Адамдар текстти үн чыгарып окуганда көздөрү көбүнчө оозунан чыгып жаткан сөздөрдөн бир нече сөз алдыда болот. Көз карап турган орун менен ошол учурда айтылып жаткан тамга же сөздүн ортосундагы бул аралык көз-үн аралыгы же англисче eye-voice span (EVS) деп аталат. Бул аралык окурман али үн чыгарып айта элек, бирок көрүү аркылуу иштетип, эсинде кармап турган маалыматтын көлөмүн чагылдырган көрсөткүч катары бааланат.

Бул изилдөө көз-үн аралыгы эки сапка жайылган кыска тексттерде кандай өзгөрөрүн; окурмандар саптын аягынан жаңы саптын башына өткөндө көз менен үндүн координациясы кандай жөнгө салынарын; чоң EVS көз карашты фиксациялоо узактыгына жана сүйлөө ылдамдыгына кандай таасир этерин изилдеген. Изилдөөгө Улуу Британиядагы 7–10 жаштагы 51 бала жана 18–38 жаштагы 52 чоң киши катышкан. Балдар үчүнчү, төртүнчү жана бешинчи окуу жылы топторуна бөлүнгөн.

Катышуучулар эки саптан турган кыска англисче үзүндүлөрдү үн чыгарып окуганда көз кыймылдары 1000 Hz үлгү алуу жыштыгына ээ EyeLink 1000 Plus көз байкоочу түзмөк менен жазылып, сүйлөгөн үнү ошол эле учурда микрофон аркылуу катталган. Көз карап турган тамга менен ошол учурда айтылып жаткан болжолдуу тамганын ортосундагы аралык символ аралыгы менен эсептелген.

Изилдөөнүн негизги табылгасы EVS бир сап бою туруктуу калбай турганын көрсөттү. Көз-үн аралыгы көпчүлүк топтордо сызыктуу эмес үлгү көрсөткөн жана саптын аягына жакындаган сайын азайган. Бул азайуу экинчи саптын, башкача айтканда тексттин соңуна жакын бөлүктүн аягында кыйла ачык болгон.

Саптын аягындагы акыркы көз фиксациясында EVS сап ичиндеги кадимки фиксацияларга салыштырганда болжол менен 0,4 символго кыска болгон. Ал эми көз жаңы саптын башын өтүп, оң жакка түшүп, андан кийин солго түзөтүү жасаган undersweep фиксацияларында EVS болжол менен үч символго чоң болгон.

EVS чоңойгон сайын окурмандардын көз фиксациясынын узактыгы жалпысынан көбөйгөн. Бул байланыш өзгөчө саптын аягындагы фиксацияларда күчтүүрөөк. Табылгалар көздөр үндөн өтө алдыга кетип калганда, окурман жаңы сапка өтөрдүн алдында көзүнүн кыймылын кыска убакытка жайлатып, үндүн жетип келишине мүмкүнчүлүк берет деген түшүндүрмө менен шайкеш келет.

Изилдөө сүйлөө көз кыймылдарын жөн гана пассивдүү ээрчибей турганын да көрсөткөн. EVS чоң болгондо артикуляция ылдамдыгы да жогорулаган. Авторлордун чечмелөөсүнө ылайык, окурмандар көз менен үндүн ортосундагы аралык чоңойгондо көзүн гана жайлатпастан, сүйлөөсүн да тездетип, бул аралыкты кыскартууга аракет кылат.

Натыйжалар балдар менен чоң кишилерде көптөгөн жалпы координация механизмдери бар экенин, бирок балдар сап алмашуулардан көбүрөөк таасирленерин көрсөтөт. Ошол эле учурда бул изилдөө preprint болуп саналат; ар башка бала жана чоң киши топторунда ар башка эксперименттик жабдуулар колдонулган, маалыматтын олуттуу бөлүгү талдоодон чыгарылган жана англис тилиндеги тамга-үн убактысы болжолдуу ыкма менен эсептелген. Ошондуктан жыйынтыктарды так диагностикалык курал же окуу бузулушунун көрсөткүчү катары чечмелөөгө болбойт.

Үн чыгарып окууда көз менен үн эмне үчүн бир жерде болбойт?

Адам текстти ичинен окуганда сөздөрдү үн чыгарып айтууга милдеттүү эмес. Көздөр текст боюнча жылат, сөздөр таанылат жана мааниси иштелет. Үн чыгарып окууда болсо бул көрүү жана тилдик процесстерге сүйлөө өндүрүшү да кошулат. Окурман сөздү көрүп, таанып, анын үн түзүлүшүнө өткөрүп, артикуляция программасын даярдап, ооз-тил кыймылдары менен айтууга тийиш.

Көздөр адатта сөздөрдү сүйлөө системасы аларды үн чыгарып айта алганга караганда тезирээк иштете баштайт. Ошондуктан көздөр бир нече сөз алдыга жылып жатканда, үн мурда көрүлгөн сөздөрдү айтууну улантат. Ортодогу маалымат убактылуу мээде кармалып турат.

Изилдөөнүн негизинде жаткан когнитивдик түшүндүрмөгө ылайык, бул убактылуу маалымат жумушчу эс тутумдун фонологиялык бөлүгүндө сакталат. Окурман көзү менен “бир нече сөз алдыны” көрүп коюшу мүмкүн; бирок ал сөздөр али айтылбагандыктан, үн чыгаруу кезегине чейин сакталууга тийиш.

Бул аралык пайдалуу. Көздөр үндөн бир аз алдыда болгондо окурман алдыдагы сөздөрдү, тыныш белгилерин жана сүйлөм түзүлүшүн алдын ала көрө алат. Ошентип басым, ритм жана интонация даярдалат. Бирок аралык ашыкча чоң болсо, али айтылбаган өтө көп маалымат эс тутумда топтолот. Мындай учурда сөздөрдү унутуп калуу, аралаштыруу же окуунун агымынын бузулуу коркунучу өсүшү мүмкүн.

Көз-үн аралыгы эмнени өлчөйт?

Изилдөөдө EVS эки башка убакыт маалымдамасына жараша эсептелген:

• Фиксациянын башталышындагы EVS: Көз жаңы фиксацияны баштаган учурда карап турган символ менен ошол эле учурда айтылып жаткан болжолдуу символдун ортосундагы аралык.
• Артикуляциянын башталышындагы EVS: Сөз айтыла баштаган учурда көз турган орун менен сөздүн биринчи символунун ортосундагы аралык.

Изилдөөдө ачык формула берилген эмес. Эсептөөнүн логикасын түшүндүрүү үчүн төмөнкү негизги байланыш менен көрсөтүүгө болот:

\[ EVS = X_{göz} - X_{ses} \]

Бул жерде:

• X_göz, көз карап турган символдун тексттеги горизонталдык ордун,
• X_ses, ошол учурда айтылып жаткан болжолдуу символдун ордун

билдирет.

Жыйынтык символ аралыгы менен берилген. Оң жана чоң маани көздөр үндөн көбүрөөк алдыда экенин көрсөтөт. Кичине маани көз менен үн бири-бирине жакындаганын билдирет. Терс маанилер айрым артка багытталган көз кыймылдарында үн көздүн ордунан алдыда калышы мүмкүн экенин көрсөтүшү мүмкүн.

Бул формула изилдөөдө түздөн-түз жазылган теңдеме эмес; макалада сүрөттөлгөн процессти түшүнүүнү жеңилдетүү үчүн берилген.

EVS эмне үчүн жумушчу эс тутум менен байланыштуу деп эсептелет?

Авторлор EVSни түздөн-түз жумушчу эс тутум тести катары колдонгон эмес. Изилдөөдө EVS менен өзүнчө өлчөнгөн жумушчу эс тутум көлөмүнүн ортосунда түз корреляциялык талдоо да жүргүзүлгөн эмес. Ошого карабастан EVS убактылуу сакталышы керек болгон, али айтылбаган маалыматтын көлөмүн чагылдырат деп болжолдонууда.

Көздөр үндөн өтө алдыда болсо, окурман али айта элек көбүрөөк сөздү мээсинде кармап турууга тийиш. Эс тутум жүгү көбөйгөндө көз кыймыл системасы жаңы маалымат кабыл алууну жайлатышы мүмкүн. Мунун байкала турган натыйжасы көздүн бир сөздө же аймакта узагыраак кармалышы болуп саналат.

Изилдөөнүн маанилүү суроолорунун бири балдар да чоң кишилер сыяктуу бул жөнгө салууну жасайбы деген суроо болгон. Балдардын сөз таануу жана сүйлөө эркиндиги чоңдорго салыштырганда жайыраак өнүккөндүктөн, көз, үн жана эс тутумдун ортосундагы тең салмак морт болушу мүмкүн.

Көп саптуу текстти окуу эмне үчүн бир саптуу окуудан айырмаланат?

Бир саптуу сүйлөмдө көздөр негизинен солдон оңго кыска секириктер менен жылат. Сап бүткөндө болсо көздөр оң четтен жаңы саптын сол башына узун кыймыл жасоого тийиш. Бул кыймыл сап кайтаруу саккадасы же return-sweep saccade деп аталат.

Сапты кайтаруу кадимки сөздөр аралык көз кыймылдарына караганда узагыраак болгондуктан, бутага алуу каталарына көбүрөөк дуушар. Көз кээде жаңы саптын так башына эмес, бир аз оң жагына түшөт. Андан кийин окурман солго майда түзөтүү кыймылын жасайт.

Изилдөө сап алмашуусунун айланасында төрт фиксация түрүн бөлүп караган:

Изилдөөнүн негизги суроолору

Изилдөө төрт негизги суроого жооп издеген:

1. Окурман сап боюнча жылганда EVS кандай өзгөрөт?
2. Саптын аягынан жаңы саптын башына өткөндө EVS кандай өзгөрөт?
3. EVS чоңойгондо фиксация убактысы узарабы жана бул таасир сап алмашууларда күчтүүрөөк болобу?
4. Окурмандар EVS чоңойгондо сүйлөө ылдамдыгын жогорулатабы?

Балдар тобу

Башында эки башталгыч мектептен 64 бала изилдөөгө катышкан. Техникалык көйгөйлөр, түшүнүү көрсөткүчүнүн төмөн болушу, баштын ашыкча кыймылы же толук эмес офлайн баалоо себептүү айрым маалыматтар чыгарылып, акыркы талдоо 51 бала боюнча жүргүзүлгөн.

Балдардын жашына ылайык окуу деңгээли жана нормалдуу оозеки интеллект баллдары бар экени стандарттык тесттер менен бааланган. Мурда окуу бузулушу диагнозу коюлган балдар изилдөөгө киргизилген эмес.

Жети бала англис тилинен тышкары дагы жок дегенде бир тилде сүйлөгөн. Авторлор бул катышуучуларды талдоого кошкондо да, алып салганда да жыйынтыктар өзгөрбөгөнүн билдирип, маалыматтарын сактап калышкан.

Чоң кишилер тобу

Башында 55 университет студенти же кызматкери изилдөөгө катышкан, үн жаздыруу көйгөйлөрүнөн улам үч адамдын маалыматы чыгарылган. Акыркы чоңдор үлгүсү 52 адамдан турган.

• Жаш курагы: 18–38 жыл
• Орточо жаш: 20,55 ± 3,80 жыл
• Аял катышуучу: 49
• Бир тилдүү катышуучу: 31
• Эки же көп тилдүү катышуучу: 24

Чоңдор үлгүсүндө жыныстык бөлүштүрүү аялдарга абдан ооп кеткен. Бул жыйынтыктарды жалпы чоңдор калкына жалпылоону чектеши мүмкүн.

Катышуучулар эмне окушкан?

Эксперименттик материал эки өзүнчө топтомго бөлүнгөн жалпы 84 кыска үзүндүдөн турган. Ар бир үзүндү:

• 70–101 символ аралыгында болгон,
• орточо 87,18 символ камтыган,
• эки сүйлөмдөн турган,
• эки сапка жайылган,
• эки сап аралык жана солго тегизделген түрдө берилген.

Биринчи сап орточо 48 символ жана болжол менен 9,83 сөз, экинчи сап орточо 38 символ жана болжол менен 7,73 сөз камтыган.

Тексттердин Flesch-Kincaid окумдуулук деңгээли орточо 2,36 деп эсептелген. Бул көрсөткүч үзүндүлөр балдардын окуу деңгээлине ылайык жана салыштырмалуу жеңил тексттер болгонун көрсөтөт.

Ар бир бала эки топтомдун бирөөсүн гана, башкача айтканда 42 үзүндүнү окуган. Чоңдор болсо 84 үзүндүнүн баарын окуган. Башында балдардын эки башка убакта эки топтомду тең окушу пландалган, бирок COVID-19 пандемиясынан улам экинчи тест сессиясы өткөрүлгөн эмес.

Балдар менен чоңдордун эксперименттик түзмөктөрү бирдей беле?

Эки үлгүдө негизги ыкма окшош болгону менен, колдонулган жабдуулар жана көрсөтүү параметрлери толук бирдей эмес.

Балдарда колдонулган түзүлүш

• EyeLink 1000 Plus үстөл үстүндөгү көз байкоочу
• 1000 Hz үлгү алуу жыштыгы
• 1920 × 1080 чечилишиндеги 60 Hz монитор
• 22 пункттуу бирдей энтэй Consolas шрифти
• Көз-экран аралыгы: 70 cm
• Ар бир тамгага болжол менен 0,34° көрүү бурчу
• Fifine USB микрофону
• Билдирилген болжолдуу микрофон кечигүүсү: 3–24 ms

Чоңдордо колдонулган түзүлүш

• EyeLink 1000 Plus мунара түрүндөгү көз байкоочу
• 1000 Hz үлгү алуу жыштыгы
• 1920 × 1080 чечилишиндеги 60 Hz монитор
• 29 пункттуу бирдей энтэй Consolas шрифти
• Көз-экран аралыгы: 80 cm
• Ар бир тамгага болжол менен 0,30° көрүү бурчу
• XLR микрофону жана M-Audio үн интерфейси
• Билдирилген болжолдуу микрофон кечигүүсү: 2–359 ms

Балдар менен чоңдордун ар башка шрифт өлчөмү, көрүү аралыгы, көз байкоочу орнотуусу жана үн жаздыруу жабдуулары менен тесттен өтүшү өнүгүү салыштырууларында эске алынууга тийиш болгон чектөө. Айрыкча үн жаздыруу кечигүүлөрүнүн айырмалуу болуп, чоңдордун түзүлүшүндө кең диапазондо билдирилиши көз менен үн убактысы так эсептелген изилдөөдө маанилүү.

Эксперимент кандай өткөрүлгөн?

Катышуучулардан үзүндүлөрдү үн чыгарып окуп, бүткөндө “done” деп айтуусу суралган. Экспериментке чейин тогуз чекиттүү калибрлөө жана текшерүү жүргүзүлгөн. Текшерүү катасы 0,40° көрүү бурчунан төмөн кармалган.

Ар бир сыноонун башында тексттин биринчи тамгасынын үстүндө кичинекей көз караш кутусу көрсөтүлгөн. Туруктуу караш аныкталганда куту жоголуп, үзүндү экранда чыккан. Катышуучулар негизги экспериментке чейин үч машыгуу сыноосун аякташкан.

Тексттердин %33’үнөн кийин туура-туура эмес түшүнүү суроолору берилген. Балдардын орточо түшүнүү тактыгы %84,9, чоңдордуку %92,4 болгон. Бардык катышуучулар жок дегенде %50 ийгилик көрсөткөн.

Көз жана үн маалыматтары кантип бириктирилген?

Көз кыймылдары EyeDoctor программасында кол менен текшерилип, сап бийиктигиндеги четтөөлөр оңдолгон. Андан кийин EMreading R пакети менен фиксация жана сөз деңгээлиндеги маалымат түзүлгөн.

Үн жазуулары PRAAT программасында кол менен сегменттелген. Изилдөөчүлөр толкун формасын, спектрограмманы жана формант маалыматтарын колдонуп, ар бир сөздүн айтылыш башталышын жана аягын белгилешкен. Сөздөр бири-бирине кошулуп айтылганда чек ара эки сөздүн ортосундагы болжолдуу орто чекитке коюлган.

Атайын R скрипти көз фиксацияларын үн жазуулары менен бириктирген. Үн маалыматы сөз деңгээлинде сегменттелгендиктен, ар бир тамганын болжолдуу айтылыш убактысы сөздүн жалпы артикуляция убактысын тамгалардын санына бөлүү менен эсептелген.

Бул ыкманын логикасын түшүндүрүү үчүн төмөнкүдөй көрсөтүүгө болот:

\[ t_{harf} \approx \frac{t_{kelime}}{N_{harf}} \]

Бул жерде:

• t_harf, бир тамгага берилген болжолдуу убакытты,
• t_kelime, сөздүн жалпы айтылыш убактысын,
• N_harf, сөздөгү тамгалардын санын

билдирет.

Бул теңдеме изилдөөдө ачык берилген эмес, талдоо түшүндүрмөсүн жеңилдетүү үчүн жазылган.

Англис тилинде тамгалар менен үндөр дайыма бирден-бирге дал келбейт. Айрым тамгалар такыр айтылбайт, айрым үндөр бир нече тамга менен берилет жана сөздөгү тамгалардын айтылыш убакыттары бирдей эмес. Ошондуктан бул ыкма так фонема убактысын эмес, болжолдуу тамга убактысын берет.

Талдоодон канча маалымат чыгарылган?

Балдардын фиксацияга негизделген маалыматтарынын %27,55’i, чоңдордукунун %22,06’sы талдоодон чыгарылган. Чыгаруу себептерине көз ирмөө, 80–1000 ms аралыгынан тышкаркы фиксациялар жана тиешелүү сүйлөө бөлүгүндө туура эмес айтуу, кайталоо же сөз алмаштыруу кирген.

Артикуляция каталарынан улам чыгарылган маалымат үлүшү:

• Балдарда %11,87
• Чоңдордо %0,46

деп билдирилген.

Бул чоң топ айырмасы өнүгүү салыштырууларында маанилүү. Балдардын ката кетирген же кыйналган окуу бөлүктөрүнүн көбүрөөк чыгарылышы талдоого калган бала маалыматы ийгиликтүүрөөк окууларды көбүрөөк чагылдырышы мүмкүн.

Сөздүн салыштырмалуу орду кантип эсептелген?

Сөздүн саптагы орду анын саптагы ирет номерин саптагы жалпы сөз санына бөлүү менен нормалдаштырылган:

\[ RWP = \frac{\text{Kelimenin satırdaki sırası}}{\text{Satırdaki toplam kelime sayısı}} \]

Бул жерде RWP салыштырмалуу сөз орду болуп саналат. Нөлгө жакын маанилер саптын башын, бирге жакын маанилер саптын аягын билдирет.

Бул формула методдо сөз менен сүрөттөлгөн процесстин түшүндүрмө максатындагы математикалык көрүнүшү.

Эмне үчүн GAMM колдонулган?

Изилдөөчүлөр EVS сап боюнча сөзсүз сызыктуу өзгөрбөйт деп божомолдошкон. Аралык саптын башында көбөйүп, ортосунда туруктуу болуп, аягында тез азайышы мүмкүн. Ошондуктан жөнөкөй сызыктуу регрессиянын ордуна Жалпыланган Аддитивдүү Аралаш Моделдер, башкача айтканда GAMM колдонулган.

GAMM мамиленин формасын алдын ала түз сызык катары мажбурлабастан, маалыматтан үйрөнүлгөн жылмакай ийри сызыктар менен моделдей алат. Бааланган эркиндик даражасынын 1’ден чоң болушу мамиленин сызыктуу эмес экенин көрсөтөт.

Катышуучулар жана үзүндүлөр моделге кокустук эффекттер катары кошулуп, жеке окуу адаттары менен тексттердин өзгөчөлүктөрү эске алынууга аракет кылынган.

Эмне үчүн сызыктуу аралаш моделдер колдонулган?

Саптын аягындагы жана жаңы саптын башындагы белгилүү фиксация түрлөрү салыштырылганда сызыктуу аралаш моделдер колдонулган. Катышуучулар менен тексттер кайчылаш кокустук эффекттер катары бааланган.

Фиксация убактысы жана артикуляция ылдамдыгынын бөлүштүрүлүшү кыйшык болгондуктан логарифмдик трансформация колдонулган. Натыйжалардын маанилүүлүк чеги p ≤ 0,05 деп белгиленген.

Сөз узундугу, сөз жыштыгы, мурунку сөздүн өзгөчөлүктөрү, көз кыймылынын багыты жана чоңдугу сыяктуу кошумча өзгөрмөлөр фиксация убактысынын моделдеринде көзөмөлдөнгөн.

Негизги сүрөттөөчү жыйынтыктар

Окуу тажрыйбасы көбөйгөн сайын фиксация жана жалпы карап туруу убактысы кыскарып, артикуляция ылдамдыгы жогорулаганы көрүнөт. Бирок EVS ар бир өлчөмдө чоңдордо эң чоң эмес. Бешинчи жылдагы балдардын айрым орточо EVS маанилери чоңдордукунан жогору.

Бул “жакшы окурман дайыма көзүн көбүрөөк алдыга алып барат” деген жөнөкөй өнүгүү сызыгы жок экенин көрсөтөт. EVS көз кыймылынын ылдамдыгы, сүйлөө ылдамдыгы, тексттеги орун жана сап алмашуулар арасындагы динамикалык тең салмакка көз каранды.

EVS сап боюнча кандай өзгөргөн?

Биринчи сапта тажрыйбалуураак окурман топтору жалпысынан чоң EVS көрсөткөн. Үчүнчү жылдан төртүнчүгө, төртүнчүдөн бешинчи жылга жана бешинчи жылдан чоңдорго өтүүдө топ айырмачылыктары статистикалык маанилүү болгон.

Сөздүн саптагы орду EVSге сызыктуу эмес таасир берген. Сүрөт 2’нин үстүңкү графигинде:

• чоңдордун ийри сызыгы жалпысынан эң жогору,
• бешинчи жылдагы балдар экинчи,
• төртүнчү жылдагы балдар үчүнчү,
• үчүнчү жылдагы балдар эң төмөн

жайгашкан.

Бардык топтордо саптын аягына карай EVS азайган. Үчүнчү, бешинчи жыл жана чоңдор топторунда өзгөрүү айкын сызыктуу эмес түзүлүштө болгон. Төртүнчү жылдагы балдарда азайуу кыйла сызыктуу көрүнүп, топ ичиндеги ийри эффект маанилүү болгон эмес.

Биринчи саптын GAMM моделинде 42.226 байкоо колдонулуп, түшүндүрүлгөн вариация R² = 0,064 деп билдирилген. Бул төмөн маани EVS өзгөрүүсүн сөздүн саптагы орду гана түшүндүрбөй турганын жана индивидуалдык, лексикалык же убакыттык башка факторлор маанилүү экенин көрсөтөт.

Экинчи сапта эмне өзгөргөн?

Экинчи сапта үчүнчү жылдан төртүнчүгө жана төртүнчүдөн бешинчи жылга өткөндө EVS чоңойгон. Бирок чоңдор менен бешинчи жылдагы балдар салыштырылганда чоңдордун EVSи кичине болгон.

Сүрөт 2’нин астыңкы графигинде EVS саптын алгачкы бөлүгүндө бир аз жогорулап, андан кийин бардык топтордо азайт. Тексттин аягына жакындаганда ийри сызыктар тез бири-бирине жакындап, EVS дээрлик нөлгө түштү. Мунун себеби текст бүткөндө көз алдыда окуй турган жаңы маалымат калбай, үн көздүн ордуна жакындайт.

Экинчи сап модели 24.982 байкоого негизделип, R² = 0,348 деп билдирилген. Сөздүн орду EVSни түшүндүрүүдө экинчи сапта биринчи сапка караганда кыйла күчтүү болгон.

Саптын аягында EVS канча өзгөргөн?

Сап алмашуу талдоосунда 57.796 байкоо колдонулган. Сап ичиндеги фиксациялар салыштыруу категориясы катары алынган.

Бул жыйынтыктар боюнча көздөр саптын акыркы фиксациясында үнгө бир аз жакындайт. Жаңы сапка туура түшкөндө EVS кадимки сап ичиндеги фиксациялардан айырмаланбайт. Көз жаңы саптын бутасын ашып, оң жакка түшкөндө көз-үн аралыгы болжол менен үч символго чоңоёт.

Бул үлгү балдарда да, чоңдордо да окшош болгон; фиксация түрү менен катышуучу топтун өз ара аракеттери маанилүү эмес.

Фиксациянын башы менен аягында EVS кантип азайган?

Фиксация учурунда сүйлөө улана бергендиктен, көз бир жерде турганда үн көзгө жакындай алат. Таблица 3 фиксациянын башы менен аягындагы EVS азайышын көрсөтөт.

Мисалы, үчүнчү жылдагы балдарда:

• Сап ичиндеги фиксацияда EVS болжол менен 4,51 символго азайган.
• Сап аягындагы фиксацияда 5,23 символго азайган.
• Туура сап башында 6,16 символго азайган.
• Undersweep фиксациясында болгону 2,12 символго азайган.

Ушундай эле үлгү башка жаш топторунда да байкалган. Туура сап башындагы фиксациялар узагыраак болгондуктан, үн көздүн ордуна жакындашы үчүн көбүрөөк убакыт берген. Undersweep фиксациялары өтө кыска болгондуктан EVS азыраак кыскарган.

Фиксация түрлөрүнүн убакыт айырмасы

Модель жыйынтыктарына ылайык, сап ичиндеги фиксацияларга салыштырганда:

• Сап аягындагы фиксациялар болжол менен 47 ms узагыраак.
• Туура сап башындагы фиксациялар болжол менен 179 ms узагыраак.
• Undersweep фиксациялары болжол менен 90 ms кыскараак.

Бул натыйжа ичинен окууда көп айтылган сап аягындагы ылдамдоонун тескериси. Үн чыгарып окууда окурмандар саптын аягында ылдамдабай, тескерисинче жайлашкан. Жайлоо балдарда көбүрөөк байкалган жана окуу тажрыйбасы өскөн сайын азайган.

Чийки орточо маанилерде чоңдордун сап аягындагы фиксациясы сап ичиндегиден кыскараак көрүнөт, бирок бардык өзгөрмөлөрдү көзөмөлдөгөн аралаш модель жалпысынан сап аягы үчүн өсүш билдирген. Бул айырма чийки орточолор менен статистикалык моделдин түзүлүш айырмасынан келип чыгышы мүмкүн.

EVS чоңойгондо көздөр эмне кылган?

Фиксация убактысы моделинде EVSнин негизги таасири маанилүү болгон. Көз-үн аралыгы чоңойгон сайын фиксация убактысы узарган. Модель 41.152 байкоого негизделип, маргиналдык R² 0,135 жана шарттуу R² 0,207 деп билдирилген.

EVSнин таасири бардык фиксация түрлөрүндө бирдей эмес:

• Сап ичи: EVS чоңойгон сайын фиксация убактысы узарган.
• Сап аягы: Узартуу сап ичиндегиден кыйла күчтүү болгон.
• Туура сап башы: EVS чоңойгон сайын фиксация убактысы көпчүлүк топтордо кыскаруу тенденциясын көрсөткөн.
• Undersweep: Жалпы өз ара аракет маанилүү эмес; бирок чоңдор менен бешинчи жылдагы балдардын ортосунда айырма табылган.

Сүрөт 3’тө сап аягындагы фиксацияларды көрсөткөн боз сызыктар EVS чоңойгон сайын бардык топтордо так жогорулайт. Бул изилдөөнүн эң күчтүү жана туруктуу табылгаларынын бири.

Эмне үчүн сап аягында көбүрөөк жайлоо болушу мүмкүн?

Көздөр үндөн өтө алдыда турганда жаңы сапка өтүү жумушчу эс тутумга кошумча жүк алып келиши мүмкүн. Окурман али айта элек сөздөрдү эсинде кармоо менен бирге узун көз кыймылын да пландашы керек.

Авторлор сунуштаган түшүндүрмө боюнча окурман саптын аягында көзүн бир аз узагыраак кармап:

• үндүн көзгө жакындашына,
• фонологиялык эс тутумдагы жүктүн азайышына,
• жаңы сапка өтүүнү коопсузураак пландаштырууга

мүмкүнчүлүк бере алат.

Эгер бул кечигүү болбосо, көздөр жаңы сапка өткөндөн кийин мурунку сапка кайра кайтууга аргасыз болушу мүмкүн. Саптар аралык артка кайтуулар кадимки сөздөр аралык регрессияларга караганда көбүрөөк бузушу мүмкүн.

Туура сап башындагы узак фиксация эмнени билдирет?

Туура сап башындагы фиксациялар бардык топтордо эң узун фиксациялардын катарына кирген. Бул фиксациялар жаңы саптын башында:

• жаңы сөздү фовеалдык түрдө иштетүү,
• саптын визуалдык түзүлүшүн кайра уюштуруу,
• көз менен үндүн координациясын жөнгө салуу,
• кийинки оңго багытталган саккаданы пландаштыруу

үчүн кошумча убакыт бере алат.

Бирок EVSнин чоңоюшу бул фиксацияларды андан ары узарткан эмес. Көпчүлүк топтордо тескерисинче алсыз кыскаруу байкалган. Авторлор бул күтүлбөгөн натыйжанын себеби азырынча так эмес экенин белгилешет.

Undersweep фиксациялары эмне үчүн өтө кыска?

Undersweep — көз жаңы саптын башын ашып, ылайыксыз орунга түшүп, дароо солго түзөтүү жасаган учур. Бул фиксациялардын балдарда жана чоңдордо болжол менен 156–177 ms созулушу көз кыймыл системасы катаны тез таап, түзөткөнүнө шайкеш келет.

Чоңдордо undersweep убактысы EVSтен олуттуу таасирленген эмес. Бешинчи жылдагы балдарда болсо EVS чоңойгон сайын undersweep убактысы узарышы мүмкүн экени байкалган.

Авторлор кошумча талдоодо көз жаңы саптын бутасынан өтө алыс түшкөндө адатта түзөтүү кыймылы тез башталарын, бирок EVS да чоң болсо бул автоматтык түзөтүү когнитивдик түрдө кечиктирилиши мүмкүн экенин сунушташкан. Бул түшүндүрмө жумушчу эс тутумду түз өлчөөгө эмес, көз кыймылынын үлгүлөрүнө негизделген теориялык чечмелөө.

Сүйлөө ылдамдыгы EVSге жараша өзгөрөбү?

Артикуляция ылдамдыгы бир секундда айтылган фонемалардын саны катары эсептелген:

\[ Artikülasyon\ Hızı = \frac{N_{fonem}}{t_{saniye}} \]

Бул жерде N_fonem айтылган фонемалардын санын; t сүйлөө убактысын билдирет. Бул теңдеме изилдөөдөгү операциялык аныктаманын түшүндүрмө түрүндөгү көрсөтүлүшү.

Талдоо EVS чоңойгон сайын артикуляция ылдамдыгы да көбөйгөнүн көрсөткөн. Авторлор көз-үн аралыгы бир символго чоңойгондо болжол менен секундасына бир фонемага кошумча артикуляция өсүшү менен байланыштуу экенин айтышкан.

Бирок статистикалык модель логарифмдик трансформацияланган артикуляция ылдамдыгы боюнча курулган. Ошондуктан “бир символго так бир фонема/секунда” деген билдирүү авторлордун трансформацияланбаган жыйынтыктарга таянган чечмелөөсү болуп, EVSнин бүт диапазонунда өзгөрбөгөн сызыктуу физикалык мыйзам катары каралбашы керек.

Модель 47.718 байкоого негизделген:

• Маргиналдык R²: 0,346
• Шарттуу R²: 0,424

Артикуляция ылдамдыгы үчүнчү жана төртүнчү жылдагы балдарда айырмаланган эмес. Бешинчи жылдагы балдар төртүнчү жылдагылардан, чоңдор болсо бешинчи жылдагы балдардан тезирээк болгон.

Сүрөт 5 эмнени көрсөтөт?

Сүрөт 5’те бардык жаш топторунун сызыктары EVS чоңойгон сайын жогору багытталат. Бул көздөр үндөн көбүрөөк алдыга кеткенде окурмандар сүйлөө ылдамдыгын жогорулатарын көрсөтөт.

Сызыктын ыктоосу балдар топторунда жогору. Чоңдордо баштапкы артикуляция ылдамдыгы жогору болгону менен, EVS өзгөрүүсүнө байланышкан кошумча ылдамдоо чектелүү. Авторлор муну тажрыйбалуу окурмандар ыңгайлуу көз-үн аралыгын сактоо үчүн артикуляция ылдамдыгын азыраак өзгөртөт деп түшүндүрүшөт.

Балдар менен чоңдордун негизги айырмачылыктары

• Балдардын фиксация убактысы узагыраак.
• Балдардын артикуляция ылдамдыгы төмөн.
• Балдарда сап аягы жана сап башы чыгымдары айкыныраак.
• Бешинчи жылдагы балдар айрым EVS өлчөмдөрүндө чоңдордон чоң мааниге ээ.
• Чоңдор EVSти жөнгө салганда сүйлөө ылдамдыгын балдарга караганда азыраак өзгөртөт.
• Сап аягындагы жайлоо окуу тажрыйбасы өскөн сайын азаят.

Изилдөөнүн күчтүү жактары

• Көз жана үн бир убакта жазылган: Көз карап турган жер менен айтылып жаткан сөз убакыт боюнча бириктирилген.
• Жогорку үлгү алуу жыштыгы: Көз кыймылдары 1000 Hzде жазылган.
• Балдар жана чоңдор салыштырылган: Бир эле негизги көрүнүш окуу өнүгүүсүнүн ар башка деңгээлдеринде изилденген.
• Көп саптуу текст колдонулган: Бир саптуу сүйлөмдөрдүн ордуна чыныгы окууга жакыныраак эки саптуу үзүндүлөр колдонулган.
• Сап алмашуулар деталдуу классификацияланган: Сап аягы, туура сап башы жана undersweep фиксациялары өзүнчө каралган.
• Сызыктуу эмес моделдөө: EVS сап боюнча түз сызык түрүндө өзгөрөт деп кабыл алынган эмес.
• Аралаш моделдер: Катышуучу жана текст айырмачылыктары статистикалык жактан эске алынган.
• Артикуляциянын активдүү ролу текшерилген: EVS көз кыймылдары менен гана эмес, сүйлөө ылдамдыгы менен да жөнгө салынары көрсөтүлгөн.
• Ачык маалымат жана код: Авторлор маалымат жана талдоо ресурстары OSF жана GitHub аркылуу жеткиликтүү экенин билдиришкен.

Изилдөөнүн чектөөлөрү

• Рецензиядан өтө элек: Изилдөө preprint.
• Балдар менен чоңдордун түзүлүштөрү ар башка: Шрифт өлчөмү, экран аралыгы, көз байкоочу орнотуусу жана микрофон системасы бирдей эмес.
• Микрофон кечигүүлөрү ар башка: Чоңдордун түзүлүшүндө кечигүү диапазону абдан кең көрсөтүлгөн.
• Үзүндү саны ар башка: Балдар 42, чоңдор 84 үзүндү окуган.
• Чоңдор үлгүсүндө аялдар басымдуу: 52 чоң кишинин 49’у аял.
• Англисче тамга-фонема дал келүүсү болжолдуу алынган: Ар бир тамгага сөз убактысынан тең үлүш берүү чыныгы артикуляцияны так чагылдырбашы мүмкүн.
• Үн кол менен сегменттелген: Сөздөрдүн башы жана аягы изилдөөчүлөр тарабынан кол менен белгиленген.
• Көп маалымат чыгарылган: Балдар маалыматындагы чыгаруу үлүшү чоңдордукунан жогору.
• Ката окуулар көбүнчө чыгарылган: Табылгалар чыныгы класстагы бардык токтоп калууларды жана ката окууларды чагылдырбашы мүмкүн.
• Артка фиксациялар негизги моделдерден чыгарылган: EVSти кескин кыскарткан артка көз кыймылдары негизги талдоого киргизилген эмес.
• Тексттер кыска жана жеңил: Натыйжаларды узун, техникалык же татаал тексттерге түз жалпылоого болбойт.
• Жумушчу эс тутум түз өлчөнгөн эмес: EVS менен жумушчу эс тутумдун байланышы теориялык чечмеленген.
• Клиникалык топ жок: Дислексия же диагноз коюлган окуу бузулушу бар балдар изилдөөгө кирген эмес.
• Табигый класс шарттары эмес: Катышуучулардын баш кыймылы маңдай таянгыч менен чектелген.

Изилдөө эмнени айтат?

• Көз-үн аралыгы сап боюнча туруктуу эмес.
• EVS жалпысынан саптын аягына карай азаят.
• Көздөр саптын аягында үндүн бир аз жакындашын күтүшү мүмкүн.
• Жаңы саптын бутасы ашып кеткенде EVS кыйла чоңоёт.
• Чоң EVS узагыраак фиксациялар менен байланыштуу.
• Бул байланыш сап аягындагы фиксацияларда өзгөчө күчтүү.
• Чоң EVS жогорку артикуляция ылдамдыгы менен байланыштуу.
• Балдар менен чоңдор окшош негизги координация механизмдерин колдонушат.
• Сап алмашуу чыгымы балдарда айкыныраак.

Изилдөө эмнени айтпайт?

• EVS жалгыз өзү окуу ийгилигин же интеллектти өлчөйт деп көрсөтпөйт.
• Чоң EVS дайыма жакшы, кичине EVS дайыма жаман деп көрсөтпөйт.
• EVS жумушчу эс тутум көлөмүнүн түз тести экенин далилдебейт.
• Бул өлчөөлөр дислексия диагнозу үчүн колдонулат деп көрсөтпөйт.
• Бардык жаш үчүн идеалдуу конкреттүү EVS маанисин аныктабайт.
• Окууну үйрөтүүдө белгилүү бир кийлигишүүнүн натыйжалуулугун текшербейт.
• Ичинен окуу натыйжалары үн чыгарып окуу менен бирдей деп көрсөтпөйт.
• Узун романдар, окуу китептери же татаал илимий тексттер үчүн ошол эле жыйынтыктарды кепилдебейт.

Өткөн мезгил үчүн мааниси

Көз-үн аралыгы биринчи жолу болжол менен бир кылым мурун изилденген. Buswell жана Fairbanks сыяктуу алгачкы изилдөөчүлөр көздөр үндөн канча алдыда экенин механикалык каттоо ыкмалары менен өлчөөгө аракет кылышкан. Бирок өлчөө аныктамалары жана техникалар ар башка болгондуктан, сап чектеринин таасири боюнча карама-каршы жыйынтыктар чыккан.

Бул изилдөө тарыхый суроолорду заманбап көз байкоо, убакыт боюнча дал келтирилген үн жазуу жана аралаш статистикалык моделдер менен кайра караган. Айрыкча балдарда сап алмашуусунун айланасындагы EVS өзгөрүүлөрүн заманбап жабдуу менен изилдегени маанилүү салым.

Бүгүнкү күн үчүн мааниси

Балдар окуганды үйрөнүп жатканда көбүнчө үн чыгарып окушат. Саптын аягындагы чакан координация чыгымы ар бир бетте ондогон жолу кайталанышы мүмкүн. Ошондуктан сап алмашуулардагы бир нече жүз миллисекунддук кечигүүлөр жалпы окуу убактысына жана эркин окуу таасирине олуттуу салым кошушу мүмкүн.

Изилдөө окуу эркиндиги сөздөрдү тез таануу менен гана чектелбестигин көрсөтөт. Көз кыймылы, сүйлөө өндүрүшү, жумушчу эс тутум жана барактын түзүлүшү бирге иштейт.

Келечек үчүн мааниси

Келечектеги изилдөөлөр төмөнкү суроолорго багытталышы керек:

• Дислексия же окуу кыйынчылыгы бар балдарда EVS үлгүсү башкача болобу?
• Текст кыйын болгондо сап аягындагы жайлоо күчөйбү?
• Шрифт, сап узундугу жана сап аралык EVSти кандай өзгөртөт?
• Жумушчу эс тутум көлөмү түз өлчөнгөндө EVS менен байланыш табылабы?
• Ар башка тилдерде жана жазуу системаларында ошол эле координация механизмдери көрүнөмбү?
• Табигый класс шартында, баш эркин кыймылдаганда окшош натыйжалар алынат бекен?
• Окуу машыгуусу же эркин окуу боюнча кийлигишүүлөр EVS жөнгө салынышын өзгөртөбү?

Күнүмдүк жашоо жана билим берүү үчүн мүмкүн болгон мааниси

Изилдөө түздөн-түз окутуу ыкмасын сынаган эмес. Ошентсе да жыйынтыктар, айрыкча жаңы үйрөнүп жаткан окурмандар үчүн тексттин жайгашуусу маанилүү экенин көрсөтөт. Өтө узун саптар, тартипсиз сап үзүлүштөрү же тилдин маанилик чек араларына туура келбеген сап алмашуулар балдардын үн чыгарып окуусун кыйындатышы мүмкүн.

Саптын аягындагы кыска жайлоо ката эмес, көз менен үндү кайра шайкеш келтирген функционалдык механизм болушу мүмкүн. Ошондуктан баланын саптын аягында кыска токтошу дайыма сөздү тааный албагандыгын билдирбейт; ал көзүн жаңы сапка өткөрүп жатып, эс тутумдагы жана сүйлөөдөгү маалыматты кайра уюштуруп жатышы мүмкүн.

Бирок бул жыйынтыктарды жеке окуучулар үчүн диагноз же кийлигишүү сунушуна айлантууга болбойт. Изилдөө билим берүү колдонмолорунун натыйжалуулугун сынабаган эксперименттик көз кыймылы изилдөөсү.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөө дизайнынын техникалык кыскача мазмуну

Көз-үн өлчөөлөрүнүн операциялык аныктамалары

Биринчи жана экинчи саптын GAMM жыйынтыктары

Сап чек арасындагы EVS жыйынтыктары

EVS жана фиксация убактысы моделинин негизги табылгалары

Артикуляция модели жыйынтыктары

Графиктер бирге көрсөткөн негизги механизм

1. Окурман сапты баштаганда көздөр үндөн алдыга өтөт.
2. Сап ичинде көз-үн аралыгы динамикалык өзгөрөт.
3. Сап аягына жакындаганда EVS кыскарат.
4. EVS дагы деле чоң болсо, сап аягындагы фиксация узарат.
5. Жаңы сапка туура түшкөндө EVS сакталышы мүмкүн.
6. Көз бутадан ашса, EVS капысынан чоңоёт жана солго түзөтүү талап кылынат.
7. EVS чоңойгондо сүйлөө ылдамдыгы да жогорулап, үндүн көзгө жетишине жардам берет.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Бул мазмун Victoria I. Adedeji, Timothy J. Slattery, Julie A. Kirkby жана Martin R. Vasilev тарабынан даярдалган “Eye-Voice Coordination during Children and Adult’s Multiline Reading” аттуу изилдөөгө негизделет.

Изилдөө SSRNде жарыяланган preprint изилдөө макаласы. Текстте ачык түрдө “This preprint research paper has not been peer reviewed” жана “Preprint not peer reviewed” деген билдирүүлөр бар. Демек, изилдөө рецензиядан өтө элек. Акыркы журнал кабыл алуусу же рецензияланган жарыя статусу PDF аркылуу ырасталбайт.

Изилдөө балдар жана чоңдор эки саптуу үзүндүлөрдү үн чыгарып окуганда көз кыймылдары менен сүйлөөсү бир убакта жазылган эксперименттик психолингвистикалык изилдөө. Клиникалык изилдөө, билим берүү кийлигишүүсү же окуу бузулушун диагностикалоочу изилдөө эмес.

Балдардын маалыматы окуу өнүгүүсү боюнча чоңураак долбоордон алынган кичи топ. Чоңдордун маалыматы бул изилдөө үчүн өзүнчө чогултулган. Текстте чоңдор үлгүсү анонимдүү рецензенттердин талабы боюнча кошулган деп айтылганы менен, азыркы версия ачык түрдө рецензиядан өтө элек preprint катары берилет.

Балдар жана чоңдор топторунда ар башка шрифт өлчөмдөрү, экран аралыктары, көз байкоочу орнотуулары жана микрофон системалары колдонулган. Балдар 42, чоңдор 84 үзүндү окуган. Бул ыкма айырмачылыктары жаш топторун түз салыштырып чечмелегенде эске алынышы керек.

Тамга деңгээлиндеги сүйлөө убакыттары түз өлчөнгөн эмес, сөздүн артикуляция убактысын тамгалардын санына бөлүү менен болжолдуу эсептелген. Англис тилиндеги тамга-фонема дал келүүсү бирден-бирге болбогондуктан EVS маанилери так фонема убактысы эмес, операциялык баалоо.

Негизги талдоолордо артка багытталган көз фиксациялары чыгарылган; балдар маалыматынын %27,55’i жана чоңдор маалыматынын %22,06’sы сапат жана сүйлөө катасы боюнча ар кандай критерийлерден улам алып салынган. Балдардагы артикуляция катасына байланышкан чыгаруу үлүшү чоңдордон кыйла жогору.

Изилдөө EVS түздөн-түз жумушчу эс тутум көлөмү экенин далилдебейт. Жумушчу эс тутум жөнүндө түшүндүрмө көз кыймылы жана сүйлөө үлгүлөрүнө негизделген теориялык чечмелөө. Табылгалар дислексия диагнозун, окуу ийгилигин болжолдоону, билим берүү кепилдигин же клиникалык колдонмо сунушун түзбөйт.

Бул макала жүктөлгөн PDFдеги ыкмаларга, таблицаларга, моделдерге, графиктерге, сандык жыйынтыктарга жана авторлордун чечмелөөлөрүнө гана негизделип даярдалган. Изилдөөдө жок диагностикалык, клиникалык же билим берүү боюнча тактык дооматтары кошулган эмес.