Жаш, жыныс жана өлкө farklılıkları hesaba katıldıktan sonra кеминде беш жыл süren жумалык кофеин керектөө менен тамеки колдонуу Паркинсон оорусуyla ters yönlü ilişkili табылган. Buna каршы ağır баш травмасы, кеминде беш жыл айылдык аймакта жашоо, кудук суусу tüketme, işyerinde пестицидlere maruz kalma жана mesleki metal таасирi Паркинсон оорусуyla pozitif yönde ilişkili табылган.

En güçlü оң байланыш, кеминде беш жыл kırsal bölgede жашayanlarda görülmüştür: түзөтүлгөн ыктымалдык катышы 1,60’tır. Кеминде беш жыл mesleki пестицид таасирinde bu değer 1,42; ağır баш травмасы öyküsünde 1,35; mesleki metal таасирinde 1,29 жана кудук суусу tüketiminde 1,22 катары эсептелген.

Изилдөөнүн калкка таандык кылынуучу үлүш analizine боюнча баш травмасы, айылдык жашоо, кудук суусу, mesleki пестицид жана metal таасирлерinden oluşan beş риск фактору, изилдөө үлгүindeki Parkinson yükünün birlikte болжол менен %13,7’siyle ilişkilendirilmiştir. Bu değer erkeklerde %23,2’ye, El Salvador’da %31,5’e, Brezilya’da %26,9’a жана Kolombiya’da %20,8’e kadar yükselmiştir.

Ancak изилдөө gözlemsel vaka-kontrol tasarımındadır. Таасирлерin чоң bölümü катышуучулардын geçmişe yönelik beyanlarına dayanmaktadır жана үлгү Latin Amerika nüfusunu түздөн-түз temsil etmemektedir. Ошондуктан жыйынтыктар, söz konusu айлана-чөйрөлүк etkenlerin Паркинсон оорусуna kesin катары neden болгонуnu же ortadan kaldırılmaları hâlinde belirli bir катышda оорунун kesinlikle önleneceğini далилдебейт.

Паркинсон оорусу гана titreme, hareketlerde yavaşlama жана kas sertliğiyle sınırlı bir hareket bozukluğu değildir. Оору, beyindeki айрыкча dopamin üreten sinir hücrelerinin işlev kaybıyla ilişkili ilerleyici bir nörodejeneratif таблицаdur. Hareket belirtilerinin yanı sıra uyku bozuklukları, koku duyusunda азайуу, kabızlık, depresyon, bilişsel değişiklikler жана otonom sinir sistemi belirtileri de görülebilir.

Изилдөөнүн giriş bölümünde Паркинсон оорусуnın dünyada en hızlı büyüyen nörolojik ооруlardan biri болгону vurgulanmaktadır. Bu өсүүın маанилүү bir bölümü nüfusun жашlanmasıyla açıklansa da tanı болгонaklarının gelişmesi, оору farkındalığının artması жана sağlık kayıtlarının iyileşmesi de görünür vaka sayısını artırabilir. Ошол эле учурда изилдөөcılar, bu değişimin гана жашlanma жана tanı өсүүıyla açıklanamayabileceğini; айлана-чөйрөлүк жана değiştirilebilir риск факторлоруnin de оору yükünü şekillendirebileceğini belirtmektedir.

Latin Amerika bu tartışma үчүн özel bir önem taşımaktadır. Bölge; yoğun tarım faaliyetleri, пестицид kullanımı, madencilik, ağır metal таасирi, айылдык жашоо, кудук суусу kullanımı, iş sağlığı жана güvenliği farklılıkları bakımından Avrupa жана Kuzey Amerika’dan ар башка айлана-чөйрөлүк koşullara sahiptir. Buna rağmen Паркинсон оорусуnın айлана-чөйрөлүк belirleyicileri üzerine yapılan чоң изилдөөların çoğu жогорку gelirli өлкөlerde yürütülmüştür.

LARGE-PD изилдөөsı bu bilgi boşluğunu azaltmayı amaçlamaktadır. Изилдөөcılar гана belirli bir kimyasal maddeyi incelemek yerine, адамдын жашamı boyunca karşılaştığı birden fazla айлана-чөйрөлүк жана davranışsal etkeni birlikte değerlendirmiştir. Bu yaklaşım, bilimsel literatürde ekspozom kavramıyla ilişkilidir.

Ekspozom Nedir?

Ekspozom, bir insanın жашamı boyunca karşılaştığı айлана-чөйрөлүк etkilerin toplamını ifade eder. Bu kavram гана zehirli kimyasalları kapsamaz. Жашanılan yer, içme suyu kaynağı, meslek, hava kirliliği, beslenme, fiziksel aktivite, travmalar, sosyal жана ekonomik koşullar da ekspozomun parçaları болушу мүмкүн.

Паркинсон оорусу açısından bu yaklaşım маанилүү; çünkü оорунун tek bir nedene bağlı olmadığı düşünülmektedir. Genetik yatkınlık, жашlanma, hücresel süreçler жана uzun yıllar boyunca biriken айлана-чөйрөлүк etkiler birbirleriyle etkileşebilir. Bir kişide aynı таасир hiçbir belirgin жыйынтык oluşturmazken, başka bir kişide genetik же biyolojik yatkınlık nedeniyle дагы маанилүү болушу мүмкүн.

Изилдөөнүн Негизги Sorusu

Изилдөө iki негизги soruya yanıt aramıştır:

1. Belirli айлана-чөйрөлүк жана davranışsal таасирлер Latin Amerika’daki Паркинсон бейтаптарыnda контролдук топna боюнча дагы sık mıdır?
2. Паркинсон оорусуyla маанилүү ilişki gösteren айлана-чөйрөлүк riskler, изилдөө үлгүindeki toplam оору yükünün ne kadarını açıklayabilir?

İkinci soru үчүн изилдөөcılar калкка таандык кылынуучу үлүш, İngilizce adıyla population attributable fraction же PAF hesaplamıştır.

Nüfusa Atfedilebilir Pay Ne Anlama Gelir?

PAF, belirli bir риск фактору менен оору арасында nedensel bir ilişki болгону varsayımı altında, o таасирin toplumdaki оору yükünün ne kadarıyla ilişkili болгонуnu tahmin eder. Değer yükseldikçe, ilgili риск факторуnin toplum düzeyindeki potansiyel önemi de artar.

Tek bir ikili таасир үчүн kullanılan klasik Levin yaklaşımı жалпы катары şu biçimde gösterilebilir:

\[ PAF = \frac{P_e(RR-1)}{1+P_e(RR-1)} \]

Bu formül изилдөөнүн metninde açık biçimde yazılmamıştır; burada yöntemin anlaşılması үчүн жалпы arka plan formülü катары берилген.

Formülde:

• \(P_e\), риск факторуnin kaynak nüfustaki yaygınlığını,
• \(RR\), maruz kalanlarla kalmayanlar арасындаki боюнчаli riski,
• PAF, оору yükünün таасирle ilişkilendirilen tahmini bölümünü temsil eder.

Bu vaka-kontrol изилдөөsında gerçek боюнчаli risk түздөн-түз hesaplanamadığı үчүн изилдөөcılar, düzeltilmiş olasılık катышlarını боюнчаli riskin болжол менен karşılığı катары kullanmıştır. Birden fazla таасирin ortak etkisini değerlendirmek үчүн ise vaka-kontrol маалыматlerine uygun Bruzzi yöntemi uygulanmıştır.

Bu ayrıntı маанилүү: PAF, түздөн-түз gözlenmiş “önlenebilir vaka катышı” değildir. Model varsayımlarına, таасир yaygınlığına, hesaplanan ilişki büyüklüğüne жана ilişkinin gerçekten nedensel olup olmadığına bağlı teorik bir tahmindir.

Изилдөөнүн Yapısı

LARGE-PD, 2005 yılından bu yana Latin Amerika’daki көп sayıda merkezde standartlaştırılmış protokollerle катышуучу toplayan gözlemsel bir vaka-kontrol konsorsiyumudur. Жалпы konsorsiyum 13 өлкө жана 52 merkezi kapsasa da bu analizde eksiksiz айлана-чөйрөлүк жана demografik маалыматleri bulunan dokuz өлкөden 9.887 катышуучу бааланган.

Parkinson tanısı, UK Queen Square Brain Bank ölçütlerine боюнча бааланган. Parkinson hastası grubuna alternatif tanıları düşündüren atipik же ikincil parkinsonizm табылгаларı olmayan kişiler dahil edilmiştir. Контролдук топnda ise чоң bir nörolojik hastalığı bulunmayan жана изилдөөdaki Паркинсон бейтаптарыyla akraba olmayan катышуучулар yer almıştır.

Катышуучулардын Demografik жана Klinik Айрыкчаri

Изилдөөнүн 35. sayfasındaki Tablo 1, Паркинсон бейтаптары менен контролдук топnun başlangıç айрыкчаrini karşılaştırmaktadır.

Parkinson grubunda ortalama оору süresi 7,3 ± 6,4 yıl, medyan tanı жашı ise 57 катары bildirilmiştir. Hoehn жана Yahr evresinin medyanı 2’dir. Bu değer, изилдөө grubunda birçok hastanın iki taraflı motor belirtilere sahip olmakla birlikte postüral dengenin чоң ölçüde korunduğu bir klinik evrede bulunduğunu düşündürür.

Gruplar жаш, жыныс жана билим gibi маанилүү айрыкчаr bakımından aynı değildir. Ошондуктан изилдөөcılar айлана-чөйрөлүк таасирлерle Паркинсон оорусу арасындаki ilişkileri hesaplarken жаш, жыныс жана өлкөyi статистикалык modellerde düzeltici değişkenler катары kullanmıştır.

Hangi Айлана-чөйрөлүк Таасирлер İncelendi?

Катышуучуларdan жашamları boyunca karşılaştıkları айлана-чөйрөлүк жана davranışsal etkenler hakkında bilgi alınmıştır. Değerlendirilen başlıca alanlar şunlardır:

• Kafeinli içecek tüketimi,
• Тамеки колдонуу,
• Alkol kullanımı,
• Çay жана kafeinli gazlı içecek tüketimi,
• Bilinç kaybı же hafıza kaybıyla ilişkili ağır баш травмасы,
• İşyerinde пестицид karıştırma же uygulama,
• İş dışındaki пестицид таасирi,
• Mesleki metal таасирi,
• Айылдык аймакта жашоо,
• Кудук суусу tüketme,
• Bir çiftliğin 400 metre yakınında жашama.

Таасирлер гана “hiç oldu mu?” biçiminde değerlendirilmemiştir. Изилдөөcılar sürenin önemini anlayabilmek үчүн şu ölçütleri de kullanmıştır:

• Жашam boyu herhangi bir таасир,
• Кеминде беш жыл süren таасир,
• Her ek он жылlık таасир süresi,
• Uygun değişkenlerde toplam таасир günü же yoğunluk ölçümleri.

Изилдөөda кеминде беш жылlık таасир tanımı öncelikli kabul edilmiştir. Bunun nedeni, көп kısa же rastlantısal temasların yanlış sınıflandırmaya yol açmasını azaltmak жана дагы kalıcı айлана-чөйрөлүк koşulları yakalamaktır.

Olasılık Oranı Nasıl Yorumlanır?

Изилдөөda айлана-чөйрөлүк etkenlerle Паркинсон оорусу арасындаki ilişki lojistik regresyonla hesaplanmış жана жыйынтыктар түзөтүлгөн ыктымалдык катышы, yani aOR катары sunulmuştur.

• aOR = 1: Maruz kalanlarla kalmayanlar арасында fark görülmemiştir.
• aOR > 1: Таасир, Паркинсон оорусуyla дагы жогорку olasılık yönünde ilişkilidir.
• aOR < 1: Таасир, Паркинсон оорусуyla дагы төмөн olasılık yönünde ilişkilidir.

Örneğin aOR değerinin 1,60 болушу, статистикалык modelde maruz kalanların Parkinson hastası olma olasılığının maruz kalmayanlara боюнча болжол менен %60 дагы жогорку hesaplandığını gösterir. Ancak bu ifade tek başına neden-жыйынтык ilişkisi kurmaz.

En Belirgin Pozitif İlişki: Kırsal Жашam

Кеминде беш жыл айылдык аймакта жашоо, Паркинсон оорусуyla en güçlü оң байланыш gösteren değişken olmuştur:

\[ aOR = 1{,}60 \quad (95\%\,GA: 1{,}39-1{,}84) \]

Bu жыйынтык жаш, жыныс жана өлкөye боюнча düzeltildikten sonra elde edilmiştir. Her ek он жылlık айылдык жашоо süresi үчүн olasılık катышı 1,16 катары эсептелген. Başka bir ifadeyle, таасир süresi uzadıkça ilişkinin büyüklüğü de artmıştır.

Изилдөөcılar айылдык жашооın tek başına belirli bir toksik maddeyi temsil etmediğini айрыкча tartışmaktadır. Айылдык аймакта жашооk; tarımsal пестицидler, kirlenmiş yeraltı suyu, ар башка mesleki koşullar, sağlık hizmetlerine erişim, fiziksel travmalar жана изилдөөda түздөн-түз ölçülmeyen başka айлана-чөйрөлүк faktörlerin birleşik göstergesi болушу мүмкүн.

Çiftliğe yakın жашama жана iş dışı пестицид таасирi ana analizde Паркинсон оорусуyla оң байланыш göstermemiştir. Ошондуктан айылдык жашоо табылгаsunu гана “çiftlik yakınlığı” же tek bir пестицид sorusuyla açıklamak mümkün değildir.

Mesleki Пестицид Таасирi

İşyerinde кеминде беш жыл пестицидlere maruz kalanlarda Паркинсон оорусуyla оң байланыш табылган:

\[ aOR = 1{,}42 \quad (95\%\,GA: 1{,}19-1{,}70) \]

Her он жылlık ek mesleki пестицид таасирi үчүн түзөтүлгөн ыктымалдык катышы 1,20’dir. Bu жыйынтык, гана таасирin varlığının değil, süresinin de ilişki açısından маанилүү olabileceğini ойго салат.

Изилдөө, пестицид türleri арасында ayrıntılı kimyasal ayrım yapmamaktadır. Катышуучулардын işyerinde пестицид karıştırma же uygulama geçmişine ilişkin beyanları kullanılmıştır. Ошондуктан hangi etkin maddenin, hangi dozun же hangi uygulama koşulunun дагы маанилүү болгону bu изилдөөdan belirlenemez.

Mesleki Ağır Metal Таасирi

Кеминде беш жыл işyerinde metallere maruz kalanlarda түзөтүлгөн ыктымалдык катышы 1,29 катары эсептелген:

\[ aOR = 1{,}29 \quad (95\%\,GA: 1{,}05-1{,}60) \]

Her он жылlık metal таасирi үчүн aOR 1,15’tir. Изилдөөda metal таасирi, belirli bir metalin biyolojik ölçümüyle değil, катышуучу beyanıyla бааланган. Ошондуктан kurşun, cıva, manganez же diğer metallerin etkileri ayrı ayrı gösterilmemiştir.

Изилдөөcılar bu таасирin айрыкча erkeklerde дагы belirgin bir калкка таандык кылынуучу үлүш oluşturduğunu belirtmektedir. Bu durum, tarım, madencilik жана endüstriyel işlerdeki жыныс dağılımıyla ilişkili болушу мүмкүн.

Baş Travması

Изилдөөda ağır баш травмасы, bilinç kaybı же hafıza kaybıyla ilişkili жашam boyu kafa yaralanması катары tanımlanmıştır. Bu tür bir travma öyküsü bulunanlarda Паркинсон оорусуyla оң байланыш görülmüştür:

\[ aOR = 1{,}35 \quad (95\%\,GA: 1{,}21-1{,}51) \]

Баш травмасы sayısındaki өсүү da Parkinson olasılığındaki өсүүla ilişkili табылган. Her ek travma үчүн түзөтүлгөн ыктымалдык катышы 1,26’dır.

Баш травмасы, ana калкка таандык кылынуучу үлүш analizinde en чоң tekil katkıyı oluşturmuştur. Изилдөө үлгүinde баш травмасыna atfedilen pay %6,5 катары эсептелген.

Изилдөөcılar Latin Amerika’da trafik kazaları, iş kazaları жана kişiler arası şiddetin travmatik beyin yaralanması yükünü artırabileceğini belirtmektedir. Ошол эле учурда bu изилдөө баш травмасыnın biyolojik mekanizmasını incelememiş, гана öykü менен Parkinson durumu арасындаki статистикалык ilişkiyi değerlendirmiştir.

Kuyu Suyu Tüketimi

Кеминде беш жыл кудук суусу tüketenlerde Паркинсон оорусуyla оң байланыш табылган:

\[ aOR = 1{,}22 \quad (95\%\,GA: 1{,}09-1{,}36) \]

Her ek он жылlık кудук суусу tüketimi үчүн түзөтүлгөн ыктымалдык катышы 1,09’dur. Изилдөөнүн 37. sayfasındaki Tablo 2’de контролдук топnun %19,7’sinin, Parkinson grubunun ise %23,8’inin кеминде беш жыл кудук суусу tükettiği görülmektedir.

Bu жыйынтык кудук суусуnun kendisinin түздөн-түз оору oluşturduğunu göstermez. Кудук суусу ар башка bölgelerde көп ар башка kimyasal жана mikrobiyolojik içeriklere sahip болушу мүмкүн. Пестицидler, metaller, endüstriyel kirleticiler же doğal jeolojik maddeler bölgeden bölgeye değişebilir.

Изилдөөcılar Latin Amerika’daki yeraltı suyu kaynaklarında пестицид жана başka kirleticilerin bildirildiğini aktarmaktadır. Ancak bu изилдөөda катышуучулардын kullandığı kuyulardan түздөн-түз su örneği alınmamış, laboratuvar analizi yapılmamıştır.

Kafein Tüketimiyle Görülen Ters İlişki

Кеминде беш жыл жумалык кофеин керектөө Паркинсон оорусуyla ters yönde ilişkili табылган:

\[ aOR = 0{,}77 \quad (95\%\,GA: 0{,}69-0{,}85) \]

Her ek он жылlık кофеин керектөө үчүн aOR 0,95’tir. Bu, статистикалык modelde uzun süreli кофеин керектөөnin Паркинсон оорусуyla дагы төмөн olasılık yönünde ilişkili болгонуnu gösterir.

Ancak bu табылга, kafeinin Паркинсон оорусуnı kesin катары önlediğini далилдебейт. Vaka-kontrol tasarımında ters nedensellik mümkündür. Паркинсон оорусуnın erken жана henüz tanı konmamış dönemleri адамдын kafein tüketim alışkanlığını değiştirmiş болушу мүмкүн. Genetik, metabolik, davranışsal жана sosyal айрыкчаr de ilişkiye katkıda bulunabilir.

Tütün Kullanımı Табылгаsu Neden Dikkatli Yorumlanmalı?

Кеминде беш жыл тамеки колдонуу da Паркинсон оорусуyla ters yönlü ilişkili табылган:

\[ aOR = 0{,}83 \quad (95\%\,GA: 0{,}74-0{,}92) \]

Her ek он жылlık тамеки колдонуу үчүн aOR 0,92’dir. Bu табылга önceki bazı Parkinson изилдөөlarında görülen тескери байланышyle uyumludur.

Bu жыйынтык тамеки колдонууnın koruyucu, güvenli же önerilebilir болгону дегенди билдирбейт. Sigara жана diğer tütün ürünleri kanser, kalp-damar ооруları, kronik akciğer ооруları, inme жана erken ölüm açısından güçlü жана kanıtlanmış riskler taşır.

Gözlemsel тескери байланыш; nikotinin biyolojik etkileri, Паркинсон оорусуna yatkın kişilerin davranışsal айрыкчаri, erken оору belirtilerinin sigara kullanımını azaltması, hayatta kalma yanlılığı же ölçülmeyen karıştırıcı değişkenler gibi ар башка açıklamalara sahip болушу мүмкүн.

Ошондуктан изилдөө жыйынтыктарı sigaraya başlamak, sigarayı sürdürmek же tütünü bir korunma yöntemi катары görmek үчүн kullanılamaz.

Anlamlı İlişki Göstermeyen Değişkenler

Жаш, жыныс жана өлкөye боюнча düzeltme yapıldıktan sonra ana analizde şu değişkenlerle Паркинсон оорусу арасында статистикалык катары маанилүү ilişki saptanmamıştır:

• Çay tüketimi,
• Kafeinli gazlı içecek tüketimi,
• Alkol kullanımı,
• İş dışındaki пестицид таасирi,
• Bir çiftliğe yakın жашama.

Ham analizlerde bazı değişkenler маанилүү görünmüş olsa da жаш, жыныс жана өлкө düzeltmesinden sonra ilişkiler kaybolmuştur. Bu durum, düzeltilmemiş karşılaştırmaların neden yanıltıcı olabileceğini көрсөтөт.

Изилдөөнүн 30. Sayfasındaki Orman Grafiği

Изилдөөнүн 30. sayfasındaki grafik, статистикалык катары маанилүү айлана-чөйрөлүк ilişkileri tek bir orman grafiğinde көрсөтөт. Grafikte dikey kesikli çizgi aOR = 1 noktasını temsil eder.

Bu çizginin solunda kalan yeşil жыйынтыктар Паркинсон оорусуyla тескери байланышyi, sağında kalan kırmızı жыйынтыктар ise оң байланышyi көрсөтөт.

Toplam Nüfusa Atfedilebilir Pay: %13,7

Ana PAF analizine гана кеминде беш жыл süren жана көп değişkenli modellerde маанилүүlığını koruyan beş риск фактору dahil edilmiştir:

1. Баш травмасы öyküsü,
2. Кеминде беш жыл айылдык аймакта жашоо,
3. Кеминде беш жыл кудук суусу tüketme,
4. Кеминде беш жыл mesleki пестицид таасирi,
5. Кеминде беш жыл mesleki metal таасирi.

Bu beş etkenin ortak калкка таандык кылынуучу үлүшı şöyle эсептелген:

\[ PAF_{\text{ortak}} = 13{,}7\% \]

%95 güven aralığı %9,8 менен %17,3 арасындаdır.

Bu жыйынтык, nedensellik varsayımları doğru olsaydı жана modeldeki ilişkiler gerçek таасир etkilerini yansıtsaydı, изилдөө үлгүindeki Parkinson yükünün болжол менен %13,7’sinin bu beş айлана-чөйрөлүк alanla ilişkilendirilebileceğini ifade eder.

Tekil PAF değerleri түздөн-түз toplanarak ortak PAF elde edilemez. Bunun nedeni aynı адамдын birden fazla таасирe sahip olabilmesi жана риск факторлоруnin birbirleriyle örtüşmesidir. Bruzzi yöntemi bu ortaklığı hesaba katmaktadır.

Өлкөler Arasında Büyük Farklılıklar

Изилдөөнүн 32. sayfasındaki ısı haritası, ortak PAF değerlerinin өлкөler арасында маанилүү ölçüde değiştiğini көрсөтөт.

En жогорку ortak PAF El Salvador’da, en төмөн değer ise Arjantin’de görülmüştür. Brezilya’da айылдык жашооın PAF değeri %9,8, кудук суусуnunki %7,8’dir. Peru’da баш травмасы %7,8 жана mesleki пестицид таасирi %3,7 менен diğer өлкөlere боюнча дагы жогорку katkı көрсөткөн.

Bu farklar түздөн-түз өлкөlerin gerçek ulusal Parkinson risklerini temsil etmez. Өлкөler арасында катышуучу toplama yöntemleri, контролдук топ катышları, билим düzeyi, таасир yaygınlığı, tanı erişimi жана merkez yapıları farklıdır.

Erkeklerde Atfedilebilir Pay Neden Daha Yüksek?

Изилдөөнүн 33. sayfasındaki жыныс analizine боюнча ortak PAF kadınlarda %6,6, erkeklerde ise %23,2 катары эсептелген.

Баш травмасы, айылдык жашоо жана кудук суусу үчүн tekil PAF değerleri iki жыныс арасында боюнчаce benzerdir. Asıl fark mesleki таасирлерde görülmüştür.

Изилдөөcılar bu farkı, tarım, пестицид uygulaması, madencilik жана metal işleme gibi işlerde erkeklerin дагы fazla temsil edilmesiyle ilişkilendirmektedir. Ancak изилдөө meslekleri ayrıntılı biçimde sınıflandırmadığı үчүн bu açıklama түздөн-түз kanıtlanmış değildir.

Жаш Gruplarındaki Farklılıklar

Изилдөөнүн 34. sayfasındaki analizde ortak PAF, 60 жашın altındaki катышуучуларda дагы жогорку табылган.

İlginç biçimde, баш травмасы, айылдык жашоо жана кудук суусу gibi tekil PAF değerleri жаш ilerledikçe artmıştır. Buna rağmen beş riskin ortak PAF değeri genç gruplarda дагы жогоркуtir. Bu durum, таасирлерin birbirleriyle dağılımı жана ortak modeldeki etkileşimleriyle ilişkili болушу мүмкүн.

Изилдөөcılar, айлана-чөйрөлүк etkenlerin дагы genç жашta ortaya çıkan Parkinson vakalarında оорунун klinik катары дагы erken görünmesine katkı sağlayabileceği hipotezini tartışmaktadır. Ancak изилдөө bu mekanizmayı түздөн-түз kanıtlamamıştır.

Билим Düzeyi Hesaba Katıldığında Жыйынтыктар

Ana model жаш, жыныс жана өлкөye боюнча düzeltilmiştir. Билим süresi modele eklendiğinde ortak PAF %13,7’den %10,8’e düşmüştür.

Ailede Parkinson öyküsü жана тамеки колдонуу da eklendiğinde ortak tahmin %10,5 катары эсептелген.

Bu азайуу, айлана-чөйрөлүк risk tahminlerinin bir bölümünün билим жана билимle ilişkili sosyal-ekonomik koşullarla bağlantılı olabileceğini ойго салат. En чоң zayıflama айылдык жашоо, кудук суусу жана mesleki пестицид bileşenlerinde görülmüştür. Баш травмасы үчүн hesaplanan pay ise билим düzeyi eklendiğinde дагы az değişmiştir.

İstatistiksel Sağlamlık Kontrolleri

Изилдөөcılar табылгаларın tek bir analiz tanımına bağlı olup olmadığını değerlendirmek үчүн çeşitli duyarlılık analizleri yapmıştır:

• Таасирлер жашam boyu “herhangi bir таасир” катары yeniden tanımlanmıştır.
• Таасир süreleri жана kümülatif doz ölçümleri incelenmiştir.
• Parkinson tanısını destekleyen дагы fazla klinik özelliği bulunan vakalarla analiz tekrarlanmıştır.
• Таасирin tanıdan кеминде bir же беш жыл önce gerçekleşip gerçekleşmediği бааланган.
• Изилдөө merkezleri арасындаki farklılıklar karma etkili modellerle incelenmiştir.

Ana табылгаларın yönü жалпы катары korunmuştur. Ошол эле учурда merkezler арасында маанилүү heterojenlik görülmüştür. Өлкө değişkeni modele eklendiğinde merkez düzeyindeki farklılıkların bir bölümü azalmış, fakat tamamen ortadan kalkmamıştır.

Изилдөөнүн Güçlü Yönleri

Изилдөөнүн başlıca күчтүү жактары şunlardır:

• Latin Amerika’dan 9.887 катышуучуyı içeren чоң үлгү,
• Dokuz өлкөyi kapsayan көп merkezli yapı,
• Паркинсон бейтаптары менен контролдук топnun aynı standart protokolle değerlendirilmesi,
• Birden fazla айлана-чөйрөлүк таасирin aynı изилдөөda ele alınması,
• Таасир süresi жана dozla ilişkili örüntülerin incelenmesi,
• Yanlış pozitif жыйынтыктарı azaltmak үчүн çoklu karşılaştırma düzeltmesi yapılması,
• Өлкө, жыныс жана жаш grupları үчүн ayrı PAF analizlerinin sunulması,
• Birden fazla duyarlılık analizinin gerçekleştirilmesi.

Изилдөөнүн Чектөөları

Жыйынтыктарın doğru yorumlanabilmesi үчүн чектөөlar айрыкча маанилүү.

1. Vaka-kontrol tasarımı nedensellik göstermez

Изилдөө, Паркинсон бейтаптары менен контролдук топnun geçmiş таасирлерini karşılaştırmaktadır. Bu yapı ilişki gösterebilir; ancak таасирin hastalığa neden болгонуnu kesin катары kanıtlayamaz.

2. Таасирлер катышуучу beyanına dayanmaktadır

Катышуучуларdan yıllar önceki жашam жана изилдөө koşullarını hatırlamaları istenmiştir. Паркинсон бейтаптары менен контролдук топnun geçmiş olayları hatırlama biçimleri ар башка болушу мүмкүн. Bu durum hatırlama yanlılığına neden болушу мүмкүн.

3. Doğrudan kimyasal ölçüm yapılmamıştır

Kan, saç, idrar же айлана-чөйрөлүк örneklerde пестицид ya da metal düzeyleri ölçülmemiştir. Kuyu suları laboratuvarda analiz edilmemiştir. Ошондуктан таасирлерin türü, dozu жана toksikolojik içeriği bilinmemektedir.

4. Tüm ekspozom değerlendirilmemiştir

Hava kirliliği, beslenme, fiziksel aktivite, belirli kimyasallar, iş stresi, sosyoekonomik жашam koşulları жана kadınlarda hormonal-üreme faktörleri gibi pek көп alan bu analizde yer almamıştır.

5. Genetik маалыматler bu modele dahil edilmemiştir

LARGE-PD genetik изилдөө altyapısına sahip olsa da bu айлана-чөйрөлүк analizde genetik risk skorları же gen-çevre etkileşimleri modele eklenmemiştir. Latin Amerika toplumlarının karma genetik yapısı göz önüne alındığında bu маанилүү bir eksikliktir.

6. Үлгү nüfusu түздөн-түз temsil etmemektedir

Катышуучулар toplumdan rastgele seçilmiş ulusal үлгүler değildir. Klinik merkezler, hasta yönlendirme yolları жана yerel изилдөө faaliyetleri aracılığıyla изилдөөya alınmıştır. Ошондуктан өлкө bazındaki PAF катышları ulusal Parkinson istatistikleri катары okunmamalıdır.

7. PAF hesapları nedensellik varsayımına bağlıdır

PAF değerleri, таасир-оору ilişkisinin nedensel болгону varsayımına dayanır. Bu varsayım doğru değilse hesaplanan atfedilebilir pay gerçek önlenebilir yükü göstermez.

Halk Sağlığı Açısından Ne Anlama Geliyor?

Изилдөө, Паркинсон оорусуnın гана жашlanma жана genetik çerçevesinde ele alınmaması gerektiğini savunmaktadır. Табылгалар kesin nedensel kanıt olmasa da баш травмасы, пестицидler, metaller жана içme suyu güvenliği gibi alanların коомдук саламаттык gündeminde дагы fazla yer alması gerektiğini ойго салат.

Изилдөөнүн жыйынтыктарına dayanarak öne çıkan olası koruma alanları şunlardır:

• Trafik жана iş kazalarına bağlı baş yaralanmalarını azaltmak,
• Tarım çalışanlarında kişisel koruyucu ekipman kullanımını artırmak,
• Пестицид hazırlama жана uygulama protokollerini güçlendirmek,
• Madencilik жана metal işleme alanlarında biyolojik izlem yapmak,
• Kuyu жана yeraltı sularını düzenli катары kimyasal kirleticiler açısından incelemek,
• Kırsal bölgelerde айлана-чөйрөлүк sağlık gözetimini geliştirmek,
• Таасирлерi адамдын жашamının erken dönemlerinden itibarкеминдеaltmak.

Bu önlemler гана Паркинсон оорусу açısından değil, kanser, solunum ооруları, nörogelişimsel bozukluklar, kalp-damar ооруları жана iş kazaları gibi көп sayıda sağlık sonucu açısından da değer taşıyabilir.

Gelecekteki Изилдөөlar Ne Yapmalı?

Изилдөөнүн жыйынтыктарının güçlendirilmesi үчүн gelecekte şu изилдөө yaklaşımlarına ihtiyaç vardır:

• Катышуучулардын yıllar boyunca izlendiği ileriye dönük kohort изилдөөları,
• Adres жана meslek geçmişine dayalı coğrafi таасир haritaları,
• Кудук суусу жана toprak örneklerinde түздөн-түз пестицид жана metal ölçümleri,
• Kan, saç же idrarda biyolojik таасир belirteçleri,
• Belirli пестицид жана metal türlerinin ayrı ayrı değerlendirilmesi,
• Genetik yatkınlık менен айлана-чөйрөлүк таасирлерin birlikte incelenmesi,
• Kadınlar, genç başlangıçlı hastalar жана belirli meslek grupları үчүн özel analizler,
• Latin Amerika өлкөlerini temsil eden коомчулукка негизделген үлгүler.

Жалпы Жыйынтык

LARGE-PD изилдөөsı, Latin Amerika’da Паркинсон оорусуyla ilişkili айлана-чөйрөлүк etkenleri geniş bir үлгүde birlikte değerlendiren маанилүү bir изилдөө sunmaktadır. Табылгалар; баш травмасы, айылдык жашоо, кудук суусу tüketimi, mesleki пестицид жана metal таасирinin Паркинсон оорусуyla pozitif yönde ilişkili болгонуnu көрсөтөт.

Bu beş риск факторуnin ortak калкка таандык кылынуучу үлүшı ana analizde %13,7 катары эсептелген. Atfedilebilir pay erkeklerde жана 60 жашın altındaki катышуучуларda дагы жогорку görünmüş; өлкөler арасында ise көп чоң farklılıklar табылган.

Kafein жана тамеки колдонуу Паркинсон оорусуyla ters yönde ilişkili bulunmuş olsa da bu табылгалар nedensel koruma kanıtı değildir. Айрыкча тамеки колдонуу, ağır жана kanıtlanmış sağlık zararları nedeniyle hiçbir biçimde korunma yöntemi катары yorumlanamaz.

Изилдөөнүн en маанилүү mesajı, Паркинсон оорусуnın айлана-чөйрөлүк boyutunun Latin Amerika’da дагы sistematik biçimde araştırılması gerektiğidir. İçme suyu güvenliği, mesleki toksik таасирлер жана баш травмасыnın önlenmesi, гана жеке адамsel davranış meselesi değil; çevre, iş sağlığı жана коомдук саламаттык politikalarıyla ele alınması gereken yapısal alanlardır.

Изилдөөнүн Yöntemi жана Табылгаларı

Изилдөө, LARGE-PD konsorsiyumunun көп merkezli gözlemsel vaka-kontrol маалыматleri kullanılarak yürütülmüştür. Analize dokuz Latin Amerika өлкөsinden 5.729 Parkinson hastası жана 4.158 kontrol dahil edilmiştir.

Parkinson tanısı UK Queen Square Brain Bank ölçütlerine боюнча belirlenmiştir. Катышуучулардын demografik айрыкчаri, aile öyküsü, bilişsel değerlendirmeleri, Паркинсон бейтаптарыndaki оору süresi жана klinik evreleri kaydedilmiştir.

Айлана-чөйрөлүк таасирлер, катышуучулардын жашam boyu deneyimlerini sorgulayan standart bir сурамжылооle бааланган. Таасирлер кеминде беш жыл sürme, her он жылlık süre өсүүı, жашam boyu herhangi bir таасир жана uygun değişkenlerde toplam yoğunluk şeklinde modellenmiştir.

Gruplar арасындаki kategorik değişkenler ki-kare testiyle, sürekli değişkenler dağılıma боюнча t testi же Mann-Whitney U testiyle karşılaştırılmıştır. Her айлана-чөйрөлүк таасирle Паркинсон оорусу арасындаki ilişki lojistik regresyonla analiz edilmiştir.

Çok değişkenli ana modeller şu değişkenlere боюнча düzeltilmiştir:

• Жаш,
• Жыныс,
• Өлкө.

Çoklu karşılaştırmalardan kaynaklanabilecek yanlış pozitif жыйынтыктарı azaltmak үчүн Benjamini-Hochberg yanlış keşif катышı düzeltmesi uygulanmıştır. İstatistiksel маанилүүlık sınırı P ≤ 0,05 катары belirlenmiştir.

Çay, kafeinli gazlı içecek, alkol, iş dışı пестицид таасирi жана çiftlik yakınında жашama ana düzeltilmiş analizlerde Паркинсон оорусуyla маанилүү ilişki göstermemiştir.

PAF analizine beş риск фактору dahil edilmiş жана ortak pay %13,7 катары эсептелген. Tekil paylar баш травмасы үчүн %6,5, айылдык жашоо үчүн %6,0, кудук суусу үчүн %4,2, mesleki пестицид үчүн %2,5 жана mesleki metal таасирi үчүн %1,1’dir.

Өлкө düzeyinde en жогорку ortak PAF El Salvador’da %31,5, Brezilya’da %26,9 жана Kolombiya’da %20,8 катары эсептелген. Erkeklerde ortak PAF %23,2, kadınlarda %6,6’dır. Жаш gruplarında en жогорку değer 50–60 жаш grubunda %19,4 катары табылган.

Билим süresi ek düzeltme değişkeni катары modele dahil edildiğinde ortak PAF %10,8’e düşmüş; aile öyküsü жана тамеки колдонуу da eklendiğinde %10,5 катары эсептелген.

Kaynak жана Yöntem Notu

Bu makale, Daniel Teixeira-dos-Santos жана LARGE-PD konsorsiyumundaki изилдөөcılar тарабынан hazırlanan “Environmental determinants of Parkinson’s disease and attributable burden in Latin America: findings from the LARGE-PD consortium” başlıklı изилдөөya dayanmaktadır.

Изилдөөнүн metninde açık biçimde “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifadesi yer almaktadır. Ошондуктан изилдөө hakem değerlendirmesinden geçmemiş bir preprinttir. Жыйынтыктар bilimsel катары маанилүү olmakla birlikte, yayımlanmış жана hakemlik sürecinden geçmiş kesin klinik kanıt катары değerlendirilmemelidir.

Изилдөө gözlemsel vaka-kontrol tasarımındadır. Катышуучулар belirli таасирлерe rastgele atanmadığı үчүн nedensellik kurulamaz. Таасирлерin чоң bölümü өзүн-өзү билдирүүe dayanmaktadır жана түздөн-түз айлана-чөйрөлүк ya da biyolojik ölçümler yapılmamıştır.

Калкка таандык кылынуучу үлүш hesapları, таасир-оору ilişkisinin nedensel болгону varsayımına dayanır. Konsorsiyum үлгүi Latin Amerika жалпы nüfusunu түздөн-түз temsil etmediği үчүн hesaplanan yüzdeler kıtanın tamamında kesin катары önlenebilir Parkinson vakalarının катышı şeklinde yorumlanmamalıdır.

Изилдөөda çıkar çatışması bildirilmemiştir. Изилдөө; National Institutes of Health, Michael J. Fox Foundation, Global Parkinson’s Genetics Program жана çeşitli ulusal жана uluslararası bilimsel kuruluşlar тарабынан desteklenmiştir.

Изилдөөcılar, kimlikten arındırılmış катышуучу маалыматlerinin жана маалымат sözlüğünün изилдөөнүн yayımlanmasıyla birlikte Global Parkinson’s Genetics Program жана AMP PD Knowledge Platform үстүндөn uygun маалымат kullanım süreçleri tamamlandıktan sonra erişime açılacağını belirtmiştir.

Bu içerikte изилдөө тарабынан gösterilmeyen дарылоо, korunma же nedensellik iddiaları eklenmemiştir. Kafein жана tütünle ilgili тескери байланышler айрыкча dikkatli biçimde aktarılmış; тамеки колдонууnın ağır жана kanıtlanmış sağlık zararları nedeniyle koruyucu bir öneri катары yorumlanamayacağı açıkça билдирилген.