Бул изилдөө, шаарлардын согуш, пандемия, климатка байланышкан кырсык, экономикалык кризис вейа технологиялык өзгөрүү кийинсында ески иштөө тартибине тамамен дөнежеги божомолун суроо астына алат. Автор, гүнүмүз шаарлардынин бирбиринден бторымсыз ве гечижи кризистерле дегил; экологиялык, экономикалык, коомдук, саясий ве технологиялык өзгөрүүлерин үст үсте гелдиги убакыткли бир белгисиздик чөйрөсүйла каршы каршыйа олдугуну савунмактадыр. Бу неденле шаар пландоонын амажы йалнызжа кризис мурунсиндеки дүзени йениден курмак дегил, шаарлардын дегишен шарттар астында ишлевлерини сүрдүрмесини ве заман үчүнде йениден түзүмланмасыны сторламак олмалыдыр.

Изилдөөдө бу йаклвакцинам “адаптиве урбанисм”, йани ылайыкташма шаарлашуу каврамыйла ачыкланмактадыр. Ылайыкташма шаарлашуу; имараттарын, инфраструктуранын, транспорт системалеринин, коомдук мейкиндиктерын ве йөнетим модельлеринин тек бир кулланым бичимин ылайык сабитленмемесини, йени ихтийачлара ылайык дөнүштүрүлебилмесини болжолдойт. Бир коомдук мейкиндикын олторан дмааниде динленме вейа тижарет аланы, кризис тартипсында болсо убактылуу саламаттык сактоо, баш калкалоо, топтолуу вейа логистика аланы катары кулланылабилмеси бу дүшүнженин негизги үлгүлөрүнден биридир.

Изилдөө Rotterdam, Singapur, Kopenhag ве Beyrut’у салыштырма үлгүлер катары еле алмактадыр. Изилдөөнүн хазырладыгы шаардык туруктуулук графигинде Singapur 85, Kopenhag 80, Rotterdam 78 ве Beyrut 48 пуанла көрсөтүлгөн. Автор; жашыл инфраструктура, туруктуу транспорт, климатка ылайыкташуу ве ийкемдүү инфраструктурайа убакыткли йатырым йапан шаарлардын салттуу пландоо модельлерини излейен шаарларден йүзде 20–35 дагы йүксек туруктуулук пуанлары елде еттигини билдирет.

Бирок бу пуанларын ханги чийки маалыматтарден ве ханги математиксел ыкмале хесапландыгы түшүндүрүлгөн эмес. Гөстергелерин насыл нормаллештирилдиги, салмактарын ким тарафындан белирлендиги, шаарлардын ханги йылларынын каршылаштырылдыгы ве йүзде 20–35 фаркынын ханги статистикалык негизгилизе дайандыгы гөстерилмемектедир. Бу неденле билдирмененн сайылар, текрар үретмененбилир ве бторымсыз катары ырасталган бир шаардык туруктуулук ендекси катары дегил, изилдөөнүн хазырладыгы бетимсел салыштыруулар катары маанилендирилмелидир.

Нител баалоо сонужунда ылайыкташа алган шаарлардын беш негизги сапаттыкиге сахип олдугу мененри үйүрлмектедир: ийкемдүүлүк, системаик туруктуулук, үзгүлтүксүз ылайыкташуу жөндөмү, экологиялык туруктуулук ве коомчулуктун катышуусу. Бу илкелер, йалнызжа физикалык инфраструктуранын дегил; йөнетишим, сосйал илишкмененр, карар алма меканизмалары ве жергиликтүү коомчулуктарын да шаардык дайаныклылыгын парчасы олдугуну вургуламактадыр.

Түркия жагынан баалоо: Изилдөө Түркиядаки шаарларды инжелемемиш ве Түркия’йе өзгү маалымат үретмемиштир. Ошентсе да убакыткли өзгөрүүе уйум сторлайан инфраструктура, көп максаттуу коомдук мейкиндиктер, резервдүү кызмат системалары, жергиликтүү катылым ве экологиялык уйум илкелери Түркиядаки шаар пландоо тартышмаларына ылайыкташа алган. Бөйле бир ылайыкташтыруу түзүмлыркен жергиликтүү кырсык сенарйолары, имарат фонду, калк харекетлери, инфраструктура сыйымдуулугу, транспорт маалыматтары, муниципалитет йеткмененри, каржылоо шарттары ве маале масштабындеки сосйал ар түрдүүлыклар өз-өзүнчө өлчүлмелидир. Бул изилдөө, сөз конусу илкелерин Түркияда автоматтык түрдө ошол эле сонужу вережегини вейа белирли бир муниципалдык саясатйла дайаныклылыгын йүзде 20–35 артажторыны далилдебейт.

“Нормал абалга кайтуу” божомолы неден соргуланмактадыр?

Геленексел кырсык ве кризис планламасында шаарлардын олторан бир изилдөө дүзенине сахип олдугу, бир шокун бу дүзени гечижи катары боздугу ве йениден түзүмланма тамамландыгында эски нормалга дөнүлебмененжеги варсайылыр. Бу йаклвакцинамда башары, негизги кызматтарин ве физикалык чевренин кризис мурунсиндеки бичимин не катар ылдам дөндүрүлдүгүйле өлчүлмектедир.

Изилдөө, бу модельин 21. йүзйылын шарттарыны ачыкламакта йетерсиз калдыгыны савунмактадыр. Иклим дегишиклиги, экономикалык белгисиздик, пандемиялар, технологиялык өзгөрүү, калктын өсүшү ве саясий истикрарсызлык бирбиринден айрылмыш кыска мөөнөттүү олайлар катары герчеклешмейебилир. Бир шаар хенүз бир кризисин еткмененрини гидеремеден йени бир экологиялык, экономикалык вейа коомдук басымйла каршылашабилир.

Бу дурумда кризис мурунси дурум сабит ве кайтууга мүмкүн бир бута олмактан чыкар. Шаарин калку, изилдөө алышканлыклары, транспорт тержихлери, арази колдонулушу, инфраструктура ихтийажы ве экономикалык түзүмү кризис тартипсында ккабыл алуучу бичимде дегишебилир. Изилдөөнүн негизги савы, планламанын гечмиши йениден өндүрүү йерине гележектеки белирсиз өзгөрүүлере уйум сторлайабмененжек ачык системалер олуштурмасы геректигидир.

Ылайыкташма шаарлашуу недир?

Ылайыкташма шаарлашуу, шаарларды тамамланмыш ве дегишмез физикалык үрүнлер катары дегил, заман үчүнде йени шарттара ылайык бичим дегиштирен динамик системалер катары еле алмактадыр. Бу йаклвакцинамда бир түзүмнын вейа инфраструктура системаинин илк гүнкү ишлевини корумасы тек башары өлчүтү дегилдир. Өнымдуулукли олан, коомдук ве экологиялык ихтийачлар дегиштигинде системаин бүтүнүйле йыкылмадан йени ишлевлере гечебилмесидир.

Изилдөөнүн алкаксине ылайык ылайыкташа алган бир шаарте:

• Биналар йени кулланым бичимлерине дөнүштүрүлебилир.
• Камусал аланлар бирден фазала ишлеве хизмет едебилир.
• Улвакцинам системаи тек бир твакцинама түрүне бторымлы дегилдир.
• Темел хизметлер тек бир меркез вейа тор аркылуу йүрүтүлмез.
• Йешил аланлар йалнызжа естэтикалык унсур дегил, иклим уйум инфраструктурасы катары маанилендирилир.
• Планлар белирли аралыкларла йени маалымат ве тобокелдиклере ылайык гүнжелленир.
• Йерел топлулуклар йалнызжа карарларын кабыл алуучусы дегил, планлама убакытжинин катышуучусыдыр.

Дайаныклылык менен мурдагы абалга кайтуу ошол эле шей мидир?

Изилдөөдө дайаныклылыгын йалнызжа бир соккуден кийин мурдагы абала дөнме сыйымдуулукси олмадыгы вургуланмактадыр. Бир система мурунку дурумуна гери дөнебилир, бирок мурунку дурум затен ешитсиз, экологиялык ачыдан кырылган вейа йени тобокелдиклере хазырлыксыз олабилир. Бөйле бир дурумда ески түзүмйы айнен йениден курмак, мурунку кырылганлыклары да йениден үретир.

Уйарлнегизгибилир туруктуулук болсо үч ашамайы бирликте ичермектедир:

1. Шок тартипсында негизги ишлевлери мүмкүн олдугу өлчүде сүрдүребилмек,
2. Олай кийинсында ортайа чыкан маселелардан өгренмек,
3. Йени тобокелдиклере ылайык физикалык ве йөнетсел түзүмйы дегиштирмек.

Бу йаклвакцинамда шаар йалнызжа бузулууйа диренмез; гележектеки бузулуулар каршысында ар түрдүү даврнегизгибмененжек бичимде кендисини йениден дүзенлер.

Изилдөө ханги теориялык негиздере дайанмактадыр?

Изилдөө шаардык туруктуулук дүшүнжесини, Ж. С. Холлинг’ин экологиялык системалере илишкин туруктуулук йаклвакцинамына бторламактадыр. Холлинг’ин алкаксинде бир системаин дайаныклылыгы, бир бузулууйы тамамен енгеллемесинден абдан, бузулуу тартипсында негизги ишлевлерини сүрдүребилмесийле илишчопоидир.

Meerow, Newell ве Stults’ун шаардык туруктуулук диагнозмы, шаарлардын күтүүсүз шокларын ве узак мөөнөттүү басымларын ардындан йалнызжа айакта калмасыны дегил, уйум сторламасыны ве гелишмейе девам етмесини ичермектедир. Изилдөө бу диагнозмы, калыбына келтирүүгө багытталган салттуу йаклвакцинам менен убакыткли уйум одаклы йени йаклвакцинам арасындаки гечишин курамсал дайнегизгикларындан бири катары кулланмактадыр.

Улрижх Бежк’ин “Тобокел коому” йаклвакцинамы, модерн топлумларын климаттын өзгөрүшү, технологиялык бузулуу ве экологиялык бузулуу гиби сыныр ашан ве тамамен мурунден хесаплнегизгимайан тобокелдиклерле каршы каршыйа булундугуну ачыкламак амажыйла кулланылмактадыр. Изилдөөнүн йорумуна ылайык тобокелдиклерин тамамен ортадан калдырыламамасы, ылайыкташа алганлиги шаар пландоонын ккабыл алуучу бир сапаттыкигине дөнүштүрмектедир.

Жедриж Приже ве Стеwарт Бранд’ин мимарлык дүшүнжелери де түзүмларын заман үчүнде дегишебилмеси геректиги гөрүшүнү дестмуунек амажыйла еле алынмыштыр. Бранд’ин катмар йаклвакцинамы, бир имараттын твакцинайыжы системаи, жепхеси, тетуманаты, ич бөлмелери ве кулланым ешйаларынын ар түрдүү ылдамдыкларда дегиштигини; бу неденле бүтүн түзүмнын тек ве дегишмез бир өмүр божомолыйла тасарланмасынын уйгун олмадыгыны мененри сүрмектедир.

COVID-19 өрнеги изилдөөдө насыл йорумланмактадыр?

Изилдөө COVID-19 пандемияыны, гечижи катары гөрүлен өнлемлерин шаар жашамында ккабыл алуучу өзгөрүүлере дөнүшебмененжегини гөстерен бир үлгү катары еле алмактадыр. Узактан изилдөө, ачык хава тижарети, йайа аланлары ве көп максаттуу коомдук мейкиндиктер баштапкыта сторлык кризисине маалыматлен гечижи йанытлар катары ортайа чыкмыш; базы шаарларде дагы кийин гүнлүк жашамын ккабыл алуучу парчалары хâлине гелмиштир.

Бу үлгү, ылайыкташма шаарлашуунин йалнызжа чоң инфраструктура йатырымларындан ибарет олмадыгыны көрсөтөт. Сокакларын кулланым бичими, изилдөө мекâнлары, турак жай тержихлери ве маале хизметлери де кризис тартипсында йениден дүзенленебилир.

Инжеленен дөрт шаар неден сечилмиштир?

Изилдөө, ар түрдүү жографи, саясий ве экологиялык шарттары темсил еттиги белиртмененн дөрт шаари салыштырууктадыр:

• Rotterdam: Су басымны ве климатка ылайыкташкан инфраструктура колдонууларыйла илишкмененндирилмиштир.
• Singapur: Йешил алан, коомдук транспорт ве су йөнетими көрсөткүчтөрийле бааланган.
• Kopenhag: Карбон азалтымы, туруктуу транспорт ве иклим саясатларыйла еле алынмыштыр.
• Beyrut: Узун убакытли саясий ве экономикалык истикрарсызлык, жер которуу ве чектелген инфраструктура йатырымы ачжылуулукндан салыштырууйа дахил едилмиштир.

Ошентсе да изилдөө шаарлардын сечилмесинде колдонулган расмий киргизүү ве чыгаруу өлчүтлерини ачыкламамактадыр. Неден бу дөрт шаарин сечилдиги, бензер дурумдаки башка шаарлардын неден дышарыда бырагымлдыгы ве салыштырууга жарамдуулугу сторламак үчүн ханги дмаанилерин есас алындыгы майда-чүйдөсү берилген эмес.

Нижел баалооде ханги көрсөткүчтөр колдонулган?

Изилдөө секиз негизги көрсөткүч диагнозмламактадыр:

1. Инфраструктура өндүрүмдүүлүкы,
2. Иклимле илишчопои тобокелдиклер,
3. Харекетлилик ве транспорт өрүнтүлери,
4. Конут еришмененбилирлиги,
5. Йешил алан капсамы,
6. Економик туруктуулук,
7. Афет сыклыгы,
8. Нүфус артышы ве жер которуу.

Метинде маалыматтарин девлет мекемелерындан, улусларарасы курулушлардан, планлама мекемелерындан ве шаардык гөзлемевлеринден топландыгы белгиленет. Графигин астында UN-Habitat, Дүйнөлүк банк, OECD, Житй Ресилиенже Ындеx, улусал истатистик мекемелеры ве шаардык гөзлемевлери булак катары топлужа тартипланмыштыр.

Бирок ханги көрсөткүчнин ханги мекемедан, ханги йыл ве ханги маалымат сетинден алындыгы белиртилмемектедир. Булакчада шаар деңгээлиндеги истатистик маалымат күмелери, транспорт мекемелеры, экологиялык маалымат рапорлары вейа эсептөөда колдонулган Житй Ресилиенже Ындеx кайды өз-өзүнчө берилген эмес.

Шаардык туруктуулук графиги не көрсөтөт?

Изилдөөнүн бешинжи сайфасындаки “Урбан Ресилиенже Ындеx Жомпарисон” графигинде дөрт шаар үчүн төмөнкү пуанлар гөстерилмектедир:

Графикте хер шаарин секиз көрсөткүчсинин топлам үчүндеки йүздесел дторылымы да гөстерилмектедир:

Хер шаартеки дилимлер йүзде 100’е улашмактадыр. Ошентсе да бу йүзделерин герчек өндүрүмдүүлүк маанилери ми, көрсөткүчтөре маалыматлен салмактар мы, йокса топлам пунегизги түзүмлан хесапланмыш салымлар мы олдугу ыкма бөлүмүнде ачык бичимде диагнозмланмамыштыр.

График ошондой эле секиз көрсөткүчнин шаарлар арасындаки орточо салымыны инфраструктура үчүн %19,3; иклим тобокелдики үчүн %17,3; мобилдүүлүк үчүн %15,8; турак жай үчүн %13,0; жашыл аймак үчүн %10,0; экономикалык туруктуулук үчүн %8,3; кырсык сыклыгы үчүн %6,5 ве калк өзгөрүүи үчүн %9,8 катары вермектедир. Бу маанилерин аритмэтикалык орточо катары үретилдиги анлвакциналабилсе де пуанлама системаине насыл бторландыклары түшүндүрүлгөн эмес.

Йүзде 20–35 дагы йүксек туруктуулук сонужу не анлама гелмектедир?

Изилдөө, климатка ылайыкташуу, ийкемдүү инфраструктура ве туруктуу транспорт йатырымларыны убакыткли бичимде йапан шаарлардын салттуу пландоо модельлерине дайнегизгин шаарларден йүзде 20–35 дагы йүксек туруктуулук пуанларына улаштыгыны мененри сүрмектедир.

Бирок текстде “салттуу пландоо модельи” грубуна ханги шаарлардын дахил едилдиги, ылайыкташа алган планлама грубунун кач шаартен олуштугу, груп орточолары, дегишкенлерин дторылымы вейа йүзде фаркынын хесабы маалыматлмемектедир. Йалнызжа дөрт үлгү шаар сунулдугундан бу сонужун дагы кең шаар евренине генелленмесини сторлайажак тандалма тасарымы да жок.

Метинде корреляция негизгилизи түзүмлдыгы белиртилмесине каршын корреляция коэффициенти, ишеним аралыгы, п мааниси, дегишкенлер арасы илишки таблицасу вейа модель теңдемеи камтылган эмес. Бу неденле йүзде 20–35 маании статистикалык жактан ырасталган бир таасир көлөмү шеклинде йорумланмамалыдыр.

Шаарларе илишкин билдирмененн сандык маанилер нелердир?

Бу маанилерин ханги маалымат таблицасундан, рапор сайфасындан вейа эсептөө дмааниинден алындыгы текстде өз-өзүнчө гөстерилмемиштир. Ошондуктан сайылар изилдөөнүн кенди бейанлары катары актарылмалы; бторымсыз бичимде ырасталган гүнжел шаар истатистиклери катары сунулмамалыдыр.

Нител негизгилиз насыл йүрүтүлмүштүр?

Изилдөөнүн сапаттык бөлүмү академик жарыялоолар, шаар пландоо рапорлары, архитектура прогельер, каму саясатлары ве кейстик изилдөө белгелеринин инжеленмесине дайандырылмыштыр. Өнжеки изилдөөларда түзүмлмыш узман гөрүшлери ве маекларын да мүмкүн олдугунда баалоойе алындыгы белгиленет.

Тематик негизгилиз йолуйла текрар еден каврамларын белирлендиги ве туруктуулук, ийкемдүүлүк, ылайыкташа алган йениден кулланым, иклиме дуйарлы тасарым, туруктуулук, сосйал капсайыжылык ве ылайыкташа алган йөнетишим темаларынын өне чыктыгы билдирилген.

Ошентсе да:

• Кач академик изилдөө ве рапорун инжелендиги белиртилмемиштир.
• Арама түзүмлан маалымат табанлары ве негизгихтар келимелер берилген эмес.
• Дахил етме ве чыгаруу өлчүтлери түшүндүрүлгөн эмес.
• Инжеленен белгелерин там листеси сунулган эмес.
• Темаларын насыл кодландыгы гөстерилмемиштир.
• Бирден фазала коддоочу кулланылып кулланылмадыгы белиртилмемиштир.
• Изилдөөчүлөр арасы уйум вейа коддоо ишенимилирлиги рапорланмамыштыр.

Бу неденле сапаттык натыйжалар системаатик бир дерлеме вейа шеффаф бичимде текрар едмененбилир бир тематикалык анализ дүзейинде дегилдир.

Уйарлнегизгибилир шаарлардын беш илкеси нелердир?

1. Еснеклик

Биналарын, сокакларын ве коомдук мейкиндиктерын тек бир ишлеве бторлы калмадан ар түрдүү кулланым бичимлерине дөнүштүрүлебилмесидир. Мевжут түзүмларын йениден кулланылабилмеси, йыкым ве йениден түзүмм ихтийажыны азалтабилир.

2. Системик туруктуулук

Темел хизметлерин тек бир меркезе вейа шилтемейа бторымлы олмамасыны ифаде едер. Йедек хизметлер, бөлүштүрүлгөн инфраструктура ве алтернатиф шилтемелар, системаин бир бөлүмү изилдөөдыгында дигер бөлүмлерин ишлевини сүрдүребилмесини амачлар.

3. Сүрекли ылайыкташуу жөндөмү

Дегишимин гечижи бир кесинти катары дегил, планлама убакытжинин ккабыл алуучу унсуру катары кабул едилмесидир. Планлар тамамланмыш белгелер катары дегил, дүзенли маалымат ве гери билдиримле гүнжелленен убакытчлер катары гөрүлүр.

4. Чевресел туруктуулук

Йенмененнебилир энергия, жашыл инфраструктура, иклиме дуйарлы архитектура, су йөнетими ве дога негизгили чөзүмлерин шаардык дайаныклылыгын парчасы олмасыдыр. Чевресел өнлемлер йалнызжа емисйон азалтымы дегил, жылуулук, суу басуу ве булак кытлыгы гиби басымдара уйум амажыйла да маанилендирилир.

5. Топлум катылымы

Йерел халкын планлама карарларына актиф катары катылмасыдыр. Изилдөө, хүкүметлер, планламажылар, мимарлар ве жергиликтүү коомчулуктар арасындаки иш бирлигинин сосйал ишеними гүчлендирдигини ве уйум саясатларынын герчек ихтийачларла дагы фазала өртүшмесини сторладыгыны мененри сүрмектедир.

Beyrut гөрсели не көрсөтөт?

Изилдөөнүн текстуразунжу сайфасындаки гөрсел, Beyrut Меркез Бөлгеси’ни ики дмаани аркылуу көрсөтөт. “Өнже” бөлүмү 1975–1990 ич согушынын ардындан зарар гөрмүш инфраструктурайы, парчаланмыш шаар текстурасуну, бош аланлары, күлтүрел мирас кайбыны ве экономикалык гермененмейи темсил етмектедир.

“Сонра” бөлүмү болсо 1994’тен гүнүмүзе узнегизгин йениден инша дмааниини; йенмененнмиш инфраструктура, карма кулланымлы шаардык текстура, йени коомдук мейкиндиктер, йайа бөлгелери ве экономикалык жанланма ифаделерийле сунмактадыр.

Гөрсел үчүн фотограф кайнторы, чеким тарихи, конум координатаы вейа сүрөттөрин өзгүнлүгүнү догрулайажак бир атыф берилген эмес. Ошондой эле гөрселде сунулан дөнүшүмүн сосйал ешитлик, жер которуу, турак жай еришими вейа жергиликтүү халк үстүндөки натыйжалары сандык катары бааланган эмес. Бу неденле гөрсел билимсел өлчөөден абдан, изилдөөнүн йениден түзүмланма анлатжылуулукны дестеклейен ачыклайыжы бир темсил катары гөрүлмелидир.

Түркияда ылайыкташа алган шаар пландоосы насыл сыннегизгибилир?

Изилдөөдөки илкелерин Түркия’йе актарылмасы үчүн йалнызжа дөрт улусларарасы үлгүтен харекет едилмемели; жергиликтүү ве өлчүлебилир бир баалоо системаи курулмалыдыр. Бөйле бир изилдөөда төмөнкү маалымат груплары кулланылабилир:

• Махалле ве илче дүзейиндеки калк өзгөрүүи,
• Конут еришмененбилирлиги ве гечижи баш калкалоо сыйымдуулукси,
• Су, энергия, хаберлешме ве транспорт торларынын йедеклилиги,
• Камусал аланларын ар түрдүү кризис ишлевлерине дөнүштүрүлебилирлиги,
• Йешил аланлара еришим ве климатка ылайыкташуу,
• Топлу твакцинама ве алтернатиф транспорт сыйымдуулукси,
• Йерел йөнетимлерин мали ве мекемесал сыйымдуулукси,
• Карар убакытчлерине маале ве ватандаш катылымы,
• Хизметлерин кесинтийе уграма ве йениден деврейе гирме убакытлери.

Гөстергелер ачык бир упай эсептөө формуласыйле диагнозмланмалы, салмактарын герекчеси ачыкланмалы ве ар түрдүү салмактарын натыйжалары не өлчүде дегиштирдиги сезгичтик анализийле гөстерилмелидир. Айны ыкма бирден фазала шаар ве заман дмааниинде уйгулнегизгирак дыш гечерлилик сынанмалыдыр.

Изилдөөнүн күчтүү жактари нелердир?

• Шаардык дайаныклылыгы йалнызжа кырсык кийинсы йениден инша менен сынырламамактадыр.
• Чевресел, экономикалык, технологиялык ве коомдук басымдары ортак бир алкакде еле алмактадыр.
• Физиксел инфраструктурайла йөнетишим ве коомчулуктун катышуусу арасындаки илишкийе көңүл буруу тартууктедир.
• Фарклы шарттардаки дөрт шаари ошол эле тартышмада бир арайа гетирмектедир.
• Еснек түзүм, көп максаттуу коомдук мейкиндик ве бөлүштүрүлгөн инфраструктура гиби колдонууга мүмкүн планлама илкелери сунуштайт.
• Дегишими енгелленмеси герекен бир четтөө йерине планлама системаинин ккабыл алуучу бир гирдиси катары баалооктедир.
• Сайысал ве сапаттык көрсөткүчтөри бирликте кулланма герексинимини гүндеме гетирмектедир.

Изилдөөнүн негизги чектөөлөры нелердир?

• Нижел маалымат күмеси ве шаар деңгээлиндеги хам гөзлемлер сунулган эмес.
• Шаардык туруктуулук упайынын эсептөө формулаү түшүндүрүлгөн эмес.
• Гөстергелерин нормалдаштыруу ыкмасы берилген эмес.
• Гөстерге салмактарынын насыл белирлендиги түшүндүрүлгөн эмес.
• Йүзде 20–35 фаркынын эсептөө таблицасу вейа статистикалык тести жок.
• Кореласйон негизгилизи түзүмлдыгы белиртилсе де катсайы, п мааниси ве ишеним аралыгы рапорланмамыштыр.
• Йалнызжа дөрт шаар бааланган ве үлгү сечим ыкмасы шеффаф дегилдир.
• Шаарлар ар түрдүү саясий, экономикалык ве жографи түзүмлара сахип олдугу хâлде салыштырууга жарамдуулук айарламасы түзүмлмамыштыр.
• Вермененрин ханги йыллара аит олдугу там катары гөстерилмемиштир.
• Шехирлерле илгили бирабдан сандык иддианын түздөн-түз кайнторы булакчада жок.
• Нител инжелеменин арама ве коддоо протоколү түшүндүрүлгөн эмес.
• Узман гөрүшү вейа маекларын сайжылуулук ве кимлерден алындыгы белиртилмемиштир.
• Beyrut гөрселинин фотограф ве маалымат кайнторы берилген эмес.
• Булакчада 2027 тарихли, изилдөөнүн хазырланма дмааниинден кийинйа аит бир есер булунмактадыр.
• Метинде атыф түзүмлан Рижхард Флорида, Антхонй Гидденс ве Тимотхй Беатлей гиби базы булаклар булакча листесинде камтылган эмес.
• Сайысал ЫССН, жарыялоожы курулуш ве макаленин кесин хакемлик убакытжи текшерилип ырасталган эмес.

Изилдөө нейи колдойт?

Изилдөө, гүнүмүз шаарлардынин планланмасында ийкемдүүлүк, йедеклилик, туруктуулук ве жергиликтүү катылымын бирликте маанилендирилмеси геректигине илишкин каврамсал бир алкак сунмактадыр. Ошондой эле шаарлардын йалнызжа тек бир кырсык кийинсындаки топарланма ылдамдыгына ылайык дегил, узак мөөнөттүү ве үст үсте гелен өзгөрүүлере уйум сыйымдуулуксине ылайык маанилендирилмеси геректигини савунмактадыр.

Каршылаштырмалы анлатым, инфраструктура, транспорт, жашыл аймак, турак жай, економи ве калк харекетлеринин шаардык туруктуулук баалоосинде бирликте еле алынабмененжек көрсөткүч груплары олдугуну көрсөтөт.

Изилдөө нейи далилдебейт?

Изилдөө, ылайыкташма шаарлашуу йатырымларынын дайаныклылыгы так түрдө йүзде 20–35 артырдыгыны далилдебейт. Бу мааниин статистикалык негизгилизи, салыштыруу груплары ве белгисиздик дүзейи сунулган эмес.

Singapur, Kopenhag вейа Rotterdam’да белирли бир йатырымын түздөн-түз дагы йүксек туруктуулук упайына себеп болгону гөстерилмемиштир. Изилдөө гөзлемсел салыштыруу иддиасындадыр ве себептик бир изилдөө тасарымына сахип дегилдир.

Beyrut’ун дүшүк пуанынын йалнызжа саясий истикрарсызлык вейа инфраструктура йетерсизлигинден булакландыгы канытланмамыштыр. Економик түзүм, маалымат сапаты, йөнетим системаи, тарихсел шарттар ве шаар өлчеги гиби абдан сайыда аралаштыруучу өзгөрмө бааланган эмес.

Изилдөө, өнердиги беш илкенин бүтүн үлкелерде, гелир дүзейлеринде вейа йөнетим системалеринде ошол эле натыйжалары олуштуражторыны гөстермемектедир.

Гечмиш, бугүн ве гележек ачжылуулукндан маании недир?

Гечмиш ачжылуулукндан: Геленексел шаардык топарланма анлайышы, кризисден мурунку түзүмнын йениден курулмасыны башары өлчүтү катары гөрмүштүр. Бул изилдөө, мурунку дурумун кырылганлыкларыны йениден үретме тобокелдикине көңүл буруу тартууктедир.

Бугүн ачжылуулукндан: Бирден фазала экологиялык, экономикалык ве технологиялык өзгөрүүин ошол эле анда жашнегизгибилмеси, шаар планларыны сабит белгелер йерине дүзенли катары гүнжелленен йөнетим вагонларына дөнүштүрмектедир. Чок амачлы аланлар, алтернатиф транспорт торлары ве дторытылмыш хизметлер бу йаклвакцинамын пратик компоненттери катары сунулмактадыр.

Гележек ачжылуулукндан: Изилдөөнүн каврамсал алкакси, ачык маалыматйле дестекленен, текрарлнегизгибилир ве шаарлар арасы салыштырууйа уйгун туруктуулук модельлеринин гелиштирилмесине баштапкы сторлайабилир. Бунун үчүн көрсөткүчтөрдүн диагнозмлары, өлчөө дмаанилери, салмактары ве белгисиздиклери билимсел катары шеффаф бичимде рапорланмалыдыр.

Изилдөөнүн Йөнтеми ве Булгулары

Изилдөө тасарымынын өзети

Изилдөөдө билдирмененн негизги сандык табылгалар

Изилдөөдө билдирмененн негизги сапаттык табылгалар

Даха күчтүү бир изилдөө тасарымы насыл курулабилирди?

Изилдөөдөки изилдөө суроосунун дагы күчтүү бичимде сыннегизгибилмеси үчүн хер көрсөткүч ачык ве өлчүлебилир катары диагнозмланмалыйды. Өрнегин инфраструктура көрсөткүчү; хизмет кесинти мөөнөтү, тор йедеклилиги, тейлөө бүтчеси вейа кырсык кийинсындаки хизмет гери дөнүш мөөнөтү гиби алт дегишкенлере айрылабилирди.

Хер шаар үчүн ошол эле йыллары капсайан хам маанилер сунулмалы, бирим ар түрдүүлыклары шеффаф бир нормалдаштыруу ыкмасыйле гидерилмели ве көрсөткүч салмактары эксперттик пикир, статистикалык ыкма вейа ешит салмак гиби ачык бир курала дайандырылмалыйды.

Дайаныклылык пуаны төмөнкү генел түзүмйа бензер бир формулале диагнозмлнегизгибилирди:

\[ R_j = \sum_{i=1}^{8} w_i z_{ij} \]

Бурада Р_ж ж шааринин туруктуулук упайыны, w_и и көрсөткүчсинин торырлыгыны ве з_иж илгили шаарин нормаллештирилмиш көрсөткүч мааниини темсил едер. Бирок бу формула изилдөөдө берилген эмес; йалнызжа шеффаф бир пуанлама ыкмасынин насыл курулабмененжегини гөстермек амажыйла бурада ачыкланмактадыр.

Агырлыкларын натыйжа үстүндөки еткиси ар түрдүү сенарйоларла сынанмалы ве шаар тартипламасынын салмак өзгөрүүлерине каршы не катар туруктуу олдугу гөстерилмелийди. Кореласйон негизгилизи уйгуланмышса катсайылар, ишеним аралыклары, тандалма көлөмү ве көп салыштыруу шарттары рапорланмалыйды.

Нител бөлүмде болсо тиздөө протоколу, изилденген белге сайжылуулук, коддоо шемасы ве темаларын ханги канытлардан чыкарылдыгы гөстерилмелийди. Шаар сакинлери, жергиликтүү йөнетимлер ве планламажыларла йүрүтүлежек йени гөрүшмелер, йалнызжа мурунку изилдөөлардаки гөрүшлере дайанылмасындан дагы күчтүү өзгүн маалымат сторлайабилирди.

Булак жана метод эскертүүсү

Изилдөөнүн там өзгүн ады: Десигнинг Житиес Тхат Невер Ретурн то Нормал

Автор: Жхлое Даоу.

Еш биринжи автор вейа еш салым: Метинде еш биринжи авторлык вейа еш салым билдирими жок.

Сорумлу автор: Метинде жооптуу автор вейа менентишим е-постасы белиртилмемиштир.

Курумсал шилтеме: ЖЫРАМЕ Ресеаржх Жентер, Бусинесс Сжхоол, Холй Спирит Университй оф Каслик, П.О. Боx 446, Жоуниех, Лебанон.

DOI:10.2139/ssrn.7109318

Дерги: Ынтернатионал Мароните Жоурнал.

Жилт, сайы ве сайфалар: Волуме 3, Но. 26, сайфа 16–25.

ЫССН: Йүкленен үйүрмде сандык ЫССН маалыматлмемиш, йалнызжа “ЫССН: Онлине” ифадеси колдонулган.

Өзгүн басмакана: Дергинин хукуки вейа академик басмакана бу үйүрм ве еришмененбмененн расмий сайфа аркылуу текшерилип ырасталган эмес.

Йайын платформалары: Ынтернатионал Мароните Жоурнал wеб ситеси ве SSRN.

Йайын йылы: 2026.

SSRN кайыт дуруму: SSRN кайдында “Ундер Ревиеw” катары гөрүнмектедир.

SSRN’йе кошулган күнү: 29 Теммуз 2026.

Булак түрү: Каршылаштырмалы шаар пландоо изилдөөсы, журнал бичиминде сунулан макале ве SSRN изилдөө кайды.

Хакемлик дуруму: Ынтернатионал Мароните Жоурнал негизги сайфасы жуп-сокур хакем баалооси уйгуладыгыны белиртмектедир. Буга каршы изилдөө SSRN’де “Ундер Ревиеw” дурумундадыр ве макалейе өзгү хакемлик убакытжи, кабул тарихи вейа едиторйал карар белгеси текшерилип ырасталган эмес. Бу неденле бу үйүрмүн рецензия абалы так түрдө белирленымдуулукемиштир.

Ресмî журнал шилтемесы:Ынтернатионал Мароните Жоурнал

Ресмî SSRN шилтемесы:SSRN изилдөө кайды

Бу Түркче ачыклама изилдөөнүн негизги метни, ыкма бөлүмү, шаардык туруктуулук графиги, Beyrut гөрсели, табылгалары, тартышмасы ве булакчасы есас алынарак даярдалган. Изилдөөдө булунмайан шаар көрсөткүч баалары, дыш билимсел табылгалар вейа себептик натыйжалар екленмемиштир. Дыш контрол йалнызжа DOI, институционалдык байланыш, жарыялоо платформасы ве жарыялоо дуруму гиби библийографик кимлик аланларында колдонулган.

Изилдөөнүн билдирмененн сандык натыйжалары текрар үретмененбилир дегилдир. Хам маалыматтар, упай эсептөө формуласы, көрсөткүч салмактары, нормалдаштыруу ыкмасы, корреляция катсайылары, п маанилери, ишеним аралыклары ве негизгилиз йазылымы берилген эмес. Бу неденле Singapur үчүн %85, Kopenhag үчүн %80, Rotterdam үчүн %78 ве Beyrut үчүн %48 катары гөстермененн маанилер бторымсыз катары ырасталган расмий туруктуулук пуанлары шеклинде сунулмамалыдыр.

Йүзде 20–35 дагы йүксек туруктуулук иддиасы да каршылаштырылан груп чоңлүклери, груп орточолары, статистикалык тестлер ве белгисиздик өлчүлери олмадан маалыматлмиштир. Бу иддиа кесин таасир көлөмү вейа себептик каныт дегилдир.

Нител негизгилизде колдонулган белге сайжылуулук, маалымат табанлары, арама тизмеклери, тандоо критерийлери ве коддоо ыкмасы түшүндүрүлгөн эмес. Беш ылайыкташа алган шаар илкеси каврамсал ачыдан маанилүү олмакла бирликте системаатик ве текрар үретмененбилир бир тематикалык анализле ырасталган дегилдир.

Булакчада изилдөөнүн 2026 тарихинден кийинки 2027 тарихли бир есер булунмактадыр. Ошондой эле текстде ады гечен Рижхард Флорида, Антхонй Гидденс ве Тимотхй Беатлей’е аит есерлер сон булакча листесинде камтылган эмес. Шаарларе илишкин базы негизги истатистиклерин түздөн-түз булаклары да булакчада гөстерилмемиштир.

Beyrut’ун мурунку ве кийинки дурумуну гөстерен гөрсел үчүн фотограф кайнторы, чеким тарихи вейа маалымат негизгии берилген эмес. Бу гөрсел, сандык дөнүшүм каныты катары дегил ачыклайыжы бир шаар тасарымы темсили катары маанилендирилмелидир.

Изилдөөнүн негизги салымы, шаар пландоосында “эски нормалга дөнме” бутаи йерине үзгүлтүксүз ылайыкташуу жөндөмү дүшүнжесини гөрүнүр хâле гетирмесидир. Ошентсе да изилдөө, өнердиги илкелерин белирли бир шаарте өлчүлмүш файда сторладыгыны вейа белирли йатырымларын дайаныклылыгы кесин бир катышда артырдыгыны далилдебейт.