Бул теориялык иш жакшылык менен жамандык адамдардын, диндердин же мамлекеттердин гана ойлоп тапкан түшүнүктөрү эмес деп талашат. Автордун ою боюнча, адамдар бул түшүнүктөрдү түзгөн эмес; алар табиятта буга чейин эле бар болгон мамиле формаларын атаган. Негизги аракет — адеп-ахлактын булагын адамдык бийликтен эмес, аң-сезимдүү жандыктардын өз ара мамилесинин физикалык натыйжаларынан издеп көрүү.

Негизги маселе

Тарых бою жакшылык менен жамандыкты аныктоо укугу падышалардын, диндердин, идеологиялардын же мамлекеттердин колунда болгон. Автордун сынчыл суроосу мындай: эгер бул аныктоо укугу дайыма бийликтин куралына айланып кетсе, анда моралдык айырманы табияттын өзүндөгү туруктуураак негиз менен түшүндүрүүгө болобу? Башкача айтканда, бир жүрүм-турум “жакшы” же “жаман” деп бийлик айткандыктан эмес, ал башка аң-сезимдерди коргойбу же жок кылабы деген физикалык натыйжага жараша баалансачы?

Ыкма

Эмгек эксперимент жүргүзбөйт; ал термодинамика, эволюциялык тандалуу, аң-сезим жана кызматташтык теорияларын бириктирген теориялык аргумент түзөт. Автор жашоону жергиликтүү тартипти сактаган жана өнүктүргөн процесс катары, ал эми аң-сезимди ички абал менен тышкы дүйнөнү айырмалап, энергия булактарына жооп бере алган функция катары карайт. Ушул негизде бир аң-сезимдин экинчисине мамилеси моралдык мааниге ээ болот.

Натыйжалар

Автор сунуш кылган негизги айырма жөнөкөй: эгер ошол эле түрдөгү аң-сезимдүү жандыктар бири-бирин тең аң-сезим катары таанып, өз ара өнүгүү жана коргоо түзсө, бул “жакшы” болуп эсептелет. Эгер бирөө экинчисин нерсе, курал же сарпталуучу ресурс катары көрсө, бул “жаман” деп түшүндүрүлөт. Бул мамиле ниетке же салтка эмес, системанын узак мөөнөттүү физикалык натыйжасына байланат.

Иш ошондой эле кыйратуучу стратегиялардын технологиялык доордо өтө кооптуу болуп калганын баса белгилейт. Эгер мурда жаман стратегиялар жергиликтүү кыйроого алып келсе, эми ядролук жана биологиялык мүмкүнчүлүктөрдүн шартында алар цивилизациянын кайра башталуу мүмкүнчүлүгүн да жок кыла алат.

Эмне үчүн бул маанилүү?

Бул иш моралдык талкууну “кайсы бийлик туура айтып жатат?” деген суроодон алыстатып, “кайсы мамиле аң-сезимдерди сактап, өнүктүрүп жана системаны туруктуу кылат?” деген суроого алып келет. Мындай көз караш саясат, технология, согуш жана глобалдык коопсуздук доорунда өзгөчө маанилүү.

Verianla үчүн негизги билдирүү ушунда: жакшылык менен жамандыкты кээде салт же буйрук аркылуу эмес, аң-сезимдүү жандыктарга кандай мамиле жасалып жатканы жана бул мамиле келечекке кандай физикалык натыйжа чыгарары аркылуу да кароого болот.