Коргошун-кислоталуу аккумуляторлорду көзөмөлсүз же формалдуу эмес түрдө күйгүзүү күйгүзүү чекитинде гана калган булганууну жаратпайт. Коргошун камтыган майда жана ири бөлүкчөлөр абага аралашып, айланадагы беттерге чөгүп, жегенге жарактуу өсүмдүктөрдө топтолуп, азык-түлүк чынжырына жетиши мүмкүн. Бул изилдөө ошол булак-кабыл алуучу чынжырын бир эле талаа тажрыйбасынын ичинде PM₂.₅ жана PM₁₀, пассивдүү коргошун чөгүүсү жана кызыл амаранттагы коргошун топтолушу аркылуу бирге карайт.

Бангладештин Куштия аймагында көзөмөлдөнгөн талаа түзүлүшүндө күйгүзүү булагынан 5, 15, 25, 35 жана 45 метр аралыкта өлчөөлөр жүргүзүлгөн. Ар бир эксперименттик окуяда үч коргошун-кислоталуу аккумулятор пластинасы колдонулуп, PM өлчөөлөрү беш өзүнчө күйгүзүү күнүнө бөлүштүрүлгөн. Whatman фильтр кагаздары атмосфералык коргошун чөгүүсүн көзөмөлдөө үчүн, ал эми кызыл амарант жегенге жарактуу биологиялык кабыл алуучу катары колдонулган.

PM₂.₅ жана PM₁₀ концентрациялары тутандыруу маалында булактын жанында кескин жогорулап, аралык көбөйгөн сайын азайган. Ошол эле аралык градиенти фильтрлердеги коргошун жүгүндө жана кызыл амарант ткандарындагы коргошун топтолушунда да байкалган. Изилдөө аймагындагы аралык орточолору боюнча PM₂.₅ пассивдүү коргошун чөгүүсү жана өсүмдүктөгү Pb менен PM₁₀го караганда күчтүүрөөк байланыш көрсөткөн.

Өсүмдүк маалыматтарына негизделген босого-аралык модели, өсүмдүктүн нымдуулугу %88 деген божомол колдонулганда, 4-жума үчүн болжол менен 13–18 m аралыгындагы моделдик босогону берет. Бирок түшүмдүн нымдуулугу түз өлчөнбөгөндүктөн, Codex шилтемеси нымдуу салмакка негизделгендиктен, модель бир гана талаада жана бир гана булак-жүк түзүлүшүндө курулгандыктан жана башка белгисиздиктерден улам изилдөө 50 mди катуу коопсуздук чеги катары эмес, сактык башкаруу буфери катары калтырат.

Коргошун күйгүзүү булагынан жегенге жарактуу өсүмдүккө кантип жетет?

Изилдөө караган процесс удаалаш үч экологиялык бөлүктөн турат:

Күйүү булагы → абадагы бөлүкчөлөр → атмосфералык чөгүү → өсүмдүктүн бети жана өсүмдүк тканы.

Аккумулятор пластиналары күйгөндө коргошун ташыган бөлүкчөлөр атмосферага майда PM₂.₅ жана кыйла ири PM₁₀ фракциясы түрүндө чыгышы мүмкүн. Бул бөлүкчөлөрдүн бир бөлүгү абада ташылганда суюлуп, бир бөлүгү беттерге чөгүп, дагы бир бөлүгү өсүмдүктүн жалбырактары тарабынан кармалышы мүмкүн.

Жалбырактуу жашылчалар чоң беттик аянты, стомалары жана беттик түзүлүштөрү аркылуу атмосфералык бөлүкчөлөрдү кармай алат. Ошондуктан изилдөө таасирге кабылуу топурак аркылуу гана эмес, түздөн-түз аба-жалбырак жолу аркылуу да жүрүшү мүмкүн деген гипотезаны текшерет.

Эксперименттик аянт кантип уюштурулган?

Күйгүзүү булагынын тегерегинде үч радиалдык бутактан турган үч бурчтуу үлгү алуу тармагы түзүлгөн. Бутактар бири-биринен болжол менен 120° бөлүнүп, ар бир бутакта:

\[ 5,\;15,\;25,\;35,\;45\ \mathrm{m} \]

аралыктарында өлчөө чекиттери түзүлгөн.

Бирдей аралыктагы үч бутактан алынган өлчөөлөр орточолонуп, булактан алыстыктын таасири талданган. Мындан тышкары, күйгүзүү эмиссияларына дуушар болбогон өзүнчө көзөмөл аянты колдонулган.

Эмне өлчөндү?

PM₂.₅ жана PM₁₀ Аралыкка Жараша Кантип Өзгөрдү?

Эки бөлүкчө классынын тең эң айкын өсүшү тутандыруу маалында жана булактын так жанында байкалган. Булак чекитинде PM₂.₅ болжол менен 101 µg/m³ күйгүзүүгө чейинки деңгээлден 456 µg/m³гө, ал эми PM₁₀ 117 µg/m³төн 581 µg/m³гө көтөрүлгөн.

Андан кийин концентрациялар убакыт өткөн сайын да, булактан аралык көбөйгөн сайын да төмөндөгөн.

PM₂.₅ үчүн эки факторлуу ANOVA:

\[ F_{\mathrm{time}}(6,168)=73.88 \]

\[ F_{\mathrm{distance}}(5,168)=62.60 \]

\[ F_{\mathrm{interaction}}(30,168)=18.46 \]

жана тиешелүү бардык p маанилери:

\[ p<0.0001 \]

деп билдирилген.

PM₁₀ үчүн да убакыт, аралык жана өз ара аракеттенүү эффекттеринин баары \(p<0.0001\) деңгээлинде.

Бул жыйынтык изилденген шарттарда булгоочу булут булакка жакын жерде топтолуп, кыска аралыкта алсыраган тартиптүү мейкиндиктик түзүлүштү пайда кыларын көрсөтөт.

Метеорология жагынан маанилүү чектөө

Эксперимент көзөмөлдөнгөн, жарым-жартылай жабык ачык аба шартында жүргүзүлүп, булактагы шамалдын ылдамдыгы эске алгыс деп кабыл алынган. Ошондуктан өлчөнгөн аралык градиенти катуу же өзгөрмө шамалдуу ачык талаа шарттарынын түз модели эмес.

Башка метеорологиялык шарттарда бөлүкчөлөрдүн ташылуу багыты жана жеткен аралыгы өзгөрүшү мүмкүн.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Атмосфералык коргошун чөгүүсү

Whatman Grade 42 фильтрлери 5–45 m үлгү алуу чекиттеринде пассивдүү атмосфералык Pb жыйноочулар катары колдонулган.

Коргошун жүгү убакыт өткөн сайын бардык аралыктарда көбөйгөн:

Аралык, жума жана аралык×жума өз ара аракеттенүүсү боюнча бардык негизги тесттерде:

\[ p<0.0001 \]

деп билдирилген.

Көзөмөл аянтындагы фильтрлерде орточо Pb ыкманын аныктоо чегинен төмөн калган.

Кызыл амаранттагы Pb топтолушу

Кызыл амарант төрт жума бою ошол эле аралык түзүлүшүндө өстүрүлүп, ар жумада өз алдынча өсүмдүк бирдиктери жыйналган.

Төртүнчү жуманын жыйынтыктары:

Өсүмдүктөгү Pb үчүн аралык, жума жана алардын өз ара аракеттенүүсү боюнча дагы:

\[ p<0.0001 \]

табылган.

Көзөмөл өсүмдүктөрү изилдөө бою аныктоо чегинен төмөн калган.

Эмне үчүн PM₂.₅ өзгөчө мааниге ээ?

Беш аралык орточосу колдонулганда PM₂.₅ менен пассивдүү фильтрдеги Pb жүгүнүн ортосундагы регрессия:

\[ y=0.3002x-26.39 \]

\[ R^2=0.9939,\qquad p=0.0002 \]

деп билдирилген.

PM₂.₅ менен кызыл амаранттагы Pb концентрациясынын ортосунда:

\[ y=0.06674x-5.988 \]

\[ R^2=0.9956,\qquad p=0.0001 \]

табылган.

PM₁₀ үчүн тиешелүү \(R^2\) маанилери 0,8644 жана 0,8614.

Ошондуктан булак изилденген талаа шарттарында майда бөлүкчө фракциясын булак менен андан кийинки коргошун топтолушунун ортосунда күчтүүрөөк көрсөткүч катары баалайт.

Статистикалык эскертүү: Бул регрессиялардын ар бири болгону беш аралык орточосуна негизделет. Болжол менен 1ге жеткен \(R^2\) маанилери күчтүү аралык градиентин көрсөтөт; аларды чоң үлгүдөгү тышкы божомол модели катары чечмелөөгө болбойт.

13–18 Метр менен 50 Метрдин Айырмасы Эмне?

13–18 m — модель белгилүү божомолдордо чыгарган эксперименттик босого аралыгы. 50 m болсо белгисиздиктерди камтуу үчүн жогору жакка тегеректелген сактык башкаруу аралыгы. Бул эки маанинин илимий мааниси бирдей эмес.

Өсүмдүк-босого модели

Кызыл амарант үчүн бардык 60 таасирге кабылуу байкоосу колдонулуп:

\[ C_{\mathrm{Pb}}(d,w) = 0.4451 - 0.0130d + 0.7377w - 0.0136dw \]

модели түзүлгөн.

Моделдин көрсөткүчү:

\[ R^2=0.948, \qquad R^2_{\mathrm{adj}}=0.945 \]

жана:

\[ F(3,56)=336.9,\qquad p<0.0001 \]

деп билдирилген.

Нымдуулукту айландыруу эмне үчүн керек?

Өсүмдүктүн лабораториялык жыйынтыктары кургак салмакта:

\[ \mathrm{mg/kg\ DW} \]

өлчөнгөн.

Изилдөөдө колдонулган Codex шилтемеси болсо нымдуу салмакта:

\[ 0.3\ \mathrm{mg/kg\ FW} \]

берилген.

Булак кызыл амарант үчүн түз өлчөнбөгөн, бирок адабияттан алынган болжолдуу %88 нымдуулук божомолун колдонуп:

\[ \frac{0.3}{1-0.88} \approx 2.5\ \mathrm{mg/kg\ DW} \]

эквивалентин эсептеген.

Бул маани менен төртүнчү жумада:

• модель орточосу үчүн болжол менен 13 m,
• жогорку %95 ишеним тилкеси үчүн болжол менен 18 m

босого табылган.

Анда эмне үчүн кайра эле 50 метр?

Анткени:

• өсүмдүктүн нымдуулугу экспериментте түз өлчөнгөн эмес,
• Codex шилтемеси нымдуу салмакка негизделген,
• колдонулган Codex жашылча категориясы кызыл амарант үчүн түздөн-түз жөнгө салуучу чек эмес,
• булактын Pb жүгүнүн массалык балансы өлчөнгөн эмес,
• топурактагы Pb эксперименттин аягында өлчөнгөн эмес,
• эксперимент бир гана метеорологиялык жана геометриялык түзүлүштө жүргүзүлгөн.

Ошондуктан 50 m моделдин “толук коопсуз аралык” эсеби эмес, булак сунуштаган тегеректелген жана сактык мүнөздөгү башкаруу буфери.

Өсүмдүктөгү Коргошун Чын Эле Жалбырактан Келдиби?

Изилдөө атмосфералык чөгүүнү негизги түшүндүрмө катары колдойт, бирок жалбырак менен тамырдын салымын эксперименттик түрдө толук ажыратпайт.

Бул чечмелөөнүн негиздери төмөнкүлөр:

• көзөмөл өсүмдүктөрүндө Pb аныктоо чегинен төмөн калган,
• күйгүзүүдөн кийин PM жана фильтр Pbсинде бирдей аралык градиенти байкалган,
• өсүмдүктөгү Pb ошол эле аралык үлгүсүн ээрчиген,
• таасирге кабылуу болгону төрт жумага созулган.

Бирок эксперименттин аягында таасирге кабылган тилкелердеги топурак Pbси өлчөнбөгөндүктөн, тамыр жолу аркылуу алынган Pb көлөмүн өзүнчө эсептөө мүмкүн эмес.

Аналитикалык сапатты көзөмөлдөө

ICP-OES анализинде процедуралык blank үлгүлөрү аныктоо чегинен төмөн калган. Калибрлөө ийри сызыктары:

\[ R^2\geq0.9997 \]

сызыктуулукту көрсөткөн.

Continuing Calibration Verification калыбына келүү көрсөткүчтөрү:

\[ 95\%-102\% \]

аралыгында болгон.

Өсүмдүк матрицасынын сапатын көзөмөлдөөдө NIST SRM 1570a колдонулган.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Көзөмөлдөнгөн аккумулятор пластинасын күйгүзүү изилденген шарттарда PM₂.₅ жана PM₁₀дун айкын өсүшүн жараткан.
• PM концентрациялары булактан алыстаган сайын жана күйгүзүүдөн кийинки убакыт өткөн сайын азайган.
• Пассивдүү фильтрлердеги Pb жүгү булакка жакын жерлерде жогору болгон.
• Кызыл амаранттагы Pb топтолушу аралык көбөйгөн сайын азайып, таасирге кабылуу жумасы көбөйгөн сайын өскөн.
• PM₂.₅ изилденген беш аралык орточосунда Pb чөгүүсү жана өсүмдүктөгү Pb менен PM₁₀го караганда күчтүүрөөк байланыш көрсөткөн.
• Өсүмдүк-endpoint модели талаа шарттарында аралыкка негизделген тобокелдикти башкаруу алкагын түзгөн.

Изилдөө колдобогон чечмелөөлөр

• 50 m бардык аккумулятор күйгүзүү аянттары үчүн универсалдуу коопсуз аралык экени көрсөтүлгөн эмес.
• 13–18 m мыйзамдык жактан так азык-түлүк коопсуздугу чеги экени көрсөтүлгөн эмес.
• \(R^2\approx0.99\) маанилери %99 божомол тактыгын билдирбейт.
• Өсүмдүккө өткөн бардык Pb жалбырак аркылуу гана алынганы так көрсөтүлгөн эмес.
• Шамал, булактын көлөмү, топография же күйгүзүү шарттары башка болгондо ошол эле аралык ийри сызыгы жарактуу экени көрсөтүлгөн эмес.
• Изилдөө формалдуу эмес аккумулятор күйгүзүүнү коопсуз жүргүзүүгө болорун көрсөткөн операциялык протокол эмес.

Булак жана Ыкма Эскертмеси

Түпнуска аталыш: Field-Calibrated Threshold-Distance Assessment of Lead Dispersion from Controlled Lead-Acid Battery Plate Combustion

Учурда жарыяланган версиянын авторлору: Md Shaheduzzaman Roky; Md Hasib Mia; Subroto Kumar; Mst Shahanaz Islam Hira; Shahat Shiddiqe; Mahadi Hasan; Asad Ud-Daula.

Изилдөө жүргүзүлгөн жер: Kushtia, Bangladesh.

Жүктөлгөн файлдын версиясы: Рецензиядан өтө элек preprint.

SSRN Abstract ID: 6829883.

Учурдагы рецензияланган жарыя: Environmental Pollution, Volume 408, Article 128853.

Рецензияланган версиянын DOI: 10.1016/j.envpol.2026.128853.

Рецензияланган версиянын датасы: 1-август 2026.

Corrigendum: Environmental Pollution журналында 10-сентябрь 2026 күнү DOI 10.1016/j.envpol.2026.129111 менен оңдоо жазуусу жарыяланган. Бул Verianla тексти жеткиликтүү библиографиялык жазууда оңдоонун мазмуну көрүнбөгөндүктөн, corrigendum эмнени өзгөрткөнүн божомолдобойт.

Илимий дизайн: Көзөмөлдөнгөн талаа таасирге кабылуу эксперименти; беш аралык деңгээли, пассивдүү атмосфералык чөгүүнү үлгүлөө жана төрт жумалык жегенге жарактуу өсүмдүктүн таасирге кабылуусу.

PM өлчөөсү: PM₂.₅ жана PM₁₀; төрт жумага бөлүштүрүлгөн беш күйгүзүү окуясы.

Атмосфералык Pb көрсөткүчү: Whatman Grade 42 фильтрлериндеги ICP-OES менен өлчөнгөн Pb жүгү.

Биологиялык кабыл алуучу: Кызыл амарант, Amaranthus tricolor L.

Өсүмдүк үлгүлөрүнүн саны: Беш аралык × төрт жума × үч көз карандысыз өсүмдүк = таасирге кабылган 60 байкоо.

Статистика: Эки факторлуу ANOVA, Tukey post hoc, жөнөкөй сызыктуу регрессия жана аралык×жума crop-response модели.

Сапатты көзөмөлдөө: Процедуралык blank, NIST SRM 1570a, алты чекиттүү Pb калибрлөөсү жана CCV.

Этикалык уруксат: Булак AWEEC/FOB/IU/2025(14) шилтемеси менен мекеменин этикалык уруксатын билдирет.

Каржылоо: Булак мамлекеттик, коммерциялык же коммерциялык эмес каржылоо уюмунан атайын грант алынбаганын билдирет.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Изилдөөнү колдогон маалыматтар макалада жана сүрөттөрдө бар экени, кошумча чийки маалыматтар менен аналитикалык жыйынтыктарды corresponding author'дан негиздүү суроо боюнча алууга болору билдирилет.

Жасалма интеллект боюнча билдирүү: Булак ChatGPT, Grammarly жана Turnitin жазуунун түшүнүктүүлүгү, окулушу жана тилдик агымдуулугу үчүн, ал эми AI колдогон куралдар графикалык аннотацияны даярдоого жардам берүү үчүн колдонулганын, илимий мазмун менен чечмелөө авторлор тарабынан текшерилгенин билдирет.

Негизги чектөөлөр: Pb массалык балансы жок; топурактагы Pb өлчөнгөн эмес; кызыл амаранттын чыныгы нымдуулугу өлчөнгөн эмес; PM-downstream регрессиялары болгону беш аралык орточосуна негизделет; модель бир талаага жана бир булак-жүк түзүлүшүнө мүнөздүү.

Визуалдык кайра куруу: Абдан ылайыктуу. Булактын фигураларын көчүрбөстөн күйгүзүү булагын, PM булутун, 5–45 m аралык баскычтарын, фильтрге чөгүүнү, кызыл амаранттагы Pb топтолушун жана сактыктагы 50 m буферди бир горизонталдуу Verianla инфографикасында көрсөтүүгө болот.

Verianla Live / Live Figure: Ылайыктуу. Туруктуу булак маалыматтары менен PM₂.₅/PM₁₀ жылуулук карталарынын, фильтрдеги Pbнин жана өсүмдүктөгү Pbнин аралык-убакыт боюнча чогуу азайышын көрсөткөн анимация даярдоого болот.