dış destek ağları, paralel yönetim yapıları ve savaş ekonomisi çözülmeden devletin yeniden kurulması zor görünmektedir.

Problem Ne?

Sudan, 2019’da Ömer el-Beşir rejiminin devrilmesinden sonra demokratik geçiş umudu taşıyan bir ülke olarak görülüyordu. Ancak geçiş süreci, sivil yönetim ile askeri aktörler arasındaki güç mücadelesi nedeniyle kalıcı bir kurumsal yapıya dönüşemedi. 2023’te Sudan Silahlı Kuvvetleri ile Hızlı Destek Kuvvetleri arasında başlayan savaş, bu kırılgan yapıyı daha da parçaladı.

Çalışmaya göre Sudan’daki temel problem, devletin tek ve meşru güvenlik otoritesi olma kapasitesini kaybetmesidir. “Meşru şiddet tekeli”, siyaset bilimci Max Weber’in devlet tanımında merkezi bir kavramdır. Basitçe, bir ülke içinde silahlı güç kullanma yetkisinin dağınık milislerde değil, hukuken tanınan devlet kurumlarında toplanması anlamına gelir. Bu tekel çöktüğünde, her silahlı grup kendi güvenliğini, gelirini ve bölgesel etkisini korumaya çalışır.

Sudan’da bu durum yalnızca askeri bir sorun değildir. Aynı zamanda yönetim, ekonomi, insani yardım, adalet, dış müdahale ve toplumsal güven sorunudur. Bir bölgede Hızlı Destek Kuvvetleri, başka bir bölgede Sudan Silahlı Kuvvetleri, başka bir alanda yerel milisler veya isyancı gruplar etkili olduğunda, merkezi bir devlet düzeninden söz etmek giderek zorlaşır.

Yöntem Ne Öneriyor?

Çalışma nicel bir saha araştırması yapmıyor; yani anket, deney veya doğrudan istatistiksel model kurmuyor. Bunun yerine tek ülke vaka analizi kullanıyor. Vaka analizi, belirli bir ülke, olay veya süreç üzerinden derinlemesine açıklama yapmayı amaçlayan araştırma yaklaşımıdır.

Yazar, Sudan’daki askeri parçalanmayı anlamak için süreç izleme yönteminden yararlanıyor. Süreç izleme, bir olayın hangi aşamalardan geçerek bugünkü sonuca ulaştığını nedensel zincirler üzerinden inceleyen bir yöntemdir. Bu çalışmada 2019’dan 2026’ya kadar yaşanan gelişmeler, askeri aktörlerin çoğalması, barış anlaşmalarının başarısızlığı ve paralel yönetim yapılarının ortaya çıkışıyla birlikte ele alınıyor.

Metinde ayrıca nitel karşılaştırmalı analiz yaklaşımına benzer bir mantık izleniyor. Silahlı gruplar türlerine, liderlik yapılarına, tahmini savaşçı sayılarına, bölgesel üslerine ve dış destek ilişkilerine göre sınıflandırılıyor. Bu sınıflandırma, Sudan’daki krizin yalnızca “orduya karşı paramiliter güç” denkleminden daha karmaşık olduğunu göstermeyi amaçlıyor.

Formüller Ne Anlatıyor?

Bu çalışma matematiksel formül içermemektedir. Metin, hesaplamaya dayalı bir model yerine siyaset bilimi ve çatışma çalışmaları literatürüne dayanan kavramsal bir neden-sonuç analizi kurmaktadır.

Çalışmanın kavramsal mantığı sade biçimde şöyle özetlenebilir: Silahlı aktör sayısı arttıkça ortak komuta yapısı zayıflar; ortak komuta zayıfladıkça paralel yönetim alanları doğar; paralel yönetim alanları savaş ekonomisini güçlendirir; savaş ekonomisi güçlendikçe barış anlaşmaları daha kırılgan hale gelir.

Bu nedenle metnin ana “denklem”i matematiksel değil, yapısaldır: askeri parçalanma devlet kapasitesini azaltır; devlet kapasitesi azaldıkça güvenlik boşluğu büyür; güvenlik boşluğu büyüdükçe yeni silahlı aktörler için alan açılır. Bu döngü kırılmadığında, kriz kendi kendini besleyen bir çöküş mekanizmasına dönüşür.

Grafik, Tablo ve Şema Ana Mesajı

Çalışmada iki ana tablo ve birkaç kavramsal şema fikri öne çıkmaktadır. İlk tablo, Sudan’da 2024–2026 döneminde aktif olduğu belirtilen silahlı grupları tiplerine göre sınıflandırır. Bu sınıflandırmada ulusal ordu, paramiliter güçler, isyancı fraksiyonlar, yerel milisler ve koalisyon yapıları birlikte yer alır. Ana mesaj şudur: Sudan’daki çatışma tek merkezli değildir; çok sayıda silahlı aktör farklı bölgelerde ayrı güç merkezleri oluşturmuştur.

İkinci tablo, 2019’dan 2026’ya kadar askeri parçalanmanın kronolojisini gösterir. Ömer el-Beşir’in devrilmesi, Juba Barış Anlaşması, 2021 darbesi, 2023’te açık savaşın başlaması, Darfur ve Kordofan’daki bölgesel hareketlilik, paralel yönetim iddiaları ve silahlı grupların çoğalması bu çizgide birbirine bağlanır. Ana mesaj, Sudan’daki parçalanmanın bir anda oluşmadığı; yıllara yayılan kurumsal çözülme, başarısız geçiş süreci ve silahlı aktörlerin güç biriktirmesiyle geliştiğidir.

Metinde ayrıca savaş ekonomisini açıklayan döngüsel bir yapı anlatılır. Buna göre silahlı gruplar güvenlik boşluğundan yararlanır, kaynaklara erişir, kaçakçılık veya yağma üzerinden finansman sağlar, bu finansmanla daha fazla silah ve savaşçı edinir, bu da güvenlik boşluğunu daha da büyütür. Dış destek ağları da bu döngüyü güçlendirebilir.

Bir diğer şematik fikir, ittifak ve düşmanlık ağlarıdır. Sudan’daki yapı iki büyük kutup etrafında şekilleniyor gibi görünse de arada taraf değiştiren, tarafsız kalan veya kendi bölgesel hedefini izleyen aktörler vardır. Bu durum, barış müzakerelerini zorlaştırır; çünkü masaya yalnızca iki tarafı oturtmak, sahadaki bütün güç ilişkilerini çözmeye yetmeyebilir.

Deneyler Nasıl Yapılmış?

Bu çalışma deneysel bir çalışma değildir. Laboratuvar deneyi, saha deneyi veya doğrudan veri toplama süreci bulunmamaktadır. Analiz, ikincil kaynaklara, çatışma raporlarına, uluslararası kuruluş belgelerine, medya araştırmalarına ve akademik literatüre dayanmaktadır.

Çalışma, Sudan’daki silahlı grupların bir envanterini çıkararak başlıyor. Daha sonra bu grupların nasıl ortaya çıktığını, hangi bölgelerde etkili olduğunu, hangi dış aktörlerle ilişkilendirildiğini ve devletin güvenlik kapasitesi üzerinde nasıl etkiler doğurduğunu inceliyor.

Metin, nedensel mekanizmaları dört başlıkta topluyor. Birincisi, birleşik komuta yapısının çökmesidir. İkincisi, rakip yönetim odaklarının ortaya çıkmasıdır. Üçüncüsü, silahlı aktörlerin savaş ekonomisi üzerinden kendilerini finanse etmeye başlamasıdır. Dördüncüsü ise yalnızca bazı grupları kapsayan kısmi barış anlaşmalarının başarısız olmasıdır.

Bu çerçeve, Sudan’daki krizi tek bir liderin hatasıyla veya tek bir dış müdahaleyle açıklamak yerine, birbirini besleyen yapısal süreçler üzerinden yorumlamaya çalışır.

Sonuçlar Ne Gösteriyor?

Çalışmanın ilk sonucu, Sudan’daki devlet başarısızlığının merkezinde askeri parçalanmanın bulunduğudur. Devlet, ülke genelinde güvenliği tek bir meşru otorite altında sağlayamadığında, silahlı gruplar yalnızca savaşan aktörler değil, aynı zamanda yerel yönetim, vergi toplama, kaynak kontrolü ve güvenlik düzeni kurma iddiası taşıyan yapılara dönüşebilir.

İkinci sonuç, savaş ekonomisinin çatışmayı uzattığıdır. Savaş ekonomisi, silahlı grupların çatışma ortamından gelir elde etmesi ve bu geliri yeniden savaşı finanse etmek için kullanması anlamına gelir. Altın sahaları, kaçakçılık hatları, insani yardımın kontrolü, sınır geçişleri ve dış kaynaklı destekler bu mekanizmanın parçası olarak ele alınmaktadır.

Üçüncü sonuç, barış anlaşmalarının yalnızca imzalanmış metinler olarak kalmasının yeterli olmadığıdır. Eğer silahlı gruplar fiilen dağıtılmaz, bireysel düzeyde yeniden entegre edilmez ve tek bir profesyonel ulusal ordu yapısı kurulmazsa, anlaşmalar geçici ateşkeslere dönüşebilir. Çalışma, Juba Barış Anlaşması’nı bu açıdan önemli bir örnek olarak değerlendirir.

Dördüncü sonuç, Sudan’ın olası geleceğine dair üç senaryonun bulunduğudur. En yüksek olasılıklı senaryo, ülkenin fiili bölünmeye doğru sürüklenmesidir. Orta olasılıklı senaryo, dış baskı ve savaş yorgunluğu sonucunda tarafların müzakereye dönmesidir. Daha düşük olasılıklı ama yıkıcı bir senaryo ise bir tarafın tam askeri zafer kazanmasıdır; çalışma bunun geniş çaplı misilleme ve daha derin çöküş riski taşıyabileceğini belirtir.

Beşinci sonuç, General Abdülfettah el-Burhan’ın doğrudan bir bölünme planının mimarı olduğuna dair kesin kanıt sunulmadığı; ancak güçte kalma stratejisi, savaşı sürdürme eğilimi ve bazı ittifak tercihleri nedeniyle parçalanmayı derinleştiren bir aktör olarak değerlendirildiğidir. Bu nokta, çalışmanın en hassas siyasi iddialarından biridir ve kesin hüküm değil, mevcut kaynaklara dayalı yorum olarak okunmalıdır.

Bu Neden Önemli?

Sudan krizi yalnızca Sudan halkını ilgilendiren yerel bir çatışma değildir. Kızıldeniz, Sahel, Kuzey Afrika ve Orta Doğu bağlantıları nedeniyle bölgesel güvenlik açısından da önemlidir. Devlet kapasitesinin çökmesi, göç hareketlerini, gıda güvenliğini, sınır aşan kaçakçılığı, silah dolaşımını ve insani krizleri derinleştirebilir.

Çalışmanın önemi, Sudan’daki çatışmayı sadece “iki generalin savaşı” olarak görmemesidir. Yazar, krizin arkasında daha geniş bir askeri parçalanma, dış destek rekabeti, savaş ekonomisi ve başarısız güvenlik sektörü reformu olduğunu savunur. Bu bakış, çözüm önerilerinin de yalnızca ateşkesle sınırlı kalmaması gerektiğini gösterir.

Güvenlik sektörü reformu bu noktada temel kavramlardan biridir. Güvenlik sektörü reformu, ordu, polis, istihbarat ve diğer güvenlik kurumlarının sivil denetime, hukuka ve profesyonel ilkelere göre yeniden yapılandırılması anlamına gelir. Sudan örneğinde bu reform, farklı silahlı grupların tek bir ulusal komuta yapısı altında toplanması ve milis ekonomisinin çözülmesiyle ilişkilendirilmektedir.

Metin ayrıca uluslararası toplumun rolüne dikkat çeker. Dış aktörler farklı silahlı gruplara siyasi, mali veya askeri destek verdiğinde, savaşın iç dinamikleri daha da karmaşıklaşır. Bu nedenle çözüm, yalnızca Sudan içindeki tarafların iradesine değil, bölgesel ve küresel aktörlerin koordinasyonuna da bağlıdır.

Dikkat Noktaları

Çalışmanın en önemli dikkat noktası, bazı verilerin tahmini ve dinamik olmasıdır. Silahlı grupların savaşçı sayıları, dış destek ilişkileri ve bölgesel kontrol alanları çatışma ortamında hızla değişebilir. Bu nedenle tablo ve sayılar kesin nüfus sayımı gibi değil, kaynaklara dayalı yaklaşık göstergeler olarak okunmalıdır.

İkinci dikkat noktası, metinde bazı güçlü siyasi iddiaların yer almasıdır. Özellikle dış aktörlerin rolü, savaşın önceden planlanmış olup olmadığı, yolsuzluğun stratejik biçimde kullanılıp kullanılmadığı ve belirli liderlerin sorumluluğu gibi başlıklar tartışmalıdır. Bu tür iddialar, çalışmanın sunduğu kaynak ve yorum çerçevesi içinde değerlendirilmelidir.

Üçüncü dikkat noktası, “komplo” kavramının dikkatli kullanılması gerektiğidir. Çalışma tek bir gizli plan belgesinden söz etmek yerine, farklı aktörlerin çıkarlarının aynı yıkıcı sonucu beslediği bir “elit yakınsaması” veya “dağıtık komplo” fikrini tartışır. Bu, doğrudan kanıtlanmış tek merkezli bir komplo iddiasından farklıdır.

Dördüncü dikkat noktası, çözüm önerilerinin uygulanmasının son derece zor olmasıdır. Ağır silahların toplanması, milislerin dağıtılması, tek ulusal ordu kurulması, sivil denetim mekanizması inşa edilmesi ve savaş ekonomisinin kapatılması uzun vadeli ve yüksek maliyetli süreçlerdir.

Beşinci dikkat noktası, insani krizin siyasal analiz içinde kaybolmaması gerektiğidir. Silahlı gruplar, dış aktörler ve devlet başarısızlığı tartışılırken en ağır bedeli sivillerin ödediği unutulmamalıdır.

Sonuç

Çalışma, Sudan’ın bugünkü krizini askeri parçalanma üzerinden açıklıyor. Yazarın temel iddiasına göre Sudan’da devletin çöküşü, yalnızca yönetim zayıflığı veya geçici savaş koşullarıyla değil, silahlı otoritenin çok sayıda aktöre dağılmasıyla ilgilidir. Devletin meşru güç kullanma tekeli ortadan kalktığında, her silahlı grup kendi güvenliğini ve gelir kaynağını koruyan yarı bağımsız bir yapıya dönüşebilir.

Bu parçalanma, barış anlaşmalarını da kırılgan hale getirir. Birkaç büyük grubun imza attığı anlaşmalar, sahadaki diğer aktörleri kapsamadığında veya imzacı grupların askeri yapıları dağıtılmadığında kalıcı barış üretmekte zorlanır. Sudan örneğinde barış, yalnızca tarafların masaya oturmasıyla değil, silahlı yapıların finansman ve komuta sistemlerinin dönüştürülmesiyle mümkün olabilir.

Çalışmanın en güçlü yanı, krizi çok boyutlu bir çöküş sistemi olarak okumasıdır. Askeri parçalanma, savaş ekonomisi, dış destek, paralel yönetim, başarısız barış süreçleri ve liderlik sorunları birbirinden kopuk değil; birbirini besleyen halkalar olarak değerlendirilir.

Sudan için en kritik soru, hangi tarafın kazanacağı değil, devletin yeniden ortak ve meşru bir güvenlik düzeni kurup kuramayacağıdır. Eğer bu yapı kurulamazsa, ülke fiili bölünme, kronik savaş ekonomisi ve sürekli insani kriz döngüsüne sıkışabilir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Bu içerik, Professor Dr Issam AW Mohamed tarafından hazırlanan “Military Fragmentation and State Failure in Sudan: A Structural Analysis of Disintegration, Theoretical Frameworks, Future Scenarios, and the Role of Leadership (2019–2026)” başlıklı Mayıs 2026 tarihli çalışma temel alınarak hazırlanmıştır.

Bu içerik birebir çeviri değildir; çalışmanın ana fikri Verianla yayın çizgisine uygun biçimde sadeleştirilmiş ve özgün Türkçe editoryal makaleye dönüştürülmüştür.

Metindeki siyasal iddialar, silahlı aktörlere ilişkin değerlendirmeler ve gelecek senaryoları, çalışmanın kullandığı kaynaklar ve yazarın yorum çerçevesi üzerinden aktarılmıştır. Bu yazı herhangi bir devlet, kurum, siyasi hareket veya uluslararası aktör adına bağlayıcı değerlendirme niteliği taşımaz.