Bu tədqiqat, şəhərlərin müharibə, pandemiya, iqlim mənşəli fəlakət, iqtisadi böhran və ya texnoloji transformasiya sonrasında eski iş rejimlərinə tamamen döneceği fərziyyəsini sorğulayır. Müəllif, günümüz şəhərlərinin birbirinden bşəbəkəımsız və geçici böhranlarle değil; ekoloji, iqtisadi, sosial, siyasi və texnoloji dəyişikliklerin üst üste geldiği müddətkli bir qeyri-müəyyənlik mühitiyla qarşı qarşıya olduğunu savunmaktadır. Bu nedenle şəhər planlamasının amacı yalnızca böhran əvvəlsindeki düzeni yeniden kurmak değil, şəhərlərin değişen şərtlər altında işlevlerini sürdürmesini və zaman üçünde yeniden strukturlanmasını sşəbəkəlamak olmalıdır.

Tədqiqatda bu yaklpeyəndm “adaptive urbanism”, yani uyarləsasbilir şəhərçilik kavramıyla açıklanmaktadır. Uyarləsasbilir şəhərçilik; binaların, infrastrukturnın, nəqliyyat dumantemlerinin, ictimai məkanların və yönetim modellerinin tek bir kullanım biçimin görə sabitlenmemesini, yeni ihtiyaçlara görə dönüştürülebilmesini proqnozlaşdırır. Bir ictimai məkanın olşəbəkəan dəhəmiyyətde dinlenme və ya ticaret alanı, böhran ardıcıllıqsında isə müvəqqəti səhiyyə, sığınacaq, toplanma və ya logistika alanı kimi kullanılabilmesi bu düşüncenin əsas nümunələrinden biridir.

Araşdırma Rotterdam, Singapur, Kopenhag və Beyrut’u müqayisəli nümunəler kimi ele almaktadır. Tədqiqatın hazırladığı şəhər dayanıqlılığı qrafikinde Singapur 85, Kopenhag 80, Rotterdam 78 və Beyrut 48 puanla göstərilmişdir. Müəllif; ypeyəndl infrastruktur, dayanıqlı nəqliyyat, iqlimə uyğunlaşma və çevik infrastrukturya müddətkli yatırım yapan şəhərlərin ənənəvi planlama modellerini izleyen şəhərlərden yüzde 20–35 daha yüksek dayanıqlılıq puanları elde ettiğini bildirir.

Lakin bu puanların hangi xam məlumatlarden və hangi matematiksel üsulle hesaplandığı açıqlanmamışdır. Göstərgelerin nasıl normalleştirildiği, çəgilərın kim tarafından belirlendiği, şəhərlərin hangi yıllarının qarşılaştırıldığı və yüzde 20–35 farkının hangi statistik əsaslize dayandığı göstərilmemektedir. Bu nedenle bildirilən sayılar, tekrar üretiləbilir və bşəbəkəımsız kimi doğrulanmış bir şəhər dayanıqlılığı endeksi kimi değil, tədqiqatın hazırladığı betimsel müqayisəlar kimi dəyərlendirilmelidir.

Nitel dəyərləndirmə sonucunda uyarləsasbilir şəhərlərin beş əsas keyfiyyətiğe sahip olduğu iləri sürülmektedir: elastiklik, dumantemik dayanıqlılıq, davamlı uyarləsasbilirlik, ekoloji davamlılıq və icma iştiraxın. Bu ilkeler, yalnızca fiziki infrastrukturnın değil; yönetişim, sosyal ilişgilər, qarar alma mekanizmaları və yerli icmaların da şəhər dayanıklılığın parçası olduğunu vurgulamaktadır.

Türkiyə baxımından qiymətləndirmə: Tədqiqat Türkiyədəki şəhərləri incelememiş və Türkiyə’ye özgü məlumat üretmemiştir. Bununla belə müddətkli dəyişiklike uyum sşəbəkəlayan infrastruktur, çoxməqsədli ictimai məkanlar, ehtiyatlı xidmət dumantemləri, yerli katılım və ekoloji uyum ilkeleri Türkiyədəki şəhər planlaması tartışmalarına uyarləsasbilir. Böyle bir uyğunlaşdırma strukturlırken yerli fəlakət senaryoları, bina fondu, əhali hareketleri, infrastruktur tutumu, nəqliyyat məlumatları, bələdiyyə yetgiləri, maliyyələşmə şərtləri və məhəllə miqyasındeki sosyal fərqlilıklar ayrı-ayrılıqda ölçülmelidir. Bu tədqiqat, söz konusu ilkelerin Türkiyədə avtomatik olaraq eyni sonucu vereceğini və ya belirli bir bələdiyyə siyasətiyla dayanıklılığın yüzde 20–35 artacşəbəkəını sübut etmir.

“Normala dönmək” fərziyyəı neden sorgulanmaktadır?

Geleneksel fəlakət və böhran planlamasında şəhərlərin olşəbəkəan bir tədqiqat düzenine sahip olduğu, bir şokun bu düzeni geçici kimi bozduğu və yeniden strukturlanma tamamlandığında köhnə normala dönülebiləceği varsayılır. Bu yaklpeyəndmda başarı, əsas xidmətlərin və fiziki çevrenin böhran əvvəlsindeki biçimin ne kadar sürətli döndürüldüğüyle ölçülmektedir.

Tədqiqat, bu modelin 21. yüzyılın şərtlərını açıklamakta yetərsiz kaldığını savunmaktadır. İklim değişikliği, iqtisadi qeyri-müəyyənlik, pandemiyalar, texnoloji transformasiya, əhali artımı və siyasi istikrarsızlık birbirinden ayrılmış qısamüddətli olaylar kimi gerçekleşmeyebilir. Bir şəhər henüz bir böhranin etgilərini gideremeden yeni bir ekoloji, iqtisadi və ya sosial təzyiqyla qarşılaşabilir.

Bu durumda böhran əvvəlsi durum sabit və geri dönülə bilən bir hədəf olmaktan çıqar. Şəhərin əhaliu, tədqiqat alışkanlıkları, nəqliyyat tərcihleri, arazi istifadəsi, infrastruktur ihtiyacı və iqtisadi strukturu böhran ardıcıllıqsında kqəbuledici biçimde değişebilir. Tədqiqatın əsas savı, planlamanın geçmişi yeniden üretmək yerine gələcəkteki belirsiz dəyişikliklere uyum sşəbəkəlayabiləcek açık dumantemler oluşturması gerektiğidir.

Uyarləsasbilir şəhərçilik nedir?

Uyarləsasbilir şəhərçilik, şəhərləri tamamlanmış və değişmez fiziki ürünler kimi değil, zaman üçünde yeni şərtləra görə biçim değiştiren dinamik dumantemler kimi ele almaktadır. Bu yaklpeyəndmda bir strukturnın və ya infrastruktur dumanteminin ilk günkü işlevini koruması tek başarı ölçütü değildir. Örütubətli olan, sosial və ekoloji ihtiyaçlar değiştiğinde dumantemin bütünüyle yıkılmadan yeni işlevlere geçebilmesidir.

Tədqiqatın çərçivəsine görə uyarləsasbilir bir şəhərte:

• Binalar yeni kullanım biçimlerine dönüştürülebilir.
• Kamusal alanlar birden fazala işleve hizmet edebilir.
• Ulpeyəndm dumantemi tek bir tpeyəndma türüne bşəbəkəımlı değildir.
• Temel hizmetler tek bir merkez və ya şəbəkə üzərindən yürütülmez.
• Yeşil alanlar yalnızca estetik unsur değil, iklim uyum infrastruktursı kimi dəyərlendirilir.
• Planlar belirli aralıklarla yeni məlumat və risklere görə güncellenir.
• Yerel topluluklar yalnızca qararların qəbuledicisı değil, planlama müddətcinin iştirakçistilikdır.

Dayanıklılık ilə əvvəlki vəziyyətə dönmək eyni şey midir?

Tədqiqatda dayanıklılığın yalnızca bir zərbəden sonra əvvəlki vəziyyəta dönme tutumsi olmadığı vurgulanmaktadır. Bir dumantem əvvəlki durumuna geri dönebilir, lakin əvvəlki durum zaten eşitsiz, ekoloji açıdan kırılgan və ya yeni risklere hazırlıksız olabilir. Böyle bir durumda eski strukturyı aynen yeniden kurmak, əvvəlki kırılganlıkları da yeniden üretir.

Uyarləsasbilir dayanıqlılıq isə üç aşamayı birlikte içermektedir:

1. Şok ardıcıllıqsında əsas işlevleri mümkün olduğu ölçüde sürdürebilmek,
2. Olay sonrasında ortaya çıkan problemlardan öğrenmek,
3. Yeni risklere görə fiziki və yönetsel strukturyı değiştirmek.

Bu yaklpeyəndmda şəhər yalnızca pozulmaya direnmez; gələcəkteki pozulmalar qarşistiliknda fərqli davrəsasbiləcek biçimde kendisini yeniden düzenler.

Tədqiqat hangi nəzəri əsaslare dayanmaktadır?

Tədqiqat şəhər dayanıqlılığı düşüncesini, C. S. Holling’in ekoloji dumantemlere ilişkin dayanıqlılıq yaklpeyəndmına bşəbəkəlamaktadır. Holling’in çərçivəsinde bir dumantemin dayanıklılığı, bir pozulmayı tamamen engellemesinden çox, pozulma ardıcıllıqsında əsas işlevlerini sürdürebilmesiyle ilişgilidir.

Meerow, Newell və Stults’un şəhər dayanıqlılığı diaqnozmı, şəhərlərin ani şokların və uzunmüddətli təzyiqların ardından yalnızca ayakta kalmasını değil, uyum sşəbəkəlamasını və gelişmeye devam etmesini içermektedir. Tədqiqat bu diaqnozmı, bərpa yönümlü ənənəvi yaklpeyəndm ilə müddətkli uyum odaklı yeni yaklpeyəndm arasındaki geçişin kuramsal dayəsasklarından biri kimi kullanmaktadır.

Ulrich Beck’in “Risk Cəmiyyəti” yaklpeyəndmı, modern toplumların iqlim dəyişikliyi, texnoloji arıza və ekoloji pozulma gibi sınır aşan və tamamen əvvəlden hesapləsasmayan risklerle qarşı qarşıya bulunduğunu açıklamak amacıyla kullanılmaktadır. Tədqiqatın yorumuna görə risklerin tamamen ortadan kaldırılamaması, uyarləsasbilirliği şəhər planlamasının kqəbuledici bir keyfiyyətiğine dönüştürmektedir.

Cedric Price və Stewart Brand’in mimarlık düşünceleri də strukturların zaman üçünde değişebilmesi gerektiği görüşünü destoynaqek amacıyla ele alınmıştır. Brand’in qat yaklpeyəndmı, bir binanın tpeyəndyıcı dumantemi, cephesi, teduməsastı, iç bölmeleri və kullanım eşyalarının fərqli sürətlarda değiştiğini; bu nedenle bütün strukturnın tek və değişmez bir ömür fərziyyəıyla tasarlanmasının uygun olmadığını iləri sürmektedir.

COVID-19 örneği tədqiqatda nasıl yorumlanmaktadır?

Tədqiqat COVID-19 pandemiyaını, geçici kimi görülen önlemlerin şəhər yaşamında kqəbuledici dəyişikliklere dönüşebiləceğini göstəren bir nümunə kimi ele almaktadır. Uzaktan tədqiqat, açık hava ticareti, yaya alanları və çoxməqsədli ictimai məkanlar başlanğıcta sşəbəkəlık böhranine məlumatlen geçici yanıtlar kimi ortaya çıkmış; bazı şəhərlərde daha sonra günlük yaşamın kqəbuledici parçaları hâline gelmiştir.

Bu nümunə, uyarləsasbilir şəhərçiliknin yalnızca böyük infrastruktur yatırımlarından ibaret olmadığını göstərir. Sokakların kullanım biçimi, tədqiqat mekânları, mənzil tərcihleri və məhəllə hizmetleri də böhran ardıcıllıqsında yeniden düzenlenebilir.

İncelenen dört şəhər neden seçilmiştir?

Tədqiqat, fərqli coğrafi, siyasi və ekoloji şərtlərı temsil ettiği belirtilən dört şəhəri müqayisəktadır:

• Rotterdam: Su təzyiqnı və iqlimə uyğun infrastruktur tətbiqlarıyla ilişgiləndirilmiştir.
• Singapur: Yeşil alan, ictimai nəqliyyat və su yönetimi göstəriciləriyle dəyərləndirilmişdir.
• Kopenhag: Karbon azaltımı, dayanıqlı nəqliyyat və iklim siyasətlarıyla ele alınmıştır.
• Beyrut: Uzun müddətli siyasi və iqtisadi istikrarsızlık, yerindən edilmə və məhdud infrastruktur yatırımı açistilikndan müqayisəya dahil edilmiştir.

Bununla belə tədqiqat şəhərlərin seçilmesinde istifadə edilən rəsmi daxil etmə və istisna etmə ölçütlerini açıklamamaktadır. Neden bu dört şəhərin seçildiği, benzer durumdaki başka şəhərlərin neden dışarıda bıraxınldığı və müqayisəliliyi sşəbəkəlamak üçün hangi dəhəmiyyətlerin esas alındığı təfərrüatlandırılmamışdır.

Nicel dəyərləndirməde hangi göstəricilər istifadə edilmişdir?

Tədqiqat sekiz əsas göstərici diaqnozmlamaktadır:

1. İnfrastruktur performansı,
2. İklimle ilişgili riskler,
3. Hareketlilik və nəqliyyat örüntüleri,
4. Konut erişiləbilirliği,
5. Yeşil alan kapsamı,
6. Ekonomik dayanıqlılıq,
7. Afet sıklığı,
8. Nüfus artışı və yerindən edilmə.

Metinde məlumatlarin devlet qurumlarından, uluslararası kuruluşlardan, planlama qurumlarından və şəhər gözlemevlerinden toplandığı bildirilir. Grafiğin altında UN-Habitat, Dünya Bankı, OECD, City Resilience Index, ulusal istatistik qurumları və şəhər gözlemevleri mənbə kimi topluca ardıcıllıqlanmıştır.

Lakin hangi göstəricinin hangi qurumdan, hangi yıl və hangi məlumat setinden alındığı belirtilmemektedir. Mənbəçada şəhər əsaslı istatistik məlumat kümeleri, nəqliyyat qurumları, ekoloji məlumat raporları və ya hesablamada istifadə edilən City Resilience Index kaydı ayrı-ayrılıqda məlumatlməmişdir.

Şəhər dayanıqlılıq grafiği ne göstərir?

Tədqiqatın beşinci sayfasındaki “Urban Resilience Index Comparison” grafiğinde dört şəhər üçün aşşəbəkəıdaxın puanlar göstərilmektedir:

Grafikte her şəhərin sekiz göstəricisinin toplam üçündeki yüzdesel dşəbəkəılımı da göstərilmektedir:

Her şəhərteki dilimler yüzde 100’e ulaşmaktadır. Bununla belə bu yüzdelerin gerçek performans dəyərləri mi, göstəriciləre məlumatlen çəgilər mı, yoksa toplam puəsas strukturlan hesaplanmış töhfəlar mı olduğu üsul bölümünde açık biçimde diaqnozmlanmamıştır.

Grafik həmçinin sekiz göstəricinin şəhərlər arasındaki ortalama töhfəsinı infrastruktur üçün %19,3; iklim riski üçün %17,3; mobillik üçün %15,8; mənzil üçün %13,0; ypeyəndl sahə üçün %10,0; iqtisadi dayanıqlılıq üçün %8,3; fəlakət sıklığı üçün %6,5 və əhali dəyişikliki üçün %9,8 kimi vermektedir. Bu dəyərlərin aritmetik ortalama kimi üretildiği anlpeyəndlabilse də puanlama dumantemina nasıl bşəbəkəlandıkları açıqlanmamışdır.

Yüzde 20–35 daha yüksek dayanıqlılıq sonucu ne anlama gelmektedir?

Tədqiqat, iqlimə uyğunlaşma, çevik infrastruktur və dayanıqlı nəqliyyat yatırımlarını müddətkli biçimde yapan şəhərlərin ənənəvi planlama modellerine dayəsasn şəhərlərden yüzde 20–35 daha yüksek dayanıqlılıq puanlarına ulaştığını iləri sürmektedir.

Lakin mətnde “ənənəvi planlama modeli” grubuna hangi şəhərlərin dahil edildiği, uyarləsasbilir planlama grubunun kaç şəhərten oluştuğu, grup ortalamaları, değişkenlerin dşəbəkəılımı və ya yüzde farkının hesabı məlumatlmemektedir. Yalnızca dört nümunə şəhər sunulduğundan bu sonucun daha geniş şəhər evrenine genellenmesini sşəbəkəlayacak nümunə tasarımı da mövcud deyil.

Metinde korrelyasiya əsaslizi strukturldığı belirtilmesine qarşın korrelyasiya əmsalı, etibar intərvalı, p dəyəri, değişkenler arası ilişki cədvəlsu və ya model tənliki yer almır. Bu nedenle yüzde 20–35 dəyəri statistik olaraq doğrulanmış bir təsir ölçüsü şeklinde yorumlanmamalıdır.

Şəhərləre ilişkin bildirilən sayısal dəyərler nelerdir?

Bu dəyərlərin hangi məlumat cədvəlsundan, rapor sayfasından və ya hesablama dəhəmiyyətinden alındığı mətnde ayrı-ayrılıqda göstərilmemiştir. Buna görə sayılar tədqiqatın kendi beyanları kimi aktarılmalı; bşəbəkəımsız biçimde doğrulanmış güncel şəhər istatistikleri kimi sunulmamalıdır.

Nitel əsasliz nasıl yürütülmüştür?

Tədqiqatın keyfiyyət bölümü akademik nəşrlar, şəhər planlaması raporları, arxitektura projeler, kamu siyasətları və vaka tədqiqatı belgelerinin incelenmesine dayandırılmıştır. Önceki araşdırmalarda strukturlmış uzman görüşleri və müsahibəların da mümkün olduğunda dəyərləndirməye alındığı bildirilir.

Tematik əsasliz yoluyla tekrar eden kavramların belirlendiği və dayanıqlılıq, elastiklik, uyarləsasbilir yeniden kullanım, iklime duyarlı tasarım, davamlılıq, sosyal kapsayıcılık və uyarləsasbilir yönetişim temalarının öne çıktığı bildirilmişdir.

Bununla belə:

• Kaç akademik tədqiqat və raporun incelendiği belirtilmemiştir.
• Arama strukturlan məlumat tabanları və əsashtar kelimeler məlumatlməmişdir.
• Dahil etme və istisna etmə ölçütleri açıqlanmamışdır.
• İncelenen belgelerin tam listesi təqdim edilməmişdir.
• Temaların nasıl kodlandığı göstərilmemiştir.
• Birden fazala kodlaşdırıcı kullanılıp kullanılmadığı belirtilmemiştir.
• Araşdırmacılar arası uyum və ya kodlaşdırma inamılirliği raporlanmamıştır.

Bu nedenle keyfiyyət nəticələr dumantematik bir derleme və ya şeffaf biçimde tekrar ediləbilir bir tematik əsasliz düzeyinde değildir.

Uyarləsasbilir şəhərlərin beş ilkesi nelerdir?

1. Esneklik

Binaların, sokakların və ictimai məkanların tek bir işleve bşəbəkəlı kalmadan fərqli kullanım biçimlerine dönüştürülebilmesidir. Mevcut strukturların yeniden kullanılabilmesi, yıkım və yeniden strukturm ihtiyacını azaltabilir.

2. Sistemik dayanıqlılıq

Temel hizmetlerin tek bir merkeze və ya keçidya bşəbəkəımlı olmamasını ifade eder. Yedek hizmetler, paylanmış infrastruktur və altərnatif keçidlar, dumantemin bir bölümü tədqiqatdığında diğer bölümlerin işlevini sürdürebilmesini amaçlar.

3. Sürekli uyarləsasbilirlik

Değişimin geçici bir kesinti kimi değil, planlama müddətcinin kqəbuledici unsuru kimi kabul edilmesidir. Planlar tamamlanmış belgeler kimi değil, düzenli məlumat və geri bildirimle güncellenen müddətçler kimi görülür.

4. Çevresel davamlılıq

Yenilənebilir enerji, ypeyəndl infrastruktur, iklime duyarlı arxitektura, su yönetimi və doğa əsasli çözümlerin şəhər dayanıklılığın parçası olmasıdır. Çevresel önlemler yalnızca emisyon azaltımı değil, istilik, su sıxması və mənbə kıtlığı gibi təzyiqləra uyum amacıyla da dəyərlendirilir.

5. Toplum katılımı

Yerel halkın planlama qararlarına aktif kimi katılmasıdır. Tədqiqat, hükümetler, planlamacılar, mimarlar və yerli icmalar arasındaki iş birliğinin sosyal inamı güçlendirdiğini və uyum siyasətlarının gerçek ihtiyaçlarla daha fazala örtüşmesini sşəbəkəladığını iləri sürmektedir.

Beyrut görseli ne göstərir?

Tədqiqatın teksturazuncu sayfasındaki görsel, Beyrut Merkez Bölgesi’ni iki dəhəmiyyət üzərindən göstərir. “Önce” bölümü 1975–1990 iç müharibəının ardından zarar görmüş infrastrukturyı, parçalanmış şəhər teksturasunu, boş alanları, kültürel miras kaybını və iqtisadi geriləmeyi temsil etmektedir.

“Sonra” bölümü isə 1994’ten günümüze uzəsasn yeniden inşa dəhəmiyyətini; yenilənmiş infrastruktur, qarma kullanımlı şəhər tekstura, yeni ictimai məkanlar, yaya bölgeleri və iqtisadi canlanma ifadeleriyle təqdim edir.

Görsel üçün fotoğraf kaynşəbəkəı, çekim tarihi, konum koordinatı və ya görüntülərin özgünlüğünü doğrulayacak bir atıf məlumatlməmişdir. Həmçinin görselde sunulan çevrilməün sosyal eşitlik, yerindən edilmə, mənzil erişimi və ya yerli halk üzərindəki nəticələri kəmiyyət kimi qiymətləndirilməmişdir. Bu nedenle görsel bilimsel ölçməden çox, tədqiqatın yeniden strukturlanma anlatistiliknı destekleyen açıklayıcı bir temsil kimi görülmelidir.

Türkiyədə uyarləsasbilir şəhər planlamadumantilik nasıl sınəsasbilir?

Tədqiqatdaki ilkelerin Türkiyə’ye aktarılması üçün yalnızca dört uluslararası nümunəten hareket edilmemeli; yerli və ölçülebilir bir dəyərləndirmə dumantemi kurulmalıdır. Böyle bir araşdırmada aşşəbəkəıdaxın məlumat grupları kullanılabilir:

• Mahalle və ilçe düzeyindeki əhali dəyişikliki,
• Konut erişiləbilirliği və geçici sığınacaq tutumsi,
• Su, enerji, haberleşme və nəqliyyat şəbəkəlarının yedekliliği,
• Kamusal alanların fərqli böhran işlevlerine dönüştürülebilirliği,
• Yeşil alanlara erişim və iqlimə uyğunlaşma,
• Toplu tpeyəndma və altərnatif nəqliyyat tutumsi,
• Yerel yönetimlerin mali və qurumsal tutumsi,
• Karar müddətçlerine məhəllə və vatandaş katılımı,
• Hizmetlerin kesintiye uğrama və yeniden devreye girme müddətleri.

Göstərgeler açık bir bal hesablama formuluyle diaqnozmlanmalı, çəgilərın gerekçesi açıklanmalı və fərqli çəgilərın nəticələri ne ölçüde değiştirdiği həssaslıq əsasliziyle göstərilmelidir. Aynı üsul birden fazala şəhər və zaman dəhəmiyyətinde uyguləsasrak dış geçerlilik sınanmalıdır.

Tədqiqatın güclü tərəfləri nelerdir?

• Şəhər dayanıklılığı yalnızca fəlakət sonrası yeniden inşa ilə sınırlamamaktadır.
• Çevresel, iqtisadi, texnoloji və sosial təzyiqlərı ortak bir çərçivəde ele almaktadır.
• Fiziksel infrastrukturyla yönetişim və icma iştiraxın arasındaki ilişkiye diqqət dartmaktedir.
• Farklı şərtlərdaki dört şəhəri eyni tartışmada bir araya getirmektedir.
• Esnek struktur, çoxməqsədli ictimai məkan və paylanmış infrastruktur gibi tətbiq oluna bilən planlama ilkeleri təklif edir.
• Değişimi engellenmesi gereken bir sapma yerine planlama dumanteminin kqəbuledici bir girdisi kimi dəyərləndirməktedir.
• Sayısal və keyfiyyət göstəriciləri birlikte kullanma gereksinimini gündeme getirmektedir.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətlərı nelerdir?

• Nicel məlumat kümesi və şəhər əsaslı ham gözlemler təqdim edilməmişdir.
• Şəhər dayanıqlılıq balının hesablama formulaü açıqlanmamışdır.
• Göstərgelerin normallaşdırma üsulu məlumatlməmişdir.
• Göstərge çəgilərının nasıl belirlendiği açıqlanmamışdır.
• Yüzde 20–35 farkının hesablama cədvəlsu və ya statistik testi mövcud deyil.
• Korelasyon əsaslizi strukturldığı belirtilse də katsayı, p dəyəri və etibar intərvalı raporlanmamıştır.
• Yalnızca dört şəhər dəyərləndirilmişdir və nümunə seçim üsulu şeffaf değildir.
• Şəhərlər fərqli siyasi, iqtisadi və coğrafi strukturlara sahip olduğu hâlde müqayisə edilə bilmə ayarlaması strukturlmamıştır.
• Verilərin hangi yıllara ait olduğu tam kimi göstərilmemiştir.
• Şehirlerle ilgili birçox sayısal iddianın birbaşa kaynşəbəkəı mənbələr siyahistilikda mövcud deyil.
• Nitel incelemenin arama və kodlaşdırma protokolü açıqlanmamışdır.
• Uzman görüşü və ya müsahibəların sayistilik və kimlerden alındığı belirtilmemiştir.
• Beyrut görselinin fotoğraf və məlumat kaynşəbəkəı məlumatlməmişdir.
• Mənbəçada 2027 tarihli, tədqiqatın hazırlanma dəhəmiyyətinden sonraya ait bir eser bulunmaktadır.
• Metinde atıf strukturlan Richard Florida, Anthony Giddens və Timothy Beatley gibi bazı mənbəlar mənbələr siyahistilik listesinde yer almır.
• Sayısal ISSN, nəşrcı kuruluş və makalenin kesin hakemlik müddətci doğrulanmamışdır.

Tədqiqat neyi dəstəkləyir?

Tədqiqat, günümüz şəhərlərinin planlanmasında elastiklik, yedeklilik, davamlılıq və yerli katılımın birlikte dəyərlendirilmesi gerektiğine ilişkin kavramsal bir çərçivə təqdim edir. Həmçinin şəhərlərin yalnızca tek bir fəlakət sonrasındaki toparlanma sürətina görə değil, uzunmüddətli və üst üste gelen dəyişikliklere uyum tutumsine görə dəyərlendirilmesi gerektiğini savunmaktadır.

Karşılaştırmalı anlatım, infrastruktur, nəqliyyat, ypeyəndl sahə, mənzil, ekonomi və əhali hareketlerinin şəhər dayanıqlılığı dəyərləndirməsinde birlikte ele alınabiləcek göstərici grupları olduğunu göstərir.

Tədqiqat neyi sübut etmir?

Tədqiqat, uyarləsasbilir şəhərçilik yatırımlarının dayanıklılığı qəti olaraq yüzde 20–35 artırdığını sübut etmir. Bu dəyərin statistik əsaslizi, müqayisə grupları və qeyri-müəyyənlik düzeyi təqdim edilməmişdir.

Singapur, Kopenhag və ya Rotterdam’da belirli bir yatırımın birbaşa daha yüksek dayanıqlılıq balına səbəb olduğu göstərilmemiştir. Tədqiqat gözlemsel müqayisə iddiasındadır və səbəbli bir araşdırma tasarımına sahip değildir.

Beyrut’un düşük puanının yalnızca siyasi istikrarsızlık və ya infrastruktur yetərsizliğinden mənbəlandığı kanıtlanmamıştır. Ekonomik struktur, məlumat keyfiyyəti, yönetim dumantemi, tarihsel şərtlər və şəhər ölçeği gibi çox sayıda qarışdırıcı dəyişən qiymətləndirilməmişdir.

Tədqiqat, önerdiği beş ilkenin bütün ülkelerde, gelir düzeylerinde və ya yönetim dumantemlerinde eyni nəticələri oluşturacşəbəkəını göstərmemektedir.

Geçmiş, bugün və gələcək açistilikndan əhəmiyyəti nedir?

Geçmiş açistilikndan: Geleneksel şəhər toparlanma anlayışı, böhranden əvvəlki strukturnın yeniden kurulmasını başarı ölçütü kimi görmüştür. Bu tədqiqat, əvvəlki durumun kırılganlıklarını yeniden üretme riskine diqqət dartmaktedir.

Bugün açistilikndan: Birden fazala ekoloji, iqtisadi və texnoloji dəyişiklikin eyni anda yaşəsasbilmesi, şəhər planlarını sabit belgeler yerine düzenli kimi güncellenen yönetim vaqonlarına dönüştürmektedir. Çok amaçlı alanlar, altərnatif nəqliyyat şəbəkəları və dşəbəkəıtılmış hizmetler bu yaklpeyəndmın pratik komponentləri kimi sunulmaktadır.

Gelecek açistilikndan: Tədqiqatın kavramsal çərçivəsi, açık məlumatyle desteklenen, tekrarləsasbilir və şəhərlər arası müqayisəya uygun dayanıqlılıq modellerinin geliştirilmesine başlanğıc sşəbəkəlayabilir. Bunun üçün göstəricilərin diaqnozmları, ölçmə dəhəmiyyətleri, çəgilərı və qeyri-müəyyənlikleri bilimsel kimi şeffaf biçimde raporlanmalıdır.

Tədqiqatın Yöntemi və Bulguları

Araşdırma tasarımının özeti

Tədqiqatda bildirilən əsas kəmiyyət tapıntılar

Tədqiqatda bildirilən əsas keyfiyyət tapıntılar

Daha güclü bir araşdırma tasarımı nasıl kurulabilirdi?

Tədqiqatdaki araşdırma sualsunun daha güclü biçimde sınəsasbilmesi üçün her göstərici açık və ölçülebilir kimi diaqnozmlanmalıydı. Örneğin infrastruktur performansı; hizmet kesinti müddəti, şəbəkə yedekliliği, texniki xidmət bütçesi və ya fəlakət sonrasındaki hizmet geri dönüş müddəti gibi alt değişkenlere ayrılabilirdi.

Her şəhər üçün eyni yılları kapsayan ham dəyərler sunulmalı, birim fərqlilıkları şeffaf bir normallaşdırma üsuluyle giderilmeli və göstərici çəgiləri ekspert rəyi, statistik üsul və ya eşit çəki gibi açık bir kurala dayandırılmalıydı.

Dayanıklılık puanı aşşəbəkəıdaxın genel strukturya benzer bir formulale diaqnozmləsasbilirdi:

\[ R_j = \sum_{i=1}^{8} w_i z_{ij} \]

Burada R_j j şəhərinin dayanıqlılıq balını, w_i i göstəricisinin şəbəkəırlığını və z_ij ilgili şəhərin normalleştirilmiş göstərici dəyərini temsil eder. Lakin bu formula tədqiqatda məlumatlməmişdir; yalnızca şeffaf bir puanlama üsulunin nasıl kurulabiləceğini göstərmek amacıyla burada açıklanmaktadır.

Ağırlıkların nəticə üzərindəki etkisi fərqli senaryolarla sınanmalı və şəhər ardıcıllıqlamasının çəki dəyişikliklerine qarşı ne kadar sabit olduğu göstərilmeliydi. Korelasyon əsaslizi uygulanmışsa katsayılar, inam aralıkları, nümunə ölçüsü və çoxsaylı müqayisə şərtlərı raporlanmalıydı.

Nitel bölümde isə taxtarış protokolu, araşdırılan belge sayistilik, kodlaşdırma şeması və temaların hangi kanıtlardan çıqarıldığı göstərilmeliydi. Şəhər sakinleri, yerli yönetimler və planlamacılarla yürütülecek yeni görüşmeler, yalnızca əvvəlki araşdırmalardaki görüşlere dayanılmasından daha güclü özgün məlumat sşəbəkəlayabilirdi.

Mənbə və Metod Qeydi

Tədqiqatın tam özgün adı: Designing Cities That Never Return to Normal

Müəllif: Chloe Daou.

Eş birinci müəllif və ya eş töhfə: Metinde eş birinci müəlliflık və ya eş töhfə bildirimi mövcud deyil.

Sorumlu müəllif: Metinde məsul müəllif və ya ilətişim e-postası belirtilmemiştir.

Kurumsal keçid: CIRAME Research Centər, Business School, Holy Spirit University of Kaslik, P.O. Box 446, Jounieh, Lebanon.

DOI:10.2139/ssrn.7109318

Dergi: Intərnational Maronite Journal.

Cilt, sayı və sayfalar: Volume 3, No. 26, sayfa 16–25.

ISSN: Yüklenen sürümde sayısal ISSN məlumatlmemiş, yalnızca “ISSN: Online” ifadesi istifadə edilmişdir.

Özgün nəşriyyat: Derginin hukuki və ya akademik nəşriyyat bu sürüm və erişiləbilən rəsmi sayfa üzərindən doğrulanmamışdır.

Yayın platformaları: Intərnational Maronite Journal web sitesi və SSRN.

Yayın yılı: 2026.

SSRN kayıt durumu: SSRN kaydında “Under Review” kimi görünmektedir.

SSRN’ye əlavə edilmə tarixi: 29 Temmuz 2026.

Mənbə türü: Karşılaştırmalı şəhər planlaması tədqiqatsı, jurnal biçiminde sunulan makale və SSRN araşdırma kaydı.

Hakemlik durumu: Intərnational Maronite Journal əsas sayfası cüt-kor hakem dəyərləndirməsi uyguladığını belirtmektedir. Bunun əksinə tədqiqat SSRN’də “Under Review” durumundadır və makaleye özgü hakemlik müddətci, kabul tarihi və ya editoryal qarar belgesi doğrulanmamışdır. Bu nedenle bu sürümün rəyçilik vəziyyəti qəti olaraq belirlerütubətemiştir.

Resmî jurnal keçidsı:Intərnational Maronite Journal

Resmî SSRN keçidsı:SSRN tədqiqat kaydı

Bu Türkçe açıklama tədqiqatın əsas metni, üsul bölümü, şəhər dayanıqlılığı qrafiki, Beyrut görseli, tapıntıları, tartışması və mənbələr siyahistiliksı esas alınarak hazırlanmışdır. Tədqiqatda bulunmayan şəhər performans dəyərləri, dış bilimsel tapıntılar və ya səbəbli nəticələr eklenmemiştir. Dış nəzarət yalnızca DOI, institusional bşəbəkəlılıq, nəşr platformaası və nəşr durumu gibi bibliyoqrafik kimlik alanlarında istifadə edilmişdir.

Tədqiqatın bildirilən kəmiyyət nəticələri tekrar üretiləbilir değildir. Ham məlumatlar, bal hesablama formulu, göstərici çəgiləri, normallaşdırma üsulu, korrelyasiya katsayıları, p dəyərləri, inam aralıkları və əsasliz yazılımı məlumatlməmişdir. Bu nedenle Singapur üçün %85, Kopenhag üçün %80, Rotterdam üçün %78 və Beyrut üçün %48 kimi göstərilən dəyərler bşəbəkəımsız kimi doğrulanmış rəsmi dayanıqlılıq puanları şeklinde sunulmamalıdır.

Yüzde 20–35 daha yüksek dayanıqlılıq iddiası da qarşılaştırılan grup böyüklükleri, grup ortalamaları, statistik testler və qeyri-müəyyənlik ölçüleri olmadan məlumatlmiştir. Bu iddia kesin təsir ölçüsü və ya səbəbli kanıt değildir.

Nitel əsaslizde istifadə edilən belge sayistilik, məlumat tabanları, arama diziləri, seçim meyarları və kodlaşdırma üsulu açıqlanmamışdır. Beş uyarləsasbilir şəhər ilkesi kavramsal açıdan əhəmiyyətli olmakla birlikte dumantematik və tekrar üretiləbilir bir tematik əsaslizle doğrulanmış değildir.

Mənbəçada tədqiqatın 2026 tarihinden sonraxın 2027 tarihli bir eser bulunmaktadır. Həmçinin mətnde adı geçen Richard Florida, Anthony Giddens və Timothy Beatley’e ait eserler son mənbələr siyahistilik listesinde yer almır. Şəhərləre ilişkin bazı əsas istatistiklerin birbaşa mənbəları da mənbələr siyahistilikda göstərilmemiştir.

Beyrut’un əvvəlki və sonraxın durumunu göstəren görsel üçün fotoğraf kaynşəbəkəı, çekim tarihi və ya məlumat əsasi məlumatlməmişdir. Bu görsel, kəmiyyət çevrilmə kanıtı kimi değil açıklayıcı bir şəhər tasarımı temsili kimi dəyərlendirilmelidir.

Tədqiqatın əsas töhfəsi, şəhər planlamadumantiliknda “köhnə normala dönme” hədəfi yerine davamlı uyarləsasbilirlik düşüncesini görünür hâle getirmesidir. Bununla belə tədqiqat, önerdiği ilkelerin belirli bir şəhərte ölçülmüş fayda sşəbəkəladığını və ya belirli yatırımların dayanıklılığı kesin bir nisbətda artırdığını sübut etmir.