Yaş, cinsiyyət və ölkə fərqlilıkları hesaba katıldıktan sonra ən azı beş il süren həftəlik kofein qəbulu ilə tütün istifadəsi Parkinson xəstəliyiyla ters yönlü əlaqəli tapılmışdır. Buna qarşılıq ağır baş travması, ən azı beş il kənd bölgəsində yaşama, quyu suyu tüketme, işyerinde pestisidlere maruz kalma və mesleki metal məruz qalmai Parkinson xəstəliyiyla pozitif yönde əlaqəli tapılmışdır.

En güçlü müsbət əlaqə, ən azı beş il kırsal bölgede yaşayanlarda görülmüştür: düzəldilmiş ehtimal nisbəti 1,60’tır. Ən azı beş il mesleki pestisid məruz qalmainde bu değer 1,42; ağır baş travması öyküsünde 1,35; mesleki metal məruz qalmainde 1,29 və quyu suyu tüketiminde 1,22 olaraq hesablanmışdır.

Araşdırmanın əhaliyə aid edilə bilən pay analizine görə baş travması, kənd həyatı, quyu suyu, mesleki pestisid və metal məruz qalmalerinden oluşan beş risk amili, tədqiqat nümunəindeki Parkinson yükünün birlikte təxminən %13,7’siyle ilişkiləndirilmiştir. Bu değer erkeklerde %23,2’ye, El Salvador’da %31,5’e, Brezilya’da %26,9’a və Kolombiya’da %20,8’e kadar yükselmiştir.

Ancak tədqiqat gözlemsel vaka-kontrol tasarımındadır. Məruz qalmalerin böyük bölümü iştirakçıların geçmişe yönelik beyanlarına dayanmaktadır və nümunə Latin Amerika nüfusunu birbaşa temsil etmemektedir. Bu səbəbdən nəticələr, söz konusu ətraf mühitlə bağlı etkenlerin Parkinson xəstəliyina kesin olaraq neden olduğunu vəya ortadan kaldırılmaları hâlinde belirli bir nisbətda xəstəliyin kesinlikle önleneceğini sübut etmir.

Parkinson xəstəliyi yalnız titreme, hareketlerde yavaşlama və kas sertliğiyle sınırlı bir hareket bozukluğu deyildir. Xəstəlik, beyindeki xüsusilə dopamin üreten sinir hücrelerinin işlev kaybıyla əlaqəli ilərleyici bir nörodejeneratif cədvəldur. Hareket belirtilərinin yanı sıra uyku bozuklukları, koku duyusunda azalma, kabızlık, depresyon, bilişsel değişiklikler və otonom sinir sistemi belirtiləri de görülebilir.

Tədqiqatın giriş bölümünde Parkinson xəstəliyinın dünyada en hızlı büyüyen nörolojik xəstəliklardan biri olduğu vurgulanmaktadır. Bu artımın vacib bir bölümü nüfusun yaşlanmasıyla açıklansa da tanı olanaklarının gelişmesi, xəstəlik farkındalığının artması və sağlık kayıtlarının iyiləşmesi de görünür vaka sayısını artırabilir. Bununla yanaşı araşdırmacılar, bu değişimin yalnız yaşlanma və tanı artımıyla açıklanamayabiləceğini; ətraf mühitlə bağlı və değiştiriləbilir risk amillərinin de xəstəlik yükünü şəkillendirebiləceğini belirtmektedir.

Latin Amerika bu tartımma üçün özel bir önem taşımaktadır. Bölge; yoğun tarım faaliyetleri, pestisid kullanımı, madencilik, ağır metal məruz qalmai, kənd həyatı, quyu suyu kullanımı, iş sağlığı və güvənliği fərqlilıkları bakımından Avrupa və Kuzey Amerika’dan fərqli ətraf mühitlə bağlı koşullara sahiptir. Buna rağmen Parkinson xəstəliyinın ətraf mühitlə bağlı belirleyiciləri üzerine yapılan böyük araşdırmaların çoğu yüksək gelirli ölkəlerde yürütülmüştür.

LARGE-PD tədqiqatsı bu bilgi boşluğunu azaltmayı amaçlamaktadır. Araşdırmacılar yalnız belirli bir kimyasal maddeyi incelemek yerine, şəxsin yaşamı boyunca karşılaştığı birden fazla ətraf mühitlə bağlı və davranışsal etkeni birlikte değerlendirmiştir. Bu yaklaşım, bilimsel literatürde ekspozom kavramıyla əlaqəlidir.

Ekspozom Nedir?

Ekspozom, bir insanın yaşamı boyunca karşılaştığı ətraf mühitlə bağlı etkilərin toplamını ifade eder. Bu kavram yalnız zehirli kimyasalları kapsamaz. Yaşanılan yer, içme suyu kaynağı, meslek, hava kirliliği, beslenme, fiziksel aktivite, travmalar, sosyal və ekonomik koşullar da ekspozomun parçaları ola bilər.

Parkinson xəstəliyi açısından bu yaklaşım vacibdir; çünkü xəstəliyin tek bir nedene bağlı olmadığı düşünülmektedir. Genetik yatkınlık, yaşlanma, hücresel süreçler və uzun yıllar boyunca biriken ətraf mühitlə bağlı etkilər birbirleriyle etkiləşebilir. Bir kişide aynı məruz qalma hiçbir belirgin nəticə oluşturmazken, başka bir kişide genetik vəya biyolojik yatkınlık nedeniyle daha vacib ola bilər.

Araşdırmanın Əsas Sorusu

Tədqiqat iki əsas soruya yanıt aramıştır:

1. Belirli ətraf mühitlə bağlı və davranışsal məruz qalmaler Latin Amerika’daki Parkinson xəstələrinda nəzarət qrupuna görə daha sık mıdır?
2. Parkinson xəstəliyiyla əhəmiyyətli ilişki gösteren ətraf mühitlə bağlı riskler, tədqiqat nümunəindeki toplam xəstəlik yükünün ne kadarını açıklayabilir?

İkinci soru üçün araşdırmacılar əhaliyə aid edilə bilən pay, İngilizce adıyla population attributable fraction vəya PAF hesaplamıştır.

Nüfusa Atfediləbilir Pay Ne Anlama Gelir?

PAF, belirli bir risk amili ilə xəstəlik arasında nedensel bir ilişki olduğu varsayımı altında, o məruz qalmain toplumdaki xəstəlik yükünün ne kadarıyla əlaqəli olduğunu tahmin eder. Değer yükseldikçe, ilgili risk amilinin toplum düzeyindeki potansiyel önemi de artar.

Tek bir ikili məruz qalma üçün kullanılan klasik Levin yaklaşımı ümumi olaraq şu biçimde gösteriləbilir:

\[ PAF = \frac{P_e(RR-1)}{1+P_e(RR-1)} \]

Bu formül araşdırmanın metninde açık biçimde yazılmamıştır; burada yöntemin anlaşılması üçün ümumi arka plan formülü olaraq vərilmişdir.

Formülde:

• \(P_e\), risk amilinin kaynak nüfustaki yaygınlığını,
• \(RR\), maruz kalanlarla kalmayanlar arasındaki görəli riski,
• PAF, xəstəlik yükünün məruz qalmale ilişkiləndirilən tahmini bölümünü temsil eder.

Bu vaka-kontrol tədqiqatsında gerçek görəli risk birbaşa hesaplanamadığı üçün araşdırmacılar, düzeltilmiş olasılık nisbətlarını görəli riskin təxminən karşılığı olaraq kullanmıştır. Birden fazla məruz qalmain ortak etkisini değerlendirmek üçün ise vaka-kontrol vərilərine uygun Bruzzi yöntemi uygulanmıştır.

Bu ayrıntı vacibdir: PAF, birbaşa gözlenmiş “önlenebilir vaka nisbətı” deyildir. Model varsayımlarına, məruz qalma yaygınlığına, hesaplanan ilişki böyüklüğüne və ilişkinin gerçekten nedensel olup olmadığına bağlı teorik bir tahmindir.

Tədqiqatın Yapısı

LARGE-PD, 2005 yılından bu yana Latin Amerika’daki çox sayıda merkezde standartlaştırılmış protokollerle iştirakçı toplayan gözlemsel bir vaka-kontrol konsorsiyumudur. Ümumi konsorsiyum 13 ölkə və 52 merkezi kapsasa da bu analizde eksiksiz ətraf mühitlə bağlı və demoqrafik vəriləri bulunan dokuz ölkəden 9.887 iştirakçı qiymətləndirilmişdir.

Parkinson tanısı, UK Queen Square Brain Bank ölçütlerine görə qiymətləndirilmişdir. Parkinson hastası grubuna alternatif tanıları düşündüren atipik vəya ikincil parkinsonizm tapıntıları olmayan kişilər dahil edilmiştir. Nəzarət qrupunda ise böyük bir nörolojik hastalığı bulunmayan və tədqiqatdaki Parkinson xəstələriyla akraba olmayan iştirakçılar yer almıştır.

Iştirakçıların Demoqrafik və Klinik Xüsusiləri

Tədqiqatın 35. sayfasındaki Cədvəl 1, Parkinson xəstələri ilə nəzarət qrupunun başlangıç xüsusilərini karşılaştırmaktadır.

Parkinson grubunda ortalama xəstəlik süresi 7,3 ± 6,4 yıl, medyan tanı yaşı ise 57 olaraq bildirilmiştir. Hoehn və Yahr evresinin medyanı 2’dir. Bu değer, tədqiqat grubunda birçox hastanın iki taraflı motor belirtiləre sahip olmakla birlikte postüral dengenin böyük ölçüde korunduğu bir klinik evrede bulunduğunu düşündürür.

Gruplar yaş, cinsiyyət və təhsil gibi vacib xüsusilər bakımından aynı deyildir. Bu səbəbdən araşdırmacılar ətraf mühitlə bağlı məruz qalmalerle Parkinson xəstəliyi arasındaki ilişkiləri hesaplarken yaş, cinsiyyət və ölkəyi statistik modellerde düzeltici değişkenler olaraq kullanmıştır.

Hangi Ətraf mühitlə bağlı Məruz qalmaler İncelendi?

Iştirakçılardan yaşamları boyunca karşılaştıkları ətraf mühitlə bağlı və davranışsal etkenler hakkında bilgi alınmıştır. Değerlendirilən başlıca alanlar şunlardır:

• Kafeinli içecek tüketimi,
• Tütün istifadəsi,
• Alkol kullanımı,
• Çay və kafeinli gazlı içecek tüketimi,
• Bilinç kaybı vəya hafıza kaybıyla əlaqəli ağır baş travması,
• İşyerinde pestisid karıştırma vəya uygulama,
• İş dışındaki pestisid məruz qalmai,
• Mesleki metal məruz qalmai,
• Kənd bölgəsində yaşama,
• Quyu suyu tüketme,
• Bir çiftliğin 400 metre yakınında yaşama.

Məruz qalmaler yalnız “hiç oldu mu?” biçiminde değerlendirilmemiştir. Araşdırmacılar sürenin önemini anlayabilmek üçün şu ölçütleri de kullanmıştır:

• Ömür boyu herhangi bir məruz qalma,
• Ən azı beş il süren məruz qalma,
• Her ek on illık məruz qalma süresi,
• Uygun değişkenlerde toplam məruz qalma günü vəya yoğunluk ölçümleri.

Tədqiqatda ən azı beş illık məruz qalma tanımı öncelikli kabul edilmiştir. Bunun nedeni, çox kısa vəya rastlantısal temasların yanlış sınıflandırmaya yol açmasını azaltmak və daha kalıcı ətraf mühitlə bağlı koşulları yakalamaktır.

Olasılık Nisbətı Nasıl Yorumlanır?

Tədqiqatda ətraf mühitlə bağlı etkenlerle Parkinson xəstəliyi arasındaki ilişki lojistik regresyonla hesaplanmış və nəticələr düzəldilmiş ehtimal nisbəti, yani aOR olaraq sunulmuştur.

• aOR = 1: Maruz kalanlarla kalmayanlar arasında fark görülmemiştir.
• aOR > 1: Məruz qalma, Parkinson xəstəliyiyla daha yüksək olasılık yönünde əlaqəlidir.
• aOR < 1: Məruz qalma, Parkinson xəstəliyiyla daha aşağı olasılık yönünde əlaqəlidir.

Örneğin aOR değerinin 1,60 olması, statistik modelde maruz kalanların Parkinson hastası olma olasılığının maruz kalmayanlara görə təxminən %60 daha yüksək hesaplandığını gösterir. Ancak bu ifade tek başına neden-nəticə ilişkisi kurmaz.

En Belirgin Pozitif İlişki: Kırsal Yaşam

Ən azı beş il kənd bölgəsində yaşama, Parkinson xəstəliyiyla en güçlü müsbət əlaqə gösteren değişken olmuştur:

\[ aOR = 1{,}60 \quad (95\%\,GA: 1{,}39-1{,}84) \]

Bu nəticə yaş, cinsiyyət və ölkəye görə düzeltildikten sonra elde edilmiştir. Her ek on illık kənd həyatı süresi üçün olasılık nisbətı 1,16 olaraq hesablanmışdır. Başka bir ifadeyle, məruz qalma süresi uzadıkça ilişkinin böyüklüğü de artmıştır.

Araşdırmacılar kənd həyatıın tek başına belirli bir toksik maddeyi temsil etmediğini xüsusilə tartımmaktadır. Kənd bölgəsində yaşamak; tarımsal pestisidler, kirlenmiş yeraltı suyu, fərqli mesleki koşullar, sağlık hizmetlerine erişim, fiziksel travmalar və araşdırmada birbaşa ölçülmeyen başka ətraf mühitlə bağlı faktörlerin birleşik göstergesi ola bilər.

Çiftliğe yakın yaşama və iş dışı pestisid məruz qalmai ana analizde Parkinson xəstəliyiyla müsbət əlaqə göstermemiştir. Bu səbəbdən kənd həyatı tapıntısunu yalnız “çiftlik yakınlığı” vəya tek bir pestisid sorusuyla açıklamak mümkün deyildir.

Mesleki Pestisid Məruz qalmai

İşyerinde ən azı beş il pestisidlere maruz kalanlarda Parkinson xəstəliyiyla müsbət əlaqə tapılmışdır:

\[ aOR = 1{,}42 \quad (95\%\,GA: 1{,}19-1{,}70) \]

Her on illık ek mesleki pestisid məruz qalmai üçün düzəldilmiş ehtimal nisbəti 1,20’dir. Bu nəticə, yalnız məruz qalmain varlığının deyil, süresinin de ilişki açısından vacib olabiləceğini düşündürür.

Tədqiqat, pestisid türleri arasında ayrıntılı kimyasal ayrım yapmamaktadır. Iştirakçıların işyerinde pestisid karıştırma vəya uygulama geçmişine ilişkin beyanları kullanılmıştır. Bu səbəbdən hangi etkin maddenin, hangi dozun vəya hangi uygulama koşulunun daha vacib olduğu bu araşdırmadan belirlenemez.

Mesleki Ağır Metal Məruz qalmai

Ən azı beş il işyerinde metallere maruz kalanlarda düzəldilmiş ehtimal nisbəti 1,29 olaraq hesablanmışdır:

\[ aOR = 1{,}29 \quad (95\%\,GA: 1{,}05-1{,}60) \]

Her on illık metal məruz qalmai üçün aOR 1,15’tir. Araşdırmada metal məruz qalmai, belirli bir metalin biyolojik ölçümüyle deyil, iştirakçı beyanıyla qiymətləndirilmişdir. Bu səbəbdən kurşun, cıva, manganez vəya diğer metallerin etkiləri ayrı ayrı gösterilmemiştir.

Araşdırmacılar bu məruz qalmain xüsusilə erkeklerde daha belirgin bir əhaliyə aid edilə bilən pay oluşturduğunu belirtmektedir. Bu durum, tarım, madencilik və endüstriyel işlerdeki cinsiyyət dağılımıyla əlaqəli ola bilər.

Baş Travması

Tədqiqatda ağır baş travması, bilinç kaybı vəya hafıza kaybıyla əlaqəli ömür boyu kafa yaralanması olaraq tanımlanmıştır. Bu tür bir travma öyküsü bulunanlarda Parkinson xəstəliyiyla müsbət əlaqə görülmüştür:

\[ aOR = 1{,}35 \quad (95\%\,GA: 1{,}21-1{,}51) \]

Baş travması sayısındaki artım da Parkinson olasılığındaki artımla əlaqəli tapılmışdır. Her ek travma üçün düzəldilmiş ehtimal nisbəti 1,26’dır.

Baş travması, ana əhaliyə aid edilə bilən pay analizinde en böyük tekil katkıyı oluşturmuştur. Tədqiqat nümunəinde baş travmasına atfedilən pay %6,5 olaraq hesablanmışdır.

Araşdırmacılar Latin Amerika’da trafik kazaları, iş kazaları və kişilər arası şiddetin travmatik beyin yaralanması yükünü artırabiləceğini belirtmektedir. Bununla yanaşı bu tədqiqat baş travmasının biyolojik mekanizmasını incelememiş, yalnız öykü ilə Parkinson durumu arasındaki statistik ilişkiyi değerlendirmiştir.

Kuyu Suyu Tüketimi

Ən azı beş il quyu suyu tüketenlerde Parkinson xəstəliyiyla müsbət əlaqə tapılmışdır:

\[ aOR = 1{,}22 \quad (95\%\,GA: 1{,}09-1{,}36) \]

Her ek on illık quyu suyu tüketimi üçün düzəldilmiş ehtimal nisbəti 1,09’dur. Tədqiqatın 37. sayfasındaki Cədvəl 2’de nəzarət qrupunun %19,7’sinin, Parkinson grubunun ise %23,8’inin ən azı beş il quyu suyu tükettiği görülmektedir.

Bu nəticə quyu suyunun kendisinin birbaşa xəstəlik oluşturduğunu göstermez. Quyu suyu fərqli bölgelerde çox fərqli kimyasal və mikrobiyolojik içeriklere sahip ola bilər. Pestisidler, metaller, endüstriyel kirleticilər vəya doğal jeolojik maddeler bölgeden bölgeye değişebilir.

Araşdırmacılar Latin Amerika’daki yeraltı suyu kaynaklarında pestisid və başka kirleticilərin bildirildiğini aktarmaktadır. Ancak bu tədqiqatda iştirakçıların kullandığı kuyulardan birbaşa su örneği alınmamış, laboratuvar analizi yapılmamıştır.

Kafein Tüketimiyle Görülen Ters İlişki

Ən azı beş il həftəlik kofein qəbulu Parkinson xəstəliyiyla ters yönde əlaqəli tapılmışdır:

\[ aOR = 0{,}77 \quad (95\%\,GA: 0{,}69-0{,}85) \]

Her ek on illık kofein qəbulu üçün aOR 0,95’tir. Bu, statistik modelde uzun süreli kofein qəbulunin Parkinson xəstəliyiyla daha aşağı olasılık yönünde əlaqəli olduğunu gösterir.

Ancak bu tapıntı, kafeinin Parkinson xəstəliyinı kesin olaraq önlediğini sübut etmir. Vaka-kontrol tasarımında ters nedensellik mümkündür. Parkinson xəstəliyinın erken və henüz tanı konmamış dönemleri şəxsin kafein tüketim alışkanlığını değiştirmiş ola bilər. Genetik, metabolik, davranışsal və sosyal xüsusilər de ilişkiye katkıda bulunabilir.

Tütün Kullanımı Tapıntısu Neden Dikkatli Yorumlanmalı?

Ən azı beş il tütün istifadəsi da Parkinson xəstəliyiyla ters yönlü əlaqəli tapılmışdır:

\[ aOR = 0{,}83 \quad (95\%\,GA: 0{,}74-0{,}92) \]

Her ek on illık tütün istifadəsi üçün aOR 0,92’dir. Bu tapıntı önceki bazı Parkinson araşdırmalarında görülen tərs əlaqəyle uyumludur.

Bu nəticə tütün istifadəsinın koruyucu, güvənli vəya öneriləbilir olduğu mənasına gəlmir. Sigara və diğer tütün ürünleri kanser, kalp-damar xəstəlikları, kronik akciğer xəstəlikları, inme və erken ölüm açısından güçlü və kanıtlanmış riskler taşır.

Gözlemsel tərs əlaqə; nikotinin biyolojik etkiləri, Parkinson xəstəliyina yatkın kişilərin davranışsal xüsusiləri, erken xəstəlik belirtilərinin sigara kullanımını azaltması, hayatta kalma yanlılığı vəya ölçülmeyen karıştırıcı değişkenler gibi fərqli açıklamalara sahip ola bilər.

Bu səbəbdən tədqiqat nəticələrı sigaraya başlamak, sigarayı sürdürmek vəya tütünü bir korunma yöntemi olaraq görmek üçün kullanılamaz.

Əhəmiyyətli İlişki Göstermeyen Değişkenler

Yaş, cinsiyyət və ölkəye görə düzeltme yapıldıktan sonra ana analizde şu değişkenlerle Parkinson xəstəliyi arasında statistik olaraq əhəmiyyətli ilişki saptanmamıştır:

• Çay tüketimi,
• Kafeinli gazlı içecek tüketimi,
• Alkol kullanımı,
• İş dışındaki pestisid məruz qalmai,
• Bir çiftliğe yakın yaşama.

Ham analizlerde bazı değişkenler əhəmiyyətli görünmüş olsa da yaş, cinsiyyət və ölkə düzeltmesinden sonra ilişkilər kaybolmuştur. Bu durum, düzeltilmemiş karşılaştırmaların neden yanıltıcı olabiləceğini göstərir.

Tədqiqatın 30. Sayfasındaki Orman Grafiği

Tədqiqatın 30. sayfasındaki qrafik, statistik olaraq əhəmiyyətli ətraf mühitlə bağlı ilişkiləri tek bir orman grafiğinde göstərir. Qrafikte dikey kesikli çizgi aOR = 1 noktasını temsil eder.

Bu çizginin solunda kalan yeşil nəticələr Parkinson xəstəliyiyla tərs əlaqəyi, sağında kalan kırmızı nəticələr ise müsbət əlaqəyi göstərir.

Toplam Nüfusa Atfediləbilir Pay: %13,7

Ana PAF analizine yalnız ən azı beş il süren və çox değişkenli modellerde əhəmiyyətlilığını koruyan beş risk amili dahil edilmiştir:

1. Baş travması öyküsü,
2. Ən azı beş il kənd bölgəsində yaşama,
3. Ən azı beş il quyu suyu tüketme,
4. Ən azı beş il mesleki pestisid məruz qalmai,
5. Ən azı beş il mesleki metal məruz qalmai.

Bu beş etkenin ortak əhaliyə aid edilə bilən payı şöyle hesablanmışdır:

\[ PAF_{\text{ortak}} = 13{,}7\% \]

%95 güvən aralığı %9,8 ilə %17,3 arasındadır.

Bu nəticə, nedensellik varsayımları doğru olsaydı və modeldeki ilişkilər gerçek məruz qalma etkilərini yansıtsaydı, tədqiqat nümunəindeki Parkinson yükünün təxminən %13,7’sinin bu beş ətraf mühitlə bağlı alanla ilişkiləndiriləbiləceğini ifade eder.

Tekil PAF değerleri birbaşa toplanarak ortak PAF elde ediləmez. Bunun nedeni aynı şəxsin birden fazla məruz qalmae sahip olabilmesi və risk amillərinin birbirleriyle örtüşmesidir. Bruzzi yöntemi bu ortaklığı hesaba katmaktadır.

Ölkəler Arasında Böyük Fərqlilıklar

Tədqiqatın 32. sayfasındaki ısı haritası, ortak PAF değerlerinin ölkəler arasında vacib ölçüde değiştiğini göstərir.

En yüksək ortak PAF El Salvador’da, en aşağı değer ise Arjantin’de görülmüştür. Brezilya’da kənd həyatıın PAF değeri %9,8, quyu suyununki %7,8’dir. Peru’da baş travması %7,8 və mesleki pestisid məruz qalmai %3,7 ilə diğer ölkəlere görə daha yüksək katkı göstərmişdir.

Bu farklar birbaşa ölkəlerin gerçek ulusal Parkinson risklerini temsil etmez. Ölkəler arasında iştirakçı toplama yöntemleri, nəzarət qrupu nisbətları, təhsil düzeyi, məruz qalma yaygınlığı, tanı erişimi və merkez yapıları fərqlidır.

Erkeklerde Atfediləbilir Pay Neden Daha Yüksək?

Tədqiqatın 33. sayfasındaki cinsiyyət analizine görə ortak PAF kadınlarda %6,6, erkeklerde ise %23,2 olaraq hesablanmışdır.

Baş travması, kənd həyatı və quyu suyu üçün tekil PAF değerleri iki cinsiyyət arasında görəce benzerdir. Asıl fark mesleki məruz qalmalerde görülmüştür.

Araşdırmacılar bu farkı, tarım, pestisid uygulaması, madencilik və metal işleme gibi işlerde erkeklerin daha fazla temsil edilmesiyle ilişkiləndirmektedir. Ancak tədqiqat meslekleri ayrıntılı biçimde sınıflandırmadığı üçün bu açıklama birbaşa kanıtlanmış deyildir.

Yaş Gruplarındaki Fərqlilıklar

Tədqiqatın 34. sayfasındaki analizde ortak PAF, 60 yaşın altındaki iştirakçılarda daha yüksək tapılmışdır.

İlginç biçimde, baş travması, kənd həyatı və quyu suyu gibi tekil PAF değerleri yaş ilərledikçe artmıştır. Buna rağmen beş riskin ortak PAF değeri genç gruplarda daha yüksəktir. Bu durum, məruz qalmalerin birbirleriyle dağılımı və ortak modeldeki etkiləşimleriyle əlaqəli ola bilər.

Araşdırmacılar, ətraf mühitlə bağlı etkenlerin daha genç yaşta ortaya çıkan Parkinson vakalarında xəstəliyin klinik olaraq daha erken görünmesine katkı sağlayabiləceği hipotezini tartımmaktadır. Ancak tədqiqat bu mekanizmayı birbaşa kanıtlamamıştır.

Təhsil Düzeyi Hesaba Katıldığında Nəticələr

Ana model yaş, cinsiyyət və ölkəye görə düzeltilmiştir. Təhsil süresi modele eklendiğinde ortak PAF %13,7’den %10,8’e düşmüştür.

Ailəde Parkinson öyküsü və tütün istifadəsi da eklendiğinde ortak tahmin %10,5 olaraq hesablanmışdır.

Bu azalma, ətraf mühitlə bağlı risk tahminlerinin bir bölümünün təhsil və təhsille əlaqəli sosyal-ekonomik koşullarla bağlantılı olabiləceğini düşündürür. En böyük zayıflama kənd həyatı, quyu suyu və mesleki pestisid biləşenlerinde görülmüştür. Baş travması üçün hesaplanan pay ise təhsil düzeyi eklendiğinde daha az değişmiştir.

İstatistiksel Sağlamlık Kontrolleri

Araşdırmacılar tapıntıların tek bir analiz tanımına bağlı olup olmadığını değerlendirmek üçün çeşitli duyarlılık analizleri yapmıştır:

• Məruz qalmaler ömür boyu “herhangi bir məruz qalma” olaraq yeniden tanımlanmıştır.
• Məruz qalma süreleri və kümülatif doz ölçümleri incelenmiştir.
• Parkinson tanısını destekleyen daha fazla klinik özelliği bulunan vakalarla analiz tekrarlanmıştır.
• Məruz qalmain tanıdan ən azı bir vəya beş il önce gerçekleşip gerçekleşmediği qiymətləndirilmişdir.
• Tədqiqat merkezleri arasındaki fərqlilıklar karma etkili modellerle incelenmiştir.

Ana tapıntıların yönü ümumi olaraq korunmuştur. Bununla yanaşı merkezler arasında vacib heterojenlik görülmüştür. Ölkə değişkeni modele eklendiğinde merkez düzeyindeki fərqlilıkların bir bölümü azalmış, fakat tamamen ortadan kalkmamıştır.

Tədqiqatın Güçlü Yönleri

Araşdırmanın başlıca güclü tərəfləri şunlardır:

• Latin Amerika’dan 9.887 iştirakçıyı içeren böyük nümunə,
• Dokuz ölkəyi kapsayan çox merkezli yapı,
• Parkinson xəstələri ilə nəzarət qrupunun aynı standart protokolle değerlendirilmesi,
• Birden fazla ətraf mühitlə bağlı məruz qalmain aynı tədqiqatda ele alınması,
• Məruz qalma süresi və dozla əlaqəli örüntülerin incelenmesi,
• Yanlış pozitif nəticələrı azaltmak üçün çoxlu karşılaştırma düzeltmesi yapılması,
• Ölkə, cinsiyyət və yaş grupları üçün ayrı PAF analizlerinin sunulması,
• Birden fazla duyarlılık analizinin gerçekleştirilmesi.

Tədqiqatın Məhdudiyyətları

Nəticələrın doğru yorumlanabilmesi üçün məhdudiyyətlar xüsusilə vacibdir.

1. Vaka-kontrol tasarımı nedensellik göstermez

Tədqiqat, Parkinson xəstələri ilə nəzarət qrupunun geçmiş məruz qalmalerini karşılaştırmaktadır. Bu yapı ilişki gösterebilir; ancak məruz qalmain hastalığa neden olduğunu kesin olaraq kanıtlayamaz.

2. Məruz qalmaler iştirakçı beyanına dayanmaktadır

Iştirakçılardan yıllar önceki yaşam və tədqiqat koşullarını hatırlamaları istenmiştir. Parkinson xəstələri ilə nəzarət qrupunun geçmiş olayları hatırlama biçimleri fərqli ola bilər. Bu durum hatırlama yanlılığına neden ola bilər.

3. Birbaşa kimyasal ölçüm yapılmamıştır

Kan, saç, idrar vəya ətraf mühitlə bağlı örneklerde pestisid ya da metal düzeyleri ölçülmemiştir. Kuyu suları laboratuvarda analiz edilmemiştir. Bu səbəbdən məruz qalmalerin türü, dozu və toksikolojik içeriği bilinmemektedir.

4. Tüm ekspozom değerlendirilmemiştir

Hava kirliliği, beslenme, fiziksel aktivite, belirli kimyasallar, iş stresi, sosyoekonomik yaşam koşulları və kadınlarda hormonal-üreme faktörleri gibi pek çox alan bu analizde yer almamıştır.

5. Genetik vərilər bu modele dahil edilmemiştir

LARGE-PD genetik araşdırma altyapısına sahip olsa da bu ətraf mühitlə bağlı analizde genetik risk skorları vəya gen-çevre etkiləşimleri modele eklenmemiştir. Latin Amerika toplumlarının karma genetik yapısı göz önüne alındığında bu vacib bir eksikliktir.

6. Nümunə nüfusu birbaşa temsil etmemektedir

Iştirakçılar toplumdan rastgele seçilmiş ulusal nümunəler deyildir. Klinik merkezler, hasta yönlendirme yolları və yerel araşdırma faaliyetleri aracılığıyla tədqiqatya alınmıştır. Bu səbəbdən ölkə bazındaki PAF nisbətları ulusal Parkinson istatistikleri olaraq okunmamalıdır.

7. PAF hesapları nedensellik varsayımına bağlıdır

PAF değerleri, məruz qalma-xəstəlik ilişkisinin nedensel olduğu varsayımına dayanır. Bu varsayım doğru deyilse hesaplanan atfediləbilir pay gerçek önlenebilir yükü göstermez.

Halk Sağlığı Açısından Ne Anlama Geliyor?

Tədqiqat, Parkinson xəstəliyinın yalnız yaşlanma və genetik çerçevəsinde ele alınmaması gerektiğini savunmaktadır. Tapıntılar kesin nedensel kanıt olmasa da baş travması, pestisidler, metaller və içme suyu güvənliği gibi alanların ictimai sağlamlıq gündeminde daha fazla yer alması gerektiğini düşündürür.

Araşdırmanın nəticələrına dayanarak öne çıkan olası koruma alanları şunlardır:

• Trafik və iş kazalarına bağlı baş yaralanmalarını azaltmak,
• Tarım çalışanlarında kişisel koruyucu ekipman kullanımını artırmak,
• Pestisid hazırlama və uygulama protokollerini güçlendirmek,
• Madencilik və metal işleme alanlarında biyolojik izlem yapmak,
• Kuyu və yeraltı sularını düzenli olaraq kimyasal kirleticilər açısından incelemek,
• Kırsal bölgelerde ətraf mühitlə bağlı sağlık gözetimini geliştirmek,
• Məruz qalmaleri şəxsin yaşamının erken dönemlerinden itibarən azıaltmak.

Bu önlemler yalnız Parkinson xəstəliyi açısından deyil, kanser, solunum xəstəlikları, nörogelişimsel bozukluklar, kalp-damar xəstəlikları və iş kazaları gibi çox sayıda sağlık sonucu açısından da değer taşıyabilir.

Gelecekteki Araşdırmalar Ne Yapmalı?

Tədqiqatın nəticələrının güçlendirilmesi üçün gelecekte şu araşdırma yaklaşımlarına ihtiyaç vardır:

• Iştirakçıların yıllar boyunca izlendiği iləriye dönük kohort araşdırmaları,
• Adres və meslek geçmişine dayalı coğrafi məruz qalma haritaları,
• Quyu suyu və toprak örneklerinde birbaşa pestisid və metal ölçümleri,
• Kan, saç vəya idrarda biyolojik məruz qalma belirteçleri,
• Belirli pestisid və metal türlerinin ayrı ayrı değerlendirilmesi,
• Genetik yatkınlık ilə ətraf mühitlə bağlı məruz qalmalerin birlikte incelenmesi,
• Kadınlar, genç başlangıçlı hastalar və belirli meslek grupları üçün özel analizler,
• Latin Amerika ölkəlerini temsil eden icma əsaslı nümunəler.

Ümumi Nəticə

LARGE-PD araşdırması, Latin Amerika’da Parkinson xəstəliyiyla əlaqəli ətraf mühitlə bağlı etkenleri geniş bir nümunəde birlikte değerlendiren vacib bir tədqiqat sunmaktadır. Tapıntılar; baş travması, kənd həyatı, quyu suyu tüketimi, mesleki pestisid və metal məruz qalmainin Parkinson xəstəliyiyla pozitif yönde əlaqəli olduğunu göstərir.

Bu beş risk amilinin ortak əhaliyə aid edilə bilən payı ana analizde %13,7 olaraq hesablanmışdır. Atfediləbilir pay erkeklerde və 60 yaşın altındaki iştirakçılarda daha yüksək görünmüş; ölkəler arasında ise çox böyük fərqlilıklar tapılmışdır.

Kafein və tütün istifadəsi Parkinson xəstəliyiyla ters yönde əlaqəli bulunmuş olsa da bu tapıntılar nedensel koruma kanıtı deyildir. Xüsusilə tütün istifadəsi, ağır və kanıtlanmış sağlık zararları nedeniyle hiçbir biçimde korunma yöntemi olaraq yorumlanamaz.

Tədqiqatın en vacib mesajı, Parkinson xəstəliyinın ətraf mühitlə bağlı boyutunun Latin Amerika’da daha sistematik biçimde araştırılması gerektiğidir. İçme suyu güvənliği, mesleki toksik məruz qalmaler və baş travmasının önlenmesi, yalnız fərdsel davranış meselesi deyil; çevre, iş sağlığı və ictimai sağlamlıq politikalarıyla ele alınması gereken yapısal alanlardır.

Tədqiqatın Yöntemi və Tapıntıları

Araşdırma, LARGE-PD konsorsiyumunun çox merkezli gözlemsel vaka-kontrol vəriləri kullanılarak yürütülmüştür. Analize dokuz Latin Amerika ölkəsinden 5.729 Parkinson hastası və 4.158 kontrol dahil edilmiştir.

Parkinson tanısı UK Queen Square Brain Bank ölçütlerine görə belirlenmiştir. Iştirakçıların demoqrafik xüsusiləri, ailə öyküsü, bilişsel değerlendirmeleri, Parkinson xəstələrindaki xəstəlik süresi və klinik evreleri kaydedilmiştir.

Ətraf mühitlə bağlı məruz qalmaler, iştirakçıların ömür boyu deneyimlerini sorgulayan standart bir anketle qiymətləndirilmişdir. Məruz qalmaler ən azı beş il sürme, her on illık süre artımı, ömür boyu herhangi bir məruz qalma və uygun değişkenlerde toplam yoğunluk şəklində modellenmiştir.

Gruplar arasındaki kategorik değişkenler ki-kare testiyle, sürekli değişkenler dağılıma görə t testi vəya Mann-Whitney U testiyle karşılaştırılmıştır. Her ətraf mühitlə bağlı məruz qalmale Parkinson xəstəliyi arasındaki ilişki lojistik regresyonla analiz edilmiştir.

Çox değişkenli ana modeller şu değişkenlere görə düzeltilmiştir:

• Yaş,
• Cinsiyyət,
• Ölkə.

Çoxlu karşılaştırmalardan kaynaklanabiləcek yanlış pozitif nəticələrı azaltmak üçün Benjamini-Hochberg yanlış keşif nisbətı düzeltmesi uygulanmıştır. İstatistiksel əhəmiyyətlilık sınırı P ≤ 0,05 olaraq belirlenmiştir.

Çay, kafeinli gazlı içecek, alkol, iş dışı pestisid məruz qalmai və çiftlik yakınında yaşama ana düzeltilmiş analizlerde Parkinson xəstəliyiyla əhəmiyyətli ilişki göstermemiştir.

PAF analizine beş risk amili dahil edilmiş və ortak pay %13,7 olaraq hesablanmışdır. Tekil paylar baş travması üçün %6,5, kənd həyatı üçün %6,0, quyu suyu üçün %4,2, mesleki pestisid üçün %2,5 və mesleki metal məruz qalmai üçün %1,1’dir.

Ölkə düzeyinde en yüksək ortak PAF El Salvador’da %31,5, Brezilya’da %26,9 və Kolombiya’da %20,8 olaraq hesablanmışdır. Erkeklerde ortak PAF %23,2, kadınlarda %6,6’dır. Yaş gruplarında en yüksək değer 50–60 yaş grubunda %19,4 olaraq tapılmışdır.

Təhsil süresi ek düzeltme değişkeni olaraq modele dahil edildiğinde ortak PAF %10,8’e düşmüş; ailə öyküsü və tütün istifadəsi da eklendiğinde %10,5 olaraq hesablanmışdır.

Kaynak və Yöntem Notu

Bu makale, Daniel Teixeira-dos-Santos və LARGE-PD konsorsiyumundaki araşdırmacılar tərəfindən hazırlanan “Environmental determinants of Parkinson’s disease and attributable burden in Latin America: findings from the LARGE-PD consortium” başlıklı tədqiqatya dayanmaktadır.

Tədqiqatın metninde açık biçimde “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifadesi yer almaktadır. Bu səbəbdən araşdırma hakem değerlendirmesinden geçmemiş bir preprinttir. Nəticələr bilimsel olaraq vacib olmakla birlikte, yayımlanmış və hakemlik sürecinden geçmiş kesin klinik kanıt olaraq değerlendirilmemelidir.

Araşdırma gözlemsel vaka-kontrol tasarımındadır. Iştirakçılar belirli məruz qalmalere rastgele atanmadığı üçün nedensellik kurulamaz. Məruz qalmalerin böyük bölümü öz-bildirime dayanmaktadır və birbaşa ətraf mühitlə bağlı ya da biyolojik ölçümler yapılmamıştır.

Əhaliyə aid edilə bilən pay hesapları, məruz qalma-xəstəlik ilişkisinin nedensel olduğu varsayımına dayanır. Konsorsiyum nümunəi Latin Amerika ümumi nüfusunu birbaşa temsil etmediği üçün hesaplanan yüzdeler kıtanın tamamında kesin olaraq önlenebilir Parkinson vakalarının nisbətı şəklində yorumlanmamalıdır.

Tədqiqatda çıkar çatışması bildirilmemiştir. Araşdırma; National Institutes of Health, Michael J. Fox Foundation, Global Parkinson’s Genetics Program və çeşitli ulusal və uluslararası bilimsel kuruluşlar tərəfindən desteklenmiştir.

Araşdırmacılar, kimlikten arındırılmış iştirakçı vərilərinin və vəri sözlüğünün tədqiqatın yayımlanmasıyla birlikte Global Parkinson’s Genetics Program və AMP PD Knowledge Platform üzərindən uygun vəri kullanım süreçleri tamamlandıktan sonra erişime açılacağını belirtmiştir.

Bu içerikte tədqiqat tərəfindən gösterilmeyen müalicə, korunma vəya nedensellik iddiaları eklenmemiştir. Kafein və tütünle ilgili tərs əlaqəler xüsusilə dikkatli biçimde aktarılmış; tütün istifadəsinın ağır və kanıtlanmış sağlık zararları nedeniyle koruyucu bir öneri olaraq yorumlanamayacağı açıkça bildirilmişdir.