Ишканалардагы мамлекетке таандык мүлктүк укуктарды өткөрүп берүү, бул изилдөөнүн тарыхый контекстинде, мамлекет же мамлекеттик капиталы бар ишкана бир ишканадагы мамлекетке таандык экономикалык укуктарды жана кызыкчылыктарды акы төлөө менен башка жеке же юридикалык жакка өткөрүп берген укуктук бүтүм болуп саналат. Junhai Liuнун 2005-жылдагы изилдөөсү Кытайдагы мамлекеттик ишканаларды реформалоо учурунда мындай өткөрүп берүүлөрдөн келип чыккан беш негизги талашты карайт: милдеттүү активдерди баалоонун жүргүзүлбөшү, кызматкерлерди жайгаштыруу жана социалдык камсыздандыруу боюнча милдеттенмелердин бузулушу, ишкананын карыздарын өткөрүп берүү акысынын ордуна өзүнө алуу, прокуратура органдарынын мамлекеттик кызыкчылыктарды коргоо максатында жарандык доо коюшу жана соттор бул талаштарда карманууга тийиш болгон соттук принциптер. Изилдөөнүн негизги тезиси — ар бир жөнгө салуучу же процесстик бузуу өткөрүп берүү келишимин автоматтык түрдө жараксыз кылбашы керек; укуктук натыйжа ыйгарым укуктун жоктугу, жаман ниет менен макулдашып аракеттенүү, келишим түзүлгөн учурдагы ачык теңсиздик, кредиторлордун макулдугу жана келишимди бузуунун мүнөзү сыяктуу өзүнчө укуктук маселелерге жараша аныкталышы керек. Бул жыйынтыктар 2005-жылы күчүндө болгон Кытайдын келишимдик жана мамлекеттик активдер режимине тиешелүү; алар азыркы Кытай укугунун түздөн-түз түшүндүрмөсү катары окулбашы керек.

Изилдөөнүн укуктук техника жагынан эң маанилүү өзгөчөлүгү — мамлекеттик мүлктү коргоо менен бүтүмдүн коопсуздугун бири-бирине каршы турган эки абсолюттук баалуулук катары карабаганы. Автор мамлекеттин мүлктүк жана акционердик кызыкчылыктарын мыйзамсыз аракеттерден коргоону жактоо менен бирге, ак ниет өткөрүп алуучулардын негиздүү күтүүлөрү, кредиторлордун теңдиги, кызматкерлердин укуктары, жеке инвесторлордун укуктук коопсуздугу жана ишкананын экономикалык үзгүлтүксүздүгү да соттук баалоого киргизилишин сунуштайт.

Бул мамиле өзгөчө "мамлекеттик активдердин жоголушу" түшүнүгүн чектөөдө даана көрүнөт. Изилдөөгө ылайык, мыйзамга ылайык аяктаган өткөрүп берүүдөн кийин өткөрүп алуучунун ишкананы ийгиликтүү башкарып, жогорку экономикалык киреше алышы өзүнөн-өзү мурда мамлекеттик активдер мыйзамсыз жоготулганын көрсөтпөйт. "Жоготуу" деген баа мыйзамсыз аракет менен активге келген зыяндын ортосунда укуктук жактан маанилүү байланыш болууга тийиш.

Изилдөөнүн тарыхый жана укуктук көйгөйү

Изилдөө Кытайда мамлекеттик ишканаларды кайра түзүү маалында мамлекеттин ишканадагы экономикалык укуктарын жеке же башка коомдук субъекттерге өткөрүп берүү кеңири жайылган мезгилге таандык. Мындай бүтүмдөрдө классикалык келишим укугунун тараптардын теңдиги, келишим эркиндиги жана бүтүм коопсуздугу принциптери менен мамлекеттик мүлккө байланышкан атайын административдик көзөмөл механизмдери бир эле бүтүмдө кесилишет.

Булак таянган 2005-жылдагы укуктук алкакта өткөрүп берүү бүтүмү эки жеке тараптын ортосундагы кадимки сатуу катары гана каралбайт. Мамлекеттин экономикалык кызыкчылыгы, ыйгарым укуктуу мамлекеттик активдер органдарынын макулдугу, милдеттүү баалоо жол-жоболору, кызматкерлерди коргоо жана ишкананын кредиторлор алдындагы милдеттенмелери да бүтүмдүн укуктук түзүмүнө кирет. Бирок автордун негизги каршылыгы бул атайын жөнгө салуучу катмардагы бардык бузуулар бир эле натыйжага, башкача айтканда келишимдин автоматтык жараксыздыгына алып келиши керек деген мамилеге багытталган.

Жалпы келишим укугу менен мамлекеттик активдерге байланышкан атайын эрежелердин өз ара байланышы

Автор мамлекеттик менчиктеги ишкананын укуктарын өткөрүп берүү келишимдик мүнөзүн сактай турганын кабыл алат. Тараптар укуктук жактан тең абалдагы келишим тараптары болуп саналат жана келишимдин түзүлүшү менен аткарылышы ошол мезгилдеги жалпы Contract Law жоболоруна баш иет. Ошол эле учурда бүтүм мамлекеттин өзгөчө экономикалык кызыкчылыктарына таасир эткендиктен, макулдук, баалоо жана көзөмөл сыяктуу атайын жөнгө салуучу шарттар да колдонулат.

Бул кош түзүм укуктук нормалардын иерархиясын маанилүү кылат. Булакта өзгөчө Interim Measures for the Administration of the Transfer of State-Owned Property Rights of Enterprises аттуу жөнгө салуунун "departmental rule" мүнөзүндө экени баса белгиленет. Автор мындай жөнгө салуудагы ар бир тыюу же санкция жобосун түздөн-түз мыйзам же административдик ченемдик акт деңгээлиндеги милдеттүү норма катары колдонуп, келишимди жараксыз деп табууга негиз кылууга каршы чыгат.

Милдеттүү Активдерди Баалоо Жүргүзүлбөсө, Өткөрүп Берүү Келишими Автоматтык Түрдө Жараксыз Болобу?

Изилдөөнүн жообу — жок: милдеттүү баалоонун жүргүзүлбөшү өзүнөн-өзү бардык учурда өткөрүп берүү келишимин автоматтык түрдө жараксыз кылууну талап кылбайт; укуктук натыйжа жаман ниет менен макулдашып аракеттенүү болгон-болбогонуна, тескөө ыйгарым укугу жана зарыл макулдук бар-жогуна, ошондой эле келишим түзүлгөн учурда баа жагынан кызыкчылыктардын ачык теңсиздиги пайда болгон-болбогонуна жараша айырмаланышы керек.

Жаман ниет менен макулдашып аракеттенүүнү жөн гана процесстик кемчиликтен ажыратуу

Булак тараптар мамлекеттик кызыкчылыктарга зыян келтирүү максатында биргелешип аракеттенип, баалоо жол-жобосун атайылап четке каккан жагдайды кадимки процесстик кемчиликтен ажыратат. Ошол мезгилдеги Contract Law тутумунда мамлекеттин, жамааттын же үчүнчү жактын кызыкчылыгына зыян келтирүү максатында жаман ниет менен макулдашып түзүлгөн келишимдердин жараксыздыгын белгилеген жобо мындай аракеттер үчүн түздөн-түз мааниге ээ.

Тескерисинче, баалоонун жүргүзүлбөшү гана жаман ниет менен макулдашып аракеттенүү далилденбеген ар бир учурда бирдей натыйжага алып келбеши керек. Автор мындай автоматтык мамиле нормалардын иерархиясын да, ар кандай келишимдик укук маселелерин бири-биринен ажыратуу зарылдыгын да эске албай калат деп эсептейт.

Ыйгарым укуксуз тескөө менен баалоо кемчилиги бир эле көйгөй эмес

Изилдөөдөгү тарыхый менчик түшүнүгүнө ылайык, салттуу мамлекеттик ишкананын мүлкүнүн ээси — мамлекет, ал эми ишкананын өзү негизинен башкаруу ыйгарым укугун жүзөгө ашыруучу түзүм катары каралат. Ошондуктан ишкананын жетекчиси же жогорку административдик уюм мамлекеттик менчик ээсинин же ыйгарым укуктуу өкүлдүн эркинен тышкары мамлекеттик мүлктү эркин өткөрүп берүү ыйгарым укугуна ээ деп кабыл алынбайт.

Баалоо жүргүзүлбөгөнүнө кошумча ыйгарым укуктуу мамлекеттик активдер органынан зарыл макулдук алынбаган болсо, автор маселени биринчи кезекте ыйгарым укуксуз тескөө көйгөйү катары коёт. Ошол мезгилдеги Contract Law Article 51 мамилесинин алкагында келишимдин күчү укук ээсинин макулдугуна жараша токтоп турган абалда калышы мүмкүн. Ошентип, "баалоо жүргүзүлгөн жок" жана "тескөө ыйгарым укугу болгон эмес" деген маселелер бири-биринен ажыратылат.

Макулдук бар, бирок баалоо жок болсо, баанын адилеттүүлүгү биринчи орунга чыгат

Ыйгарым укуктуу орган өткөрүп берүүнү жактырган, бирок милдеттүү баалоо жүргүзүлбөгөн болсо, автор башка укуктук жолду сунуштайт. Бул жерде негизги суроо — келишим түзүлгөн учурда тараптардын өз ара милдеттенмелеринин ортосунда ачык жана олуттуу теңсиздик болгон-болбогону.

Булак таянган мезгилдеги Contract Law Article 54 тутумуна ылайык, өткөрүп алуучу төлөгөн баа чыныгы экономикалык нарктан олуттуу төмөн болуп, келишим башынан эле ачык адилетсиз тең салмакты жаратса, ыйгарым укуктуу мамлекеттик активдер органы келишим баасын өзгөртүүнү же келишимди токтотууну талап кыла алышы каралышы мүмкүн. Бирок ачык теңсиздикти жүйө кылган тарап аны далилдөөгө тийиш.

Автор ошол эле логика мамлекеттин пайдасына гана иштебеши керектигин да баса белгилейт. Баалоо жүргүзүлбөгөндүктөн өткөрүп алуучу чыныгы наркы өтө төмөн укук үчүн адаттан тыш жогорку баа төлөгөн учурда да, өткөрүп алуучу келишим укугундагы ошол эле коргоо механизмине кайрыла алышы керек. Бул өз аралуулук изилдөөнүн тең укуктук коргоо түшүнүгүнүн маанилүү мисалы болуп саналат.

Жол-жобону бузуу менен жоопкерчиликтин айырмасы

Ыйгарым укуктуу орган келишим түзүлгөн учурдагы ачык адилетсиздикти далилдей албаса же мыйзамда каралган мөөнөт ичинде өзгөртүү же токтотуу жолуна кайрылбаса, автор баалоо кемчилигинин өзү үчүн гана келишимди жараксыз деп эсептөөнү туура көрбөйт. Ошентсе да баалоо милдетин бузуу натыйжасыз калбайт. Баалоону жүргүзбөгөн өткөрүп берүүчү тараптын, максаттуу ишкананын жооптуу жетекчилеринин же башка жооптуу адамдардын административдик, жарандык-укуктук жана шарттар жаралганда кылмыш-жаза жоопкерчилиги келип чыгышы мүмкүн.

Кызматкерлерди Жайгаштыруу жана Социалдык Камсыздандыруу Милдеттенмелерин Бузуу Келишимди Жараксыз Кылабы?

Автордун мамилесине ылайык, жарактуу өткөрүп берүү келишиминде кызматкерлерди жайгаштыруу, эмгек акы жана социалдык камсыздандыруу боюнча карыздарды жоюу же социалдык камсыздандыруу мамилесин улантуу боюнча алынган милдеттенмелер кийин аткарылбай калса, бул, эреже катары, келишимди артка күч менен жараксыз кылуудан көрө келишимди бузгандык үчүн жоопкерчиликке алып келиши керек.

Кызматкерлерди коргоо эмне үчүн өткөрүп берүү бүтүмүнүн бир бөлүгү?

Мамлекеттик ишкананы өткөрүп берүү капиталдын же ишканага болгон укуктардын ээсинин алмашуусу гана эмес. Көзөмөлдүн алмашуусу учурдагы кызматкерлердин эмгек мамилелерине, төлөнбөгөн эмгек акыларына, социалдык камсыздандыруу төгүмдөрүнө жана келечектеги жумуштуулук абалына түздөн-түз таасир этиши мүмкүн. Ошондуктан ошол мезгилдеги жөнгө салуу тутуму кызматкерлерге байланышкан чараларды өткөрүп берүү процессинин негизги элементтеринин бири катары кабыл алган.

Булакта айрым өткөрүп алуучулар келишим түзүлүп жатканда кызматкерлерди кеңири коргоо боюнча милдеттенмелерди алып, ишкананы көзөмөлгө алгандан кийин аларды толук аткарбай калышы мүмкүн экенине өзгөчө көңүл бурулат. Укуктук суроо — бул кийинки бузуу келишимдин баштапкы жарактуулугунабы же келишимдин аткарылышынабы тиешелүү экендиги.

Келишимди бузуу мамилеси берген укуктук каражаттар

Автор экинчи мамилени кабыл алат. Жарактуу түзүлгөн келишимдеги милдеттенменин кийин аткарылбай калышы келишим эч качан жарактуу болгон эмес дегенди билдирбейт. Анын ордуна милдеттенмени натуралай аткаруу, кемчиликти жоюу, зыяндын ордун толтуруу же шарттар жаралганда келишимди токтотуу жана мурдагы абалды калыбына келтирүү сыяктуу келишимдик чечимдер колдонулушу мүмкүн.

Бул айырмачылык кызматкерлер азыраак корголушу керек дегенди билдирбейт. Изилдөөгө ылайык, келишимди бузуу режими конкреттүү жагдайда кызматкерлердин кызыкчылыгын түздөн-түз коргой ала турган бир нече укуктук каражатты сунуштай алат. Эгер талаш кызматкерлердин кызыкчылыктарына түздөн-түз таасир этсе, сот өзүнүн соттук ыйгарым укугунун чегинде кызматкерлердин пикирлерин баалай алышы керек деген көз караш айтылат.

Карызды Өзүнө Алуу Мамлекетке Таандык Мүлктүк Укуктарды Өткөрүп Берүүдө Жарактуу Өтөм Боло Алабы?

Изилдөөгө ылайык, ооба: ишкананын карыздарын өткөрүп алуучунун өзүнө алышы накталай төлөм же кызматкерлерге байланышкан экономикалык милдеттенмелерди өзүнө алуу сыяктуу өткөрүп берүү өтөмүнүн бир бөлүгү боло алат; бирок мындай түзүм, айрыкча, кредиторлордун макулдугун жана тең корголушун жокко чыгара тургандай колдонулбашы керек.

Өткөрүп берүү өтөмү накталай гана болууга тийиш эмес

Булак мамлекеттик менчиктеги ишкана укуктарын өткөрүп берүүдө каршы аткаруу ар кандай экономикалык формада болушу мүмкүн экенин кабыл алат. Өткөрүп алуучу накталай төлөй алат, кызматкерлерге байланышкан белгилүү милдеттенмелерди өзүнө ала алат же максаттуу ишкананын учурдагы карыздарынын баарын же бир бөлүгүн төлөөгө макул боло алат.

Бул мамиледе маанилүү нерсе — келишимде жазылган милдеттенмелер чыныгы экономикалык каршы наркты түзүшү жана өткөрүп алуучу аларды иш жүзүндө аткарышы. Карызды өзүнө алуу механизминин жөн гана көрүнүштө өтөм жаратуу же айрым милдеттенмелерди башкалардын эсебинен тандап жоюу үчүн колдонулушу кабыл алынбайт.

Бардык карыздарды өзүнө алуу

Өткөрүлүп жаткан укуктардын наркы аныктала алса жана өткөрүп алуучу ишкананын бардык карыздарын өзүнө алып укукка ээ болууга макул болсо, булак өткөрүп берүүчү тараптын, өткөрүп алуучунун жана учурдагы бардык кредиторлордун макулдугу бар түзүмдү укуктук жактан жарактуу деп эсептейт. Бул жерде кредиторлордун катышуусу өзгөчө маанилүү; анткени карыздын экономикалык жүгүн ким көтөрөрүн өзгөрткөн бүтүм кредитордун укуктук абалынан өзүнчө каралышы мүмкүн эмес.

Айрым карыздарды гана өзүнө алуу

Татаалыраак жагдай — өткөрүп алуучунун белгилүү кредиторлор алдындагы карыздарды гана өзүнө алышы. Булактын мамилесине ылайык, келишим өткөрүп алуучунун жоопкерчилигин ачык түрдө белгилүү кредиторлор менен чектесе жана сыртта калган кредиторлор да өткөрүп алуучуга талап коюудан ачык баш тартса, мындай чектөө укуктук натыйжа жаратышы мүмкүн.

Тескерисинче, келишим мындай чекти ачык белгилебесе же сыртта калган кредиторлор бул натыйжага макул болбосо, өткөрүп алуучунун тандалган айрым карыздарды өзүнө алышы башка кредиторлордун укуктарын жокко чыгара албайт. Автор муну кредиторлордун теңдиги принциби менен байланыштырат.

Тараптардын өз ара экономикалык тең салмагы болсо өзүнчө келишим менен жөнгө салынышы мүмкүн. Мисалы, өткөрүп алуучу белгилүү чектен ашык төлөөгө мажбур болгон учурда өткөрүп берүүчү тарапка регресс талабы менен кайрыла ала турганы макулдашылган болсо, булак бул ички мамилени өзүнчө келишимдик укук катары карайт.

Прокуратура Органдары Мамлекеттин Атынан Жарандык Доо Коя Алабы?

Макаланын 2005-жылдагы нормативдик тезисине ылайык, мамлекеттик активдерди коргоого милдеттүү ыйгарым укуктуу орган доо койбосо жана мамлекеттин менчик ээси же акционер катары кызыкчылыгы коргоосуз калса, тиешелүү прокуратура органына өз атынан, бирок мамлекеттин пайдасына жарандык доо коюуга уруксат берилиши керек; бул автордун ошол мезгилдеги институционалдык боштукка байланыштуу укуктук сунушу болуп саналат жана азыркы Кытай укугундагы доо коюу укугунун түздөн-түз түшүндүрмөсү катары окулбашы керек.

Автор таянган эки негизги жүйө

Биринчи жүйө прокуратура органдарынын укуктук көзөмөл функциясына таянат. Автор бул көзөмөл ыйгарым укугу мамлекет жеке укук мамилелеринде менчик ээси же акционер катары зыян тартканда мамлекеттик кызыкчылыкты коргой турган доо коюу ыйгарым укугун да колдой алат деп эсептейт.

Экинчи жүйө ошол мезгилдеги мамлекеттик активдерди көзөмөлдөө тутумундагы институционалдык кемчилик. Мамлекеттин атынан аракеттенүүгө тийиш болгон атайын активдерди көзөмөлдөө органы доо коюудан баш тартса же аны көз жаздымда калтырса, мамлекетке таандык мүлктүк же акционердик кызыкчылык кайтарылгыс зыянга учурашы мүмкүн. Автор прокуратуранын кийлигишүүсүн ушул боштукту толуктоочу механизм катары көрөт.

Доо арызынын натыйжасы кимге таандык болот?

Булакта прокуратура органы өткөрүп берүү келишиминин тарабы же экономикалык кызыкчылыктын ээси эмес. Ошондуктан ал койгон доодон чыккан материалдык натыйжа да прокуратура органына таандык болбошу керек. Доо ийгиликтүү болсо экономикалык же укуктук пайда мамлекетке, ийгиликсиз болсо материалдык натыйжа да кайра мамлекетке таандык болушу керек.

Автор караган талаптар келишимдин жараксыздыгын аныктоону, келишимди токтотууну же өткөрүп алуучуну келишимди бузгандыгы үчүн жоопкерчиликке тартууну камтышы мүмкүн. Ошону менен бирге изилдөө узак мөөнөттө бул тармакты атайын жана кыйла так мамлекеттик активдер жөнүндө мыйзам менен жөнгө салуу бекемирээк укуктук негиз түзөт деп эсептейт.

“Мамлекеттик Активдердин Жоголушу” Түшүнүгү Кантип Чектелүүгө Тийиш?

Изилдөөгө ылайык, "мамлекеттик активдердин жоголушу" мамлекеттик активдерге мыйзамсыз аракет, укук бузуу же келишимди бузуу сыяктуу мыйзамга каршы жүрүм-турум келтирген чыныгы зыянды түшүндүрүшү керек; мыйзамдуу өткөрүп берүүдөн кийин өткөрүп алуучунун ишкананы ийгиликтүү башкарып, жогорку киреше алышы өзүнөн-өзү мурда мамлекеттик активдер жоготулганын көрсөтпөйт.

Кийинки коммерциялык ийгилик мурдагы өткөрүп берүүнү автоматтык түрдө мыйзамсыз кылбайт

Бул айырмачылык изилдөөнүн бүтүм коопсуздугуна болгон мамилесинин эң көрүнүктүү натыйжаларынын бири. Ишкана өткөрүлүп берилгенден кийин жаңы ээси башкаруу, капитал, уюштуруу же рынок стратегиялары аркылуу ишкананын наркын кыйла жогорулата алышы мүмкүн. Автор кийин пайда болгон бул коммерциялык наркты артка карай колдонуп, баштапкы бүтүм мыйзамсыз болгон деп жоромолдоого каршы чыгат.

Башкача айтканда, кийин пайда болгон пайда менен өткөрүп берүү күнүндөгү укуктук жарактуулук бир эле суроо эмес. Өткөрүп берүү күнүндөгү мыйзамсыздык, жаман ниет, ыйгарым укуксуз тескөө же ачык адилетсиздик өзүнчө далилденүүгө тийиш.

Бүтүмдүн коопсуздугу менен мамлекеттик мүлктү коргоо чогуу каралышы керек

Автор мамлекеттик активдер мыйзамсыз бөлүштүрүлүүдөн же жеке жактарга өткөрүлүп берүүдөн корголууга тийиш экенин ачык тааныйт. Бирок "мамлекеттик активдердин жоголушу" деген сөз айкашы укуктук жана фактылык негизден ажыраган ураан катары колдонулса, жарактуу бүтүмдөр жылдар өткөндөн кийин бүдөмүк болуп, ак ниет инвесторлордун ишеними алсырашына алып келиши мүмкүн.

Ошондуктан изилдөө эки тараптуу чек сунуштайт: мыйзамга жана ак ниеттүүлүк эрежесине каршы аракеттер менен мамлекеттин мүлктүк же акционердик укуктарына зыян келтирген субъекттерге каршы натыйжалуу коргоо; ошол эле учурда мыйзамдуу бүтүмдөрдү кийинки экономикалык натыйжалардын негизинде гана жараксыз кылбоо.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөө ыкмасы

Бул изилдөө эмпирикалык укуктук изилдөө эмес. Тандалма, маалымат топтому, статистикалык тест, регрессия, эксперимент же сандык өлчөө жок. Ыкма негизинен доктриналык укуктук талдоо жана нормативдик укуктук чечмелөөдөн турат. Автор ошол мезгилдеги келишим укугун, мамлекеттик мүлк жөнгө салууларын жана мамлекеттик ишканаларды кайра түзүүгө байланыштуу соттук эрежелерди чогуу баалап, талаштардын түрлөрүн укуктук категорияларга бөлөт.

Изилдөөнүн аналитикалык ыкмасын үч деңгээлден көрүүгө болот. Биринчи деңгээлде белгилүү бир жөнгө салуучу бузуу кайсы укуктук норма деңгээлине кирери суроо кылынат. Экинчи деңгээлде ошол эле окуя жараксыздык, токтоп турган жарактуулук, келишимди бузуу, келишимди өзгөртүү же токтотуу сыяктуу ар кандай жеке укук институттарынын кайсынысына тиешелүү экени ажыратылат. Үчүнчү деңгээлде болсо мамлекеттик мүлктү коргоо менен ак ниет үчүнчү жактарды, кызматкерлерди, кредиторлорду жана ишкананын үзгүлтүксүздүгүн коргоонун ортосунда укуктук тең салмак түзүүгө аракет жасалат.

Нормалар иерархиясынын изилдөөдөгү ролу

Изилдөөнүн эң техникалык укуктук маселелеринин бири — ошол мезгилдеги Interim Measures жөнгө салуусунун нормативдик макамы. Автор бул текст departmental rule экенин жана Contract Lawдагы келишимдин жараксыздыгына байланышкан милдеттүү норма мамилеси менен бирдей деңгээлде бааланбашы керектигин жактайт. Ошондуктан жөнгө салуунун белгилүү аракеттерге оор административдик натыйжа байлашы өзүнөн-өзү соттун ар бир келишимди жеке укук жагынан жараксыз деп эсептеши үчүн жетиштүү эмес.

Бул көз караш изилдөөнүн башка бөлүктөрүнө да таасир берет. Кызматкерлерди жайгаштыруу милдети бузулганда келишимди бузуу режимине кайрылышы жана баалоо жок болгон учурда ачык адилетсиздик же ыйгарым укуксуз тескөө сыяктуу такыраак келишимдик укук институттарын издеши ошол эле методологиялык тандоонун натыйжасы.

Соттор үчүн сунушталган чечим принциптери

Булак соттордун "мамлекеттик активдерди коргоо" багытында гана бир тараптуу баалоо жүргүзүшүн жетиштүү деп эсептебейт. Мамлекеттин мүлктүк жана акционердик укуктары мыйзамсыз кийлигишүүдөн корголушу керек болгондой эле, ак ниет өткөрүп алуучунун негиздүү бүтүм күтүүлөрү да корголушу керек. Ошондой эле мамлекеттик капиталды коргоо жеке экономикалык субъекттердин мамлекеттик ишканаларды реформалоого мыйзамдуу түрдө катышуу каалоосун жок кыла тургандай бүдөмүк бүтүм режимине айланбашы керек.

Автор сунуштаган кароодо материалдык адилеттүүлүк да, жол-жобонун талапка ылайыктыгы да маанилүү. Бүтүмдүн экономикалык жана укуктук мазмуну мыйзамга ылайыкпы? Зарыл жол-жоболор туура сакталдыбы? Бул эки суроо өз-өзүнчө каралышы керек. Мыйзамсыздыктын мүнөзүнө жараша жараксыздык, келишимди токтотуу же анын мазмунун өзгөртүү сыяктуу ар кандай чечимдер колдонулушу мүмкүн.

Ишкананын үзгүлтүксүздүгү принциби

Изилдөө бүтүм коопсуздугу менен катар ишкананын экономикалык жана институционалдык үзгүлтүксүздүгүнө да өзгөчө маани берет. Өткөрүп берүү боюнча талаштагы чечим өткөрүп берүүчү менен өткөрүп алуучунун кызыкчылыктарына гана таасир этпейт; кызматкерлер, кредиторлор, керектөөчүлөр жана ишкана менен экономикалык байланышта болгон башка топтор да чечимден таасир алышы мүмкүн.

Ошондуктан соттук чечим ишкананын иштөө жөндөмүн негизсиз жок кылбашы, талашты чечүүдө уланып жаткан экономикалык уюмга болгон таасирлерди да эске алышы керек деп айтылат. Изилдөөдөгү "enterprise continuity" мамилеси келишимдин жараксыздыгын автоматтык жана жалгыз тандоого айландырбоо көз карашы менен түздөн-түз байланыштуу.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Баалоо жол-жобосун бузуу, жаман ниет менен макулдашып аракеттенүү, ыйгарым укуксуз тескөө жана ачык келишимдик адилетсиздик бир эле укуктук көйгөй эмес.
• Ыйгарым укуктун жана макулдуктун жоктугу булактын тарыхый келишим укугу мамилесинде келишимдин күчү токтоп турган абалда калуу маселесин жаратышы мүмкүн.
• Ыйгарым укуктуу макулдук бар болуп, баалоо гана жүргүзүлбөгөн болсо, келишим түзүлгөн учурдагы ачык экономикалык теңсиздик өзүнчө каралышы керек.
• Кызматкерлерге байланышкан келишимдик милдеттенмелердин кийин бузулушу, эреже катары, келишимди бузуу режими алкагында каралышы керек.
• Карызды өзүнө алуу экономикалык каршы аткаруунун бир формасы боло алат; бирок макулдук бербеген кредиторлордун укуктары тараптардын өз келишими менен жокко чыгарылбайт.
• Автор ошол мезгилдеги институционалдык түзүмдө ыйгарым укуктуу мамлекеттик активдер органы аракетсиз калганда прокуратура органдары мамлекеттин пайдасына жарандык доо коё алышын жактайт.
• Соттук чечимдер мамлекеттик мүлктү коргоо менен катар бүтүм коопсуздугун, ак ниет күтүүлөрдү жана ишкананын үзгүлтүксүздүгүн да эске алышы керек.
• Мыйзамдуу өткөрүп берүүдөн кийин өткөрүп алуучунун ийгиликтүү болушу өзүнөн-өзү "мамлекеттик активдердин жоголушу" дегенди билдирбейт.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

• Изилдөө азыркы учурда күчүндө болгон Кытайдын Civil Code кодексинин же учурдагы мамлекеттик активдер мыйзамдарынын кандай колдонуларын изилдеген иш эмес.
• Изилдөөдө сот чечимдеринен түзүлгөн системалуу маалымат топтому же эмпирикалык ийгилик көрсөткүчү жок.
• Баалоо жүргүзүлбөгөн бардык бүтүмдөр жарактуу деген тыянак чыгарууга болбойт; жаман ниет, ыйгарым укуксуздук жана ачык адилетсиздик өзүнчө каралат.
• Кызматкерлерди коргоо жоболору маанилүү эмес деген тыянак чыгарууга болбойт; талкуу бузуу кайсы укуктук санкция категориясына киргизилиши керектиги жөнүндө.
• Карызды өзүнө алуу жөнүндө жөнгө салуу кредиторлордун макулдугуна карабастан карыздык мамилени өзгөртө алат деп айтылган эмес.
• Прокуратура органдарына байланышкан көз караш — автор ошол мезгилдеги укук тутуму үчүн жактаган нормативдик мамиле; изилдөөнүн өзү бул мамиле кийинки мыйзамдарда өзгөрүүсүз кабыл алынганын көрсөтпөйт.
• Кийинки коммерциялык ийгилик алгачкы өткөрүп берүү баасы сөзсүз адилеттүү болгонун да далилдебейт; изилдөө кийинки ийгиликтин өзү мурдагы мыйзамсыздыктын далили деп эсептелбеши керек экенин гана айтат.

Күчтүү жактар жана чектөөлөр

Изилдөөнүн күчтүү жагы — ар кандай укуктук маселелерди бир эле "мамлекеттик активдердин жоголушу" же "жол-жобону бузуу" категориясына сиңирип жибербегени. Ыйгарым укук, нормалар иерархиясы, келишимди бузуу, баанын адилеттүүлүгү, кредиторлордун макулдугу жана доо коюу укугу сыяктуу институттарды өз-өзүнчө баалап, укуктук натыйжа кайсы механизмден келип чыкканын түшүндүрүүгө аракет кылат.

Эң маанилүү чектөө — анын тарыхый мезгили. Изилдөөнүн бардык нормативдик түзүмү 2005-жылдагы укуктук тартипке ылайык курулган. Булактын 2026-жылдагы англисче котормосу да кийинки Civil Code, корпоративдик укук жана мамлекеттик активдер реформаларын текстке киргизбегенин ачык көрсөтөт. Ошондуктан бул изилдөө бүгүнкү талаштарда түздөн-түз укуктук пикир же учурдагы мыйзамдар боюнча колдонмо катары пайдаланылбашы керек; ал тарыхый укуктук ой жүгүртүү жана мамлекеттик ишканаларды реформалоонун алгачкы мезгилиндеги соттук көйгөйлөрдүн контекстинде бааланышы керек.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска аталышы: Legal Issues in the Transfer of State-Owned Property Rights of Enterprises

Автор: Junhai Liu (刘俊海).

Автордун булак PDFдеги учурдагы мекемеси: Renmin University of China Law School.

Булак PDFдеги кызматы: Professor of Law; Director, Institute of Commercial Law, Renmin University of China.

Түпнуска басылмадагы аффилиация эскертүүсү: Institute of Law, Chinese Academy of Social Sciences.

Түпнуска басылма: Жүктөлгөн англисче котормо Liu Junhaiнин эмгегин People's Judicature, No. 6 (2005), s. 11-13 катары көрсөтөт.

Библиографиялык дал келбестик: Автордун жана тиешелүү мекемелердин айрым тышкы басылма тизмелеринде ошол эле кытайча аталыш People's Judicature 2005 No. 3 катары көрсөтүлөт. Ал эми булак PDF No. 6 маалыматын жана DOI ичинде "2005.06.003" жазуусун берет. Ошондуктан Verianla эч бир номерди үнсүз оңдогон эмес; булак PDFдеги маалымат сакталган жана дал келбестик ачык белгиленген.

DOI: 10.19684/j.cnki.1002-4603.2005.06.003

Түпнуска жарыяланган дата: 2005.

Англисче котормо: SSRN академиялык жүгүртүүсү үчүн 2026-жылдын август айында даярдалган.

Булактын түрү: Тарыхый жана доктриналык укуктук талдоо.

Рецензиялоо: Жүктөлгөн документте рецензиялоо статусу ачык көрсөтүлбөгөндүктөн, өзүнчө текшерилген рецензиялоо тууралуу доомат коюлган эмес.

Лицензия: Жүктөлгөн PDFде ушул конкреттүү версия үчүн текшерүүгө боло турган ачык лицензия тууралуу билдирүү жок. Ошондуктан Verianla ачык кайра колдонууга уруксат бар деп болжолдогон эмес; текстти булактагы сүйлөмдөр/абзацтар аркылуу эмес, изилдөөдөгү укуктук фактылар жана тезистердин негизинде өз алдынча түшүндүрүүчү түзүмдө түзгөн.

AI билдирүүсү: Булак PDF түпнуска кытайча макаланы англисчеге которууда жана англис тилин редакциялоодо автордун жетекчилиги астында генеративдүү жасалма интеллект куралдары колдонулганын; мазмундук аргументтер, түзүм, булактар жана авторлук түпнуска авторго таандык бойдон калганын билдирет.

Негизги тарыхый мыйзамдык контекст: Изилдөө ошол мезгилдеги Contract Law режимин, Interim Measures for the Administration of the Transfer of State-Owned Property Rights of Enterprises жоболорун жана мамлекеттик ишканаларды кайра түзүүгө байланышкан ошол мезгилдеги жогорку сот эрежелерин негиз кылат.

Актуалдуулуктун чеги: Булак кийинки мамлекеттик активдерди көзөмөлдөө реформаларын, Civil Codeду жана кийинки корпоративдик укук өзгөрүүлөрүн артка карай изилдөөгө киргизбейт. Verianla макаласы да ошол эле тарыхый чекти сактайт.

Ыкма: Доктриналык укуктук талдоо, нормалар иерархиясын баалоо, келишимдик укук институттарын ажыратуу жана ар кандай кызыкчылыктарды нормативдик жактан тең салмактоо.

Маалымат/тандалма: Эмпирикалык маалымат топтому же сандык тандалма жок.

Статистика/формула: Жок.

Булактагы сүрөттөр: PDFде график, таблица, эксперименттик сүрөт же илимий растрдык далил жок.

Каржылоо: Булак PDFде билдирилген эмес.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Булак PDFде билдирилген эмес.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Колдонууга ылайыктуу эмпирикалык маалымат топтому билдирилген эмес.

Негизги методологиялык чектөө: Изилдөө белгилүү бир тарыхый укуктук тартипте иштелип чыккан нормативдик жана доктриналык аргументтерден турат; азыркы укук колдонмосуна же соттордун бүгүнкү позициясына байланыштуу эмпирикалык ырастоо бербейт.