Hava kirliliği ve iklim değişikliği çoğu politika analizinde iki ayrı sorun olarak ölçülür: ince partikül kirliliği sağlık ve ölüm göstergeleriyle, karbondioksit ise emisyon tonlarıyla takip edilir. Hunter Hughes'un bu çalışması, fosil yakıt yanmasının aynı ülke ve aynı ekonomik sistem içinde her iki göstergeyi birden etkileyebildiği ülkeleri ayrı bir analitik kategoriye yerleştirerek bu iki hesabı birlikte incelemektedir. Çalışmada 198 ülke; nüfus-ağırlıklı PM2.5 maruziyeti ve elektrik üretiminin fosil yakıt yoğunluğu kullanılarak dört hücreye ayrılmıştır.

Yazarın “ortak hücre” olarak adlandırdığı grupta PM2.5 yıllık ortalaması en az 15 µg/m³'tür ve elektrik sistemi ya en az %50 fosil yakıta ya da en az %10 kömüre dayanmaktadır. Bu ölçüte göre 86 ülke ortak hücreye girmekte; bu ülkeler 5,76 milyar kişiyle çalışma örnekleminin yaklaşık %71'ini, hesaplanan hava kirliliği ölümlerinin yaklaşık %80'ini ve territorial CO2'nin yaklaşık %67'sini kapsamaktadır.

Çalışmanın ikinci analizi 2010'dan son gözleme kadar PM2.5 ve CO2'nin birlikte nasıl değiştiğini sınıflandırmaktadır. PM2.5 düşerken CO2'nin yeterince azalmadığı “end-of-pipe” imzasında 68 ülke ve 3,22 milyar kişi; her iki göstergenin de azaldığı “source-control” imzasında ise 43 ülke ve 1,18 milyar kişi bulunmaktadır. Yazarın amacı belirli bir ülkenin bütün politikalarını tek etiketle tanımlamak değil, hava kirliliği ve karbon göstergelerinin aynı dönemde birlikte veya ayrı hareket edip etmediğini görünür hâle getirmektir.

Çalışma ayrıca sağlık zararının fiziksel dağılımı ile parasal muhasebesinin aynı sonucu vermediğini gösteren bir karşılaştırma yapmaktadır. World Bank adjusted-savings hesaplarında partikül zararının karbon zararına oranının medyanı düşük gelirli ekonomilerde 1,58 iken yüksek gelirli ekonomilerde 0,09'dur. Buna karşılık kaynak verilerindeki medyan hava kirliliği ölüm oranı düşük gelir grubunda 100.000 kişi başına 208, yüksek gelir grubunda 18'dir. Yazar bu farkı, partikül ölüm zararlarının parasallaştırılmasında kullanılan ve gelir düzeyiyle değişen istatistiksel yaşam değeri yaklaşımıyla ilişkilendirmektedir.

“İki hesap” ne anlama geliyor?

Çalışmanın temel metaforu iki ayrı muhasebe hesabıdır. Birinci hesap halk sağlığıdır: nüfusun PM2.5 maruziyeti, hava kirliliğiyle bağlantılı ölüm oranları ve partikül kaynaklı ekonomik zarar. İkinci hesap iklimdir: territorial CO2 emisyonları, elektrik üretimindeki fosil yakıt payı ve karbon zararının ekonomik karşılığı.

Yazarın temel gözlemi, kömür, petrol veya gaz yakımının fiziksel olarak bu iki hesabı aynı anda etkileyebilmesidir. Yakıtın kullanımını azaltan bir değişiklik hem doğrudan hava kirleticilerini hem de CO2'yi etkileyebilir. Buna karşılık baca gazının filtrelenmesi gibi bir müdahale partikül ve diğer yerel kirleticileri azaltabilirken yakılan karbon miktarını aynı ölçüde azaltmak zorunda değildir.

Bu ayrım, çalışmada “kaynak kontrolü” ile “end-of-pipe” arasındaki analitik farkın temelini oluşturur.

Çalışmadaki Dört Ülke Hücresi Nasıl Tanımlanıyor?

Yazar ülkeleri iki ikili ölçütün Kartezyen birleşimiyle dört gruba ayırmaktadır. İlk ölçüt yıllık nüfus-ağırlıklı PM2.5 maruziyetidir. Eşik 15 µg/m³'tür. İkinci ölçüt ise elektrik sisteminin fosil yoğunluğudur: fosil yakıtların toplam elektrik üretimindeki payı en az %50 veya kömürün payı en az %10 ise fosil-grid koşulu gerçekleşmiş kabul edilmektedir.

Bu hücreler resmî uluslararası ülke kategorileri değildir. Çalışmanın politika ve co-benefit analizini düzenlemek için oluşturduğu tanısal sınıflardır.

Ortak hücrenin ölçeği

198 ülkenin 86'sı ortak hücreye girmektedir. Bu grubun toplam nüfusu 5,76 milyardır. Çalışmada ülkeler nüfusa göre sıralandığında grubun büyük üyeleri arasında Hindistan, Çin, Endonezya, Pakistan, Nijerya ve Bangladeş bulunmaktadır.

Bu dağılım çalışmanın temel ampirik iddiasını oluşturur: yüksek hava kirliliği yükü ile fosil enerji kaynaklı karbon emisyonlarının önemli bölümü aynı ülke grubunda çakışmaktadır, ancak bütün ülkeler aynı kaynak yapısına sahip değildir.

Health-only ülkeler neden ayrı?

Yalnız-sağlık hücresindeki ülkelerin yüksek PM2.5 maruziyeti, elektrik üretiminde yüksek kömür veya fosil payıyla açıklanamaz. Kaynakta Etiyopya, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Kenya, Sudan, Uganda ve bazı başka ülkeler bu yapı için örnek gösterilmektedir.

Çalışmaya göre health-only hücresinde temiz yemek pişirme yakıt ve teknolojilerine erişimin medyanı %54'tür. Dolayısıyla ev içi katı yakıt kullanımı, açık yakma ve toz gibi kaynaklar burada elektrik sektörüne göre daha büyük rol oynayabilir.

Bu nedenle yazar, aynı PM2.5 değeri görülen iki ülkenin aynı kirletici kaynak yapısına sahip olduğu varsayımının yanlış olabileceğini vurgulamaktadır.

Climate-only ülkeler neden farklı?

Climate-only hücrede hava kirliliği PM2.5 eşiğinin altına inmiş olmasına rağmen elektrik sistemi fosil eşiklerinden birini aşmaktadır. Kaynak ABD, Rusya, Japonya ve Almanya'yı bu gruptaki büyük örnekler arasında göstermektedir.

Bu grubun çalışmadaki nüfus-ağırlıklı PM2.5 değeri yaklaşık 10 µg/m³'tür; hava kirliliği ölümlerinin yalnız yaklaşık %4'ünü, fakat territorial CO2'nin yaklaşık dörtte birini oluşturur.

“End-of-Pipe” ve “Source Control” Bu Çalışmada Ne Anlama Geliyor?

Bu terimler çalışmada 2010 ile son gözlem arasında gerçekleşen değişimleri sınıflandıran imzalardır. “Source control” sınıfı, PM2.5'in en az 1 µg/m³ ve territorial CO2'nin en az %5 azalmasıyla tanımlanır. “End-of-pipe” sınıfında PM2.5 en az 1 µg/m³ azalırken CO2 aynı anda en az %5 azalmaz.

Hava kirliliği karbon emisyonundan daha sık azalmış

Çalışmada ekonomik çıktısı büyüyen ülkeler arasında PM2.5 verisi bulunan 176 ülkenin 139'unda, yani yaklaşık %79'unda maruziyet azalmıştır. CO2 verisi bulunan 175 ülkenin yalnız 54'ünde, yaklaşık %31'inde territorial karbon azalmıştır.

Yazar bunu iki farklı zaman ölçeğiyle yorumlar: yerel ve doğrudan sağlık zararı oluşturan hava kirleticilerinin kontrolü birçok ülkede ilerlerken, küresel ve birikimli CO2 hesabının aynı hızda kapanmadığını belirtir.

68 ülkenin PM2.5'i azalırken karbonu aynı yönde azalmamış

End-of-pipe imzası 68 ülke ve 3,22 milyar kişiyi kapsamaktadır. Bu grubun medyan PM2.5 değişimi −2,5 µg/m³ iken territorial karbon değişimi medyan olarak +%48'dir. Elektrik kömür payındaki medyan değişim ise sıfır puandır.

Source-control imzası 43 ülke ve 1,18 milyar kişiyi kapsamaktadır. Bu grupta medyan PM2.5 düşüşü −5,1 µg/m³, medyan territorial karbon düşüşü −%25 ve medyan kömür payı değişimi −7,6 yüzde puandır.

Bu sayılar politika araçlarının tek tek nedensel etkisini ölçmez. Ülkelerin iki göstergedeki gözlenen uzun dönem değişimlerini kaynakta tanımlanan eşiklerle sınıflandırır.

Kömür Payındaki Değişim PM2.5 ve CO2 ile Nasıl İlişkili?

Çalışmanın uzun-fark regresyonunda, 2010'dan son gözleme kadar elektrik üretimindeki kömür payının 10 yüzde puan azalması, kişi başı gelir değişimi kontrol edildiğinde yaklaşık %4,1 daha düşük PM2.5 ve yaklaşık %19 daha düşük territorial CO2 ile ilişkilidir. Bunlar gözlemsel ülke verilerinden hesaplanan ilişkiler olup nedensel müdahale katsayıları değildir.

Ülkeler arası kesitte kömür ve PM2.5

189 ülkelik kesitte gelir düzeyi kontrol edildiğinde elektrik kömür payındaki 10 puanlık artış yaklaşık %6 daha yüksek PM2.5 ile ilişkilidir. Regresyon katsayısı log ölçekte 0,0059, heteroskedastisiteye dayanıklı standart hata 0,002 ve p = 0,003'tür.

174 ülkelik ölüm modeli ayrıca daha yüksek kömür payını daha yüksek hava kirliliği mortalitesiyle, daha yüksek temiz yemek pişirme erişimini ise daha düşük mortaliteyle ilişkili bulmuştur. Çalışma bu regresyonları kaynağın fiziksel mekanizmasının ülke verilerinde görünür olup olmadığını kontrol etmek için kullanmaktadır.

Karbon hesabında ilişki daha büyük

Kişi başına territorial CO2'nin ülkeler arası modelinde gelir esnekliği yaklaşık 1,01'dir. Kömür payının katsayısı log ölçekte 0,013'tür; yazar bunu 10 puan daha yüksek kömür payının yaklaşık %14 daha yüksek kişi başı CO2 ile ilişkisi olarak yorumlamaktadır.

Bu sonuçların tamamında gelir, sanayi yapısı, elektrik talebi, enerji ticareti, meteoroloji ve teknolojik yapı gibi diğer değişkenlerin nedensel ayrıştırılması yapılmamaktadır.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Veri kaynakları

Çalışma yeni bir gözlem kampanyası yürütmemiştir. Kullanılan ana veriler kamuya açık uluslararası veri serileridir.

Verilerin tamamı Ağustos 2026'da alınmıştır. Kesit analizlerinde ülke başına 2018–2024 aralığındaki en son gözlem kullanılmıştır. Bunun nedeni PM2.5, ölüm ve adjusted-savings serilerinin takvim yılı bakımından aynı hızda güncellenmemesidir.

198 ülkenin puanlanması

World Bank gelir ve bölge kodu bulunan 217 ekonomiden 198'i her iki hücre eşiği bakımından sınıflandırılabilmiştir. PM2.5 verisi olmayan veya hem elektrik sistemi hem de kullanılabilecek yardımcı karbon verileri yetersiz olan ülkeler puanlanmamıştır.

Elektrik şebekesi verisinin bulunmadığı bazı durumlarda yazar kişi başı CO2 düzeyini yardımcı bağlayıcı kural olarak kullanmıştır. Bu, çalışmanın özgün veri işleme tercihidir.

PM2.5 için neden 15 µg/m³?

Kaynak, WHO'nun nihai 5 µg/m³ rehber değerini kullanması durumunda 200 ülkeden 186'sının eşik üzerinde kalacağını ve sınıflandırmanın ayırt ediciliğinin çok azalacağını belirtmektedir. 35 µg/m³ kullanıldığında ise Çin gibi büyük ülkeler ortak hücreden çıkmaktadır.

Bu nedenle yazar WHO Interim Target 3 olan 15 µg/m³'ü tanısal sınır olarak seçmiştir. Kaynak ayrıca 10 veya 20 µg/m³ gibi alternatiflerin büyük ülke sıralamasının temel yapısını değiştirmediğini savunmaktadır.

Fosil grid tanımı

Elektrik üretiminin en az %50'sinin fosil kaynaklardan gelmesi veya kömür payının en az %10 olması durumunda fossil-grid ölçütü tetiklenmektedir.

İkinci koşul yalnız kömür yoğun ülkeleri değil, kömür payı düşük olmasına rağmen petrol veya doğal gaz ağırlıklı elektrik sistemlerini de yakalamak amacıyla kullanılmıştır. Kaynak Nijerya ve Suudi Arabistan'ı bu ayrımın örnekleri olarak göstermektedir.

Hava kirliliği ölüm hesabı

Çalışma WDI'deki 100.000 kişi başına birleşik ev içi ve ortam hava kirliliği mortalite oranını ülke nüfusuyla çarparak yaklaşık 8,6 milyon “implied deaths” hesaplamaktadır.

Kaynak bu toplamın bağımsız bir ölüm kayıt sistemi veya belirli bir Global Burden of Disease vintage'ı olmadığını açıkça belirtmektedir. Analizde esas kullanılan ölçüt toplam seviye değil, ölümlerin hücreler arasındaki payıdır.

Sağlık hesabındaki gelir farkı

“Co-benefit ratio” çalışmada şu basit oran olarak tanımlanmaktadır:

\[ \text{Co-benefit ratio} = \frac{\text{Partikül kaynaklı zarar (% GNI)}}{\text{CO}_{2}\text{ kaynaklı zarar (% GNI)}} \]

Oranın 1'den büyük olması World Bank'ın adjusted-savings muhasebesinde partikül zararının karbon zararından daha büyük parasal satır oluşturduğunu gösterir.

Bu parasal oran neden fiziksel ölüm yüküyle aynı şeyi söylemiyor?

Partikül zararlarının parasallaştırılmasında kullanılan istatistiksel yaşam değeri gelir düzeyiyle ölçeklenmektedir. Dolayısıyla fiziksel ölüm oranının çok yüksek olduğu düşük gelirli ekonomilerde aynı ölüm, parasal hesapta yüksek gelirli bir ülkedeki yaşam kaybından daha küçük bir dolar değeri oluşturabilir.

Çalışmanın “dolar hesabı tersine dönüyor” ifadesi bu muhasebe yapısına ilişkindir; düşük gelirli ülkelerde bir yaşamın biyolojik veya etik olarak daha düşük değerde olduğu iddiası değildir.

Çin, Hindistan, ABD ve Almanya neden farklı yollarda?

Bu sınıflandırmalar söz konusu ülkelerin bütün çevre politikalarına ilişkin genel bir başarı veya başarısızlık notu değildir. Yazarın belirlediği PM2.5, CO2 ve elektrik sistemi eşiklerine göre oluşturulan analitik etiketlerdir.

Bölgesel sonuçlar

Kaynak verilerine göre East Asia and Pacific bölgesi yaklaşık 17,2 milyar ton territorial CO2 ve 2,28 milyon implied air-pollution death taşımaktadır. South Asia yaklaşık 3,2 milyar ton CO2 ve 2,34 milyon implied death; Sub-Saharan Africa ise yalnız yaklaşık 0,87 milyar ton CO2'ye karşılık 2,18 milyon implied death ile farklı bir yapı göstermektedir.

Bu nedenle Afrika'nın bütününün tek bir “kömür ve karbon” problemi gibi okunması kaynak tarafından desteklenmemektedir. Bölgenin bir bölümünde elektrik sistemi fosil ağırlıklı ortak-hücre yapısı görülürken, başka ülkelerde düşük temiz yemek pişirme erişimi, biyokütle kullanımı, toz ve diğer kaynakların ağır bastığı health-only yapı bulunmaktadır.

Karbon vergisi analizi

Kaynağın kullandığı OWID emissions-weighted carbon-tax serisinde veri bulunan 197 ülkenin yalnız 15'inde ton başına en az 10 ABD doları düzeyinde vergi görülmektedir. Ortak hücrede bulunan 86 ülkeden yalnız ikisi bu eşiği aşmaktadır.

Ancak çalışma bu serinin ETS sistemlerini eksik yakaladığını özellikle belirtir. Bu nedenle söz konusu sonuç bütün karbon fiyatlandırma politikalarının küresel envanteri değildir.

Çalışmanın doğrudan desteklediği sonuçlar

• Yazarın eşiklerine göre dünya nüfusunun büyük bölümü hem yüksek PM2.5 hem de fosil-grid koşulunun birlikte bulunduğu ülkelerde yaşamaktadır.
• Bu ortak hücre aynı zamanda çalışmada hesaplanan hava kirliliği ölüm yükünün ve territorial CO2'nin büyük bölümünü taşımaktadır.
• 2010 sonrası PM2.5 düşüşü ülkelerde territorial CO2 düşüşünden çok daha yaygındır.
• Kömür payı, gelir kontrol edildiğinde hem PM2.5 hem territorial CO2 ile istatistiksel ilişki göstermektedir.
• Health-only ülkelerde hava kirliliğinin önemli bölümü elektrik üretiminden başka kaynaklarla ilişkili olabilir.
• World Bank parasal zarar hesapları ile fiziksel ölüm yükünün gelir gruplarındaki göreli büyüklüğü aynı sıralamayı vermemektedir.

Çalışmanın tek başına desteklemediği sonuçlar

• Dört hücre evrensel veya resmî bir uluslararası politika sınıflandırması değildir.
• Ülkeler arası regresyonlar kömür payındaki değişimin nedensel etkisini kanıtlamaz.
• “End-of-pipe” etiketi bir ülkenin bütün çevre politikasının yalnız filtre ve arıtma teknolojilerinden oluştuğunu göstermez.
• 8,6 milyon implied death doğrudan kayıt edilmiş küresel ölüm sayısı değildir.
• Territorial CO2, ithal ürünlerin üretiminde başka ülkelerde oluşan emisyonları tüketici ülkeye yeniden dağıtmaz.
• Karbon vergisi serisi ETS ve diğer bütün karbon fiyatlandırma araçlarını eksiksiz içermez.
• Adjusted-savings zarar oranları toplumların etik veya biyolojik sağlık yükünü doğrudan ölçmez.
• Çalışma atmosferik kimya modeli, entegre değerlendirme modeli veya marjinal azaltım maliyeti eğrisi üretmemektedir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık:Evaluating the Economic and Public Health Efficacy of Multi-Pollutant Mitigation Policies — Source Control Occupies Both Ledgers; End-of-Pipe Occupies One

Yazar: Hunter Hughes.

Kurumsal tanım: H Heuristics, hheuristics.com.

Seri: H Heuristics Research Report.

Tarih: Ağustos 2026.

Kaynak türü: Ülkeler arası gözlemsel çevre ekonomisi ve halk sağlığı analizi.

Platform: SSRN.

SSRN kayıt numarası: 7295798.

Hakemlik durumu: Yüklenen rapor açıkça hakem değerlendirmesinden geçmemiş preprint olarak işaretlenmiştir.

DOI: Yüklenen belgede DOI verilmemiştir.

Veri tarihi: Ana veri setleri Ağustos 2026'da alınmıştır; en son kesit gözlemleri çoğunlukla 2018–2024 penceresindedir.

Ana veri kaynakları: World Bank World Development Indicators; Ember ve Energy Institute elektrik verileri, Our World in Data üzerinden; Our World in Data emissions-weighted carbon-tax serisi.

Yazar tarafından oluşturulan değişkenler: Joint, health-only, climate-only ve cleared hücreleri ile source-control, end-of-pipe, climate-only, neither ve flat değişim imzaları kaynak veri serisi değildir; çalışmanın kendi analitik sınıflandırmalarıdır.

PM2.5 eşiği: 15 µg/m³ yıllık nüfus-ağırlıklı ortalama; WHO 2021 Interim Target 3.

Fossil-grid eşiği: Fosil elektrik payı ≥ %50 veya kömür elektrik payı ≥ %10.

Değişim penceresi: 2010'dan ülkenin son kullanılabilir gözlemine kadar.

Source-control tanımı: PM2.5 düşüşü ≥ 1 µg/m³ ve territorial CO2 düşüşü ≥ %5.

End-of-pipe tanımı: PM2.5 düşüşü ≥ 1 µg/m³ fakat territorial CO2 düşüşü %5'e ulaşmıyor.

İstatistiksel yöntem: Hücre muhasebesi, sınıflandırma, ülkeler arası ve uzun-fark ordinary least squares regresyonları; heteroskedastisiteye dayanıklı standart hatalar.

Nedensellik sınırı: Yazar regresyon katsayılarını gözlemsel ilişkiler olarak tanımlamakta; instrumental-variable veya doğal deney temelli nedensel tahmin sunmamaktadır.

Mortalite sınırı: Kullanılan SH.STA.AIRP.P5 serisi ev içi ve ortam hava kirliliği ölümlerini birlikte içermekte ve yıllık panel olarak aynı kapsamda mevcut değildir. Çalışma mortaliteyi kesitsel olarak kullanmaktadır.

CO2 sınırı: Territorial CO2 üretim-temelli muhasebedir. İthal ürünlerde gömülü emisyonları tüketici ülkeye yeniden atamaz.

Karbon fiyatı sınırı: OWID emissions-weighted carbon-tax serisi, emisyon ticaret sistemlerinin toplam fiyat etkisini eksik gösterebilir.

Parasal zarar sınırı: Adjusted-savings partikül zararının parasallaştırılmasında gelirle ölçeklenen istatistiksel yaşam değeri kullanıldığı için fiziksel mortalite yüküyle parasal zarar sıralaması farklılaşabilir.

Model kapsamı: Çalışma atmosferik dispersiyon/kimya modeli, IAM, teknoloji maliyet optimizasyonu veya marjinal azaltım maliyeti modeli kurmamaktadır.

Tekrarlanabilirlik: Kaynak, rapordaki şekiller ve istatistiklerin kamu veri serilerinden üretildiğini ve işlenmiş veri ile kodun rapora eşlik ettiğini belirtmektedir.

Görsel kaynak notu: Verianla'daki dört-hücre SVG'si çalışmanın Sayfa 17'deki Figure 1 bulgularından yeniden oluşturulmuş açıklayıcı şemadır; orijinal şeklin piksel kopyası değildir.