Халал продукт түшүнүгү көп учурда продукциянын курамы менен гана байланыштуу каралат. Бирок бул изилдөө халал статусу өндүрүш чекитинде берилген сертификат менен эле чектелбей турганын көрсөткөн кеңири жеткирүү чынжыры көйгөйүнө арналган. Продукциянын халал болушу чийки заттын ылайыктуулугу же фабрикадагы өндүрүш процесси менен эле бүтпөйт. Продукт камсыздалып, иштетилип, таңгакталып, сакталганда, ташылганда жана акыркы рынокко жеткирилгенде да халал бүтүндүгү сакталууга тийиш.

Ошондуктан изилдөөдө халал жеткирүү чынжыры кадимки логистикалык тармак катары эмес, ишеним, диний шайкештик, институционалдык легитимдүүлүк, керектөөчүнүн ишеними жана операциялык тартип бир убакта башкарылган өзгөчө система катары каралат. Изилдөөдө колдонулган маанилүү түшүнүктөрдүн бири credence attribute, башкача айтканда керектөөчү продуктту сатып алып колдонгондон кийин да өз алдынча текшере албаган, ишенимге негизделген касиет. Халал статусу дал ушундай касиет. Керектөөчү азыктын, косметиканын же дарынын бүт өндүрүш жана ташуу чынжыры чындап халал эрежелерине ылайык жүргүзүлгөнүн продуктту карап эле биле албайт. Ошондуктан сертификаттоо, көзөмөлдөнүүчүлүк, аудит, логистикалык бөлүү жана документтердин ишенимдүүлүгү өтө маанилүү болот.

Изилдөөнүн көңүл борборунда Малайзия менен Индонезия турат. Бул эки өлкө глобалдык халал экономикасы үчүн стратегиялык орунга ээ. Индонезия дүйнөдөгү эң ири мусулман керектөөчү базарлардын бири катары орун алса, Малайзия халал сертификаттоо жана халал логистика тармагында күчтүү борбор болууну көздөйт. Ошого карабастан, эки өлкөнүн ортосундагы халал соода практикада толугу менен көйгөйсүз эмес. Изилдөөгө ылайык, Малайзияда халал сертификаттоо системасы негизинен JAKIM тарабынан жүргүзүлсө, Индонезияда система BPJPH жана тиешелүү диний органдар айланасында түзүлгөн. Бул институционалдык айырмачылыктар жөн гана мекемелердин аталышынан турбайт; сертификаттоо мөөнөттөрү, аудит формалары, документ талаптары, логистикалык шайкештик протоколдору жана чечмелөө айырмачылыктары фирмалар үчүн түз чыгым жана белгисиздик жаратат.

Бул жерде изилдөөнүн негизги көйгөйү чыгат: Халал сооданын көлөмү өсүп жатканда, чек аралык жеткирүү чынжырлары дагы эле бөлүнгөн сертификаттоо режимдери жана шайкеш эмес логистикалык практикалар менен башкарылууда. Фирма Малайзиядан Индонезияга халал продукт жөнөткөндө продукттун халал же халал эмес экендиги гана эмес, ал продукт кайсы документтер менен ташылганы, кайсы кампада сакталганы, halal жана non-halal продукттардан кантип бөлүнгөнү, ташуу маалында кандайдыр бир булгануу коркунучу кантип алдын алынганы жана бул процесс аудит учурунда кантип далилденери да маанилүү болот.

Күнүмдүк салыштыруу менен бул абалды мындай түшүнүүгө болот: Продукттун халал сертификаты анын өздүгү сыяктуу; бирок жеткирүү чынжыры боюнча продукттун “саякат күндөлүгү” жүргүзүлбөсө, ошол өздүк жол бою сакталып-сакталбаганын далилдөө кыйындайт. Санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк дал ушул саякат күндөлүгүн түзүүнү көздөйт. Кайсы партия кайсы жеткирүүчүдөн келгени, кайсы кампага киргени, кайсы унаа менен ташылганы, кайсы тазалоо же бөлүү процедураларынан өткөнү жана кайсы документтер менен өткөрүп берилгени санариптик түрдө көзөмөлдөнө турган болгондо, фирмалар менен жөнгө салуучулардын ортосунда ишеним түзүү жеңилдейт.

Изилдөө адабияттагы кайсы боштукка жооп берери да ушул жерде. Мурунку изилдөөлөрдүн олуттуу бөлүгү халал сертификаттоону, логистикалык практикаларды же башкаруу түзүмдөрүн өзүнчө караган. Бул изилдөө болсо бул багыттарды бир модель ичинде бириктирүүгө аракет кылат. Изилдөө берген суроо жөн гана “сертификаттар шайкешпи?” эмес. Андан да маанилүү суроо мындай: Жөнгө салуучу шайкештештирүү жана санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк фирмалардын биргелешип иштөө ыкмасына кандай таасир этет, бул кызматташтык халал логистиканын чындап интеграцияланган иштешин камсыздайбы жана бул интеграция фирманын натыйжалуулугуна чагылабы?

Бул суроого жооп берүү үчүн изилдөө беш негизги түзүмдү белгилейт. Биринчиси жөнгө салуучу шайкештештирүү. Бул Малайзия менен Индонезиянын ортосундагы сертификаттоо талаптары, аудит практикалары жана халал шайкештик күтүүлөрү канчалык шайкеш кабыл алынарын билдирет. Экинчиси санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк. Бул фирмалардын халал продукттарды жеткирүү чынжырынын ар кайсы баскычында санариптик системалар менен көзөмөлдөө жөндөмү. Үчүнчүсү фирмалар аралык кызматташтык. Бул компаниялардын жеткирүүчүлөрү, логистикалык өнөктөштөрү жана соода өнөктөштөрү менен биргелешип пландоо, көйгөй чечүү, маалымат бөлүшүү жана шайкештик процесстерин башкаруу деңгээлин түшүндүрөт. Төртүнчүсү халал логистикалык интеграция. Бул ташуу, сактоо, бөлүү, тазалоо, документ башкаруу жана чек аралык логистика процесстеринин жалпы халал стандарттарына шайкеш иштешин билдирет. Бешинчиси болсо фирманын натыйжалуулугу. Бул түзүм чек аралык халал операциялардын экспорттук натыйжалуулукка, операциялык ишенимдүүлүккө, кызмат сапатына жана атаандаштык жөндөмгө таасирин билдирет.

Изилдөөдө ачык алгебралык модель формуласы берилбейт, бирок текшерилген байланыштар структуралык жолдор жана коэффициенттер менен берилген. Моделдин негизги логикасын төмөнкүдөй жыйынтыктоого болот:

\[ RH \rightarrow IFC \rightarrow HLI \rightarrow FP \]

Бул жерде RH жөнгө салуучу шайкештештирүүнү, IFC фирмалар аралык кызматташтыкты, HLI халал логистикалык интеграцияны жана FP фирманын натыйжалуулугун билдирет. Бул изилдөөнүн негизги идеясын көрсөтөт: жөнгө салуучу шайкештик натыйжалуулукту түз түшүндүргөн жалгыз фактор эмес; ал адегенде фирмалар арасындагы кызматташтыкты күчөтөт, бул кызматташтык логистиканы интеграциялайт, интеграцияланган логистика болсо натыйжалуулукту жакшыртат.

Изилдөөдө санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк да ошол эле механизмдин ичинде орун алат:

\[ DT \rightarrow IFC \rightarrow HLI \]

Бул жерде DT санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк. Изилдөөнүн маанилүү жыйынтыктарынын бири — санариптик көзөмөлдөнүүчүлүктүн фирмалар аралык кызматташтыкка тийгизген таасири жөнгө салуучу шайкештештирүүгө караганда күчтүүрөөк чыккан. Бул жыйынтык халал жеткирүү чынжырлары үчүн абдан маанилүү. Анткени саясаттык талкууларда көбүнчө биринчи чечим катары сертификаттарды өз ара таануу сунушталат. Изилдөө болсо бул зарыл, бирок жетишсиз экенин көрсөтөт. Санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк өнөктөштөрдүн бири-бирине ишенишин жеңилдеткен практикалык далил инфраструктурасы болуп саналат. Продукт тарыхы, тазалоо каттоолору, ташуу маалыматы жана бөлүү далилдери санариптик түрдө бөлүшүлө алганда, фирмалар аралык координация азыраак тобокелдүү жана тезирээк болот.

Изилдөөдө текшерилген гипотезалар да ушул логикага негизделет. Биринчи гипотеза жөнгө салуучу шайкештештирүү фирмалар аралык кызматташтыкты көбөйтөт деп болжолдойт. Экинчи гипотеза санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк фирмалар аралык кызматташтыкты көбөйтөт деп айтат. Үчүнчү гипотеза фирмалар аралык кызматташтык халал логистикалык интеграцияны күчөтөрүн текшерет. Төртүнчү гипотеза халал логистикалык интеграция фирманын натыйжалуулугун жогорулатабы деген суроону карайт. Бешинчи жана алтынчы гипотезалар кызматташтыктын медиатордук ролуна көңүл бурат; башкача айтканда, жөнгө салуучу шайкештик жана санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк логистикалык интеграцияга түз эмес, негизинен кызматташтык аркылуу таасир этеби деген суроого жооп издейт.

Маалымат чогултуу 620 таратылган сурамжылоодон башталган, 487 жооп кайтарылган, ылайыктуулук жана маалымат сапаты текшерилгенден кийин талдоо 412 жарактуу жооп менен аяктаган. Үлгүнүн 57,3 пайызы Малайзиядан, 42,7 пайызы Индонезиядан. Фирма түрү боюнча 191 катышуучу өндүрүүчү же экспорттоочу, 89 катышуучу дистрибьютор же импорттоочу, 132 катышуучу болсо логистикалык кызмат көрсөтүүчү. Фирма көлөмү боюнча чакан жана орто ишканалар 60,2 пайыз менен көпчүлүктү түзөт. Катышуучулардын ролдорунда жеткирүү чынжыры жана операция менеджерлери, шайкештик жана сапат жооптуулары, логистика жана экспорт менеджерлери бар. Бул профиль изилдөө теориялык пикирлерге гана эмес, түздөн-түз халал соода жана логистика процесстеринде иштеген адистердин кабылдоосуна таянарын көрсөтөт.

Изилдөөнүн статистикалык методу PLS-SEM. Бул ыкма түз байкалбаган, бирок сурамжылоо пункттары аркылуу өлчөнгөн түзүмдөрдүн ортосундагы байланышты текшерүү үчүн колдонулат. Мисалы, “санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк” бир сан катары түз байкалбайт; фирманын санариптик көзөмөлдөө системасын колдонушу, продукттарды жеткирүү чынжырынын баскычтарында көзөмөлдөй алышы жана бул маалыматты бөлүшүү деңгээли сыяктуу пункттар аркылуу өлчөнөт. PLS-SEM мындай жашыруун өзгөрмөлөр бири-бирине кандай таасир этерин моделдөө үчүн ылайыктуу.

Өлчөө моделинде бардык пункттардын жүктөрү 0,70 чегинен жогору экени айтылат. Техникалык жактан бул ар бир сурамжылоо пункту өлчөшү керек болгон түзүм менен жетиштүү күчтүү байланышта дегенди билдирет. Мисалы, санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк пункттары чындап санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк кабылдоосун, фирманын натыйжалуулугу пункттары болсо натыйжалуулук кабылдоосун чагылдырат. Cronbach альфа маанилери 0,85 менен 0,89 аралыгында, курамдык ишенимдүүлүк маанилери 0,90 менен 0,92 аралыгында берилген. Бул масштабдардын ички шайкештиги жогору экенин көрсөтөт. Орточо Түшүндүрүлгөн Дисперсия (Average Variance Extracted, AVE) маанилери да 0,69 менен 0,73 аралыгында; бул түзүмдөр өз көрсөткүчтөрүн жетиштүү түшүндүрөрүн билдирет.

Изилдөөдө айырмалоочу валиддүүлүк да каралган. Fornell-Larcker критерийи жана HTMT катыштары колдонулуп, бардык HTMT маанилери 0,85тен төмөн болгону табылган. Бул моделдеги түзүмдөр чындап бири-биринен айырмаланарын көрсөтөт. Мисалы, санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк менен халал логистикалык интеграция байланыштуу болушу мүмкүн, бирок алар бир эле нерсе эмес. Санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк продукт жана документти көзөмөлдөөгө мүмкүндүк берген маалыматтык инфраструктура; логистикалык интеграция болсо ташуу, сактоо, бөлүү жана процесс башкаруунун жалпы стандарттар менен шайкеш жүргүзүлүшү.

Структуралык модель жыйынтыктары изилдөөнүн негизги билдирүүсүн берет. Жөнгө салуучу шайкештештирүү фирмалар аралык кызматташтыкты статистикалык маанилүү түрдө көбөйтөт:

\[ RH \rightarrow IFC: \beta = 0.29,\ t = 6.12,\ p < 0.001 \]

Бул жерде β жол коэффициентин, башкача айтканда таасирдин багытын жана чоңдугун көрсөтөт. β = 0,29 — оң таасир. t статистикалык тест мааниси. p < 0.001 болсо натыйжа статистикалык жактан өтө маанилүү экенин билдирет. Жөнөкөй тил менен айтканда, фирмалар сертификат талаптары, аудит күтүүлөрү жана логистикалык эрежелер эки өлкө ортосунда көбүрөөк шайкеш деп эсептеген сайын, соода өнөктөштөрү менен кызматташуу оңой болот.

Санариптик көзөмөлдөнүүчүлүктүн фирмалар аралык кызматташтыкка таасири дагы күчтүүрөөк:

\[ DT \rightarrow IFC: \beta = 0.41,\ t = 8.47,\ p < 0.001 \]

Бул натыйжа санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк техникалык көзөмөлдөө куралы гана эмес, кызматташтыкты жеңилдеткен ишеним инфраструктурасы экенин көрсөтөт. Фирмалар продукт тарыхын, документ агымын, ташуу каттоолорун жана шайкештик далилдерин санариптик көзөмөлдөй алганда өнөктөштөр арасындагы маалымат асимметриясы азаят. Башкача айтканда, бир тарап экинчи тараптан маанилүү маалыматты жашырабы, продукт тарыхы чынбы, ташуу маалында халал бүтүндүгү бузулдубу сыяктуу суроолорго жооп берүү жеңилдейт.

Фирмалар аралык кызматташтыктын халал логистикалык интеграцияга таасири абдан күчтүү:

\[ IFC \rightarrow HLI: \beta = 0.62,\ t = 15.33,\ p < 0.001 \]

Бул жыйынтык изилдөөнүн борборунда турат. Халал логистикалык интеграция кампада “халал аймак” деп жазып коюу же унаага белги чаптоо менен эле камсыздалбайт. Биргелешип пландоо, жөнөтүүдөн мурун документ текшерүү, бөлүү протоколдору, тазалоо каттоолору, өзгөчө жагдайларда тез байланыш жана аудитке даяр документ бөлүшүү керек. Буларды бир эле фирма аткара албайт; жеткирүүчү, өндүрүүчү, логистикалык кызмат көрсөтүүчү, импорттоочу жана зарыл учурда жөнгө салуучу органдардын координациясы керек.

Халал логистикалык интеграциянын фирманын натыйжалуулугуна таасири да күчтүү:

\[ HLI \rightarrow FP: \beta = 0.59,\ t = 13.76,\ p < 0.001 \]

Бул натыйжа халал логистиканы жөн гана чыгым жараткан шайкештик жүгү катары көрбөш керек экенин көрсөтөт. Интеграцияланган халал логистика системасы жеткирүүнүн ишенимдүүлүгүн жогорулатып, чек арадан өтүүдөгү белгисиздикти азайтып, документ жетишсиздигинен болгон кечигүүлөрдү төмөндөтүп жана кардарлар үчүн ишеним сигналын күчөтө алат. Изилдөө бул таасир фирманын натыйжалуулугу менен статистикалык маанилүү байланышта экенин тапкан. Бирок этият болуу керек: Изилдөө бул байланышты сурамжылоо жана статистикалык модель аркылуу көрсөтөт; түз каржылык каттоолор, реалдуу жеткирүү убакыттары же талаадагы операциялык өлчөөлөр менен текшерилген натыйжалуулук эксперименти берилген эмес.

Моделдин түшүндүрүү күчү да маанилүү. Изилдөө фирмалар аралык кызматташтыктагы өзгөрүүнүн 46 пайызын, халал логистикалык интеграциядагы өзгөрүүнүн 38 пайызын жана фирманын натыйжалуулугундагы өзгөрүүнүн 35 пайызын түшүндүрөт. Социалдык илимдер жана бизнес изилдөөлөрү үчүн бул катыштар маанилүү; анткени фирманын натыйжалуулугу логистикалык интеграция менен гана эмес, рынок шарттары, баа атаандаштыгы, валюта кыймылы, продукция сапаты, керектөөчү суроо-талабы, жөнгө салуу өзгөрүүлөрү жана фирманын стратегиясы сыяктуу көп факторлор менен калыптанат.

Изилдөөнүн медиатордук анализдери институционалдык механизмдер логистикалык интеграцияга негизинен кызматташтык аркылуу таасир этерин көрсөтөт. Жөнгө салуучу шайкештештирүүнүн кызматташтык аркылуу логистикалык интеграцияга кыйыр таасири төмөнкүдөй:

\[ RH \rightarrow IFC \rightarrow HLI: \beta = 0.18,\ t = 5.94,\ p < 0.001 \]

Санариптик көзөмөлдөнүүчүлүктүн кызматташтык аркылуу логистикалык интеграцияга кыйыр таасири болсо күчтүүрөөк:

\[ DT \rightarrow IFC \rightarrow HLI: \beta = 0.25,\ t = 7.88,\ p < 0.001 \]

Бул жыйынтыктар жарым-жартылай медиатордук байланыш катары берилген. Мунун мааниси: жөнгө салуучу шайкештик жана санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк логистикалык интеграцияга таасир этет, бирок бул таасирдин маанилүү бөлүгү фирмалар аралык кызматташтык механизми аркылуу өтөт. Демек системада документ стандарты же технология жалгыз өзү жетишсиз; бул документтерди жана технологияны колдоно турган тараптар биргелешип иштөө тартибин түзүшү керек.

Изилдөөнүн күчтүү жагы — халал жеткирүү чынжыры маселесин нормативдик “халал продукт коопсуз болушу керек” деген гана билдирүү менен эмес, өлчөнө турган бизнес өзгөрмөлөрү аркылуу кароосу. Изилдөө институционалдык шайкештик, санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк, кызматташтык, логистикалык интеграция жана натыйжалуулуктун ортосунда текшериле турган байланыштарды түзөт. Бул жагынан изилдөө халал жеткирүү чынжыры адабиятын механизмдерге көбүрөөк багытталган негизге жылдырууга аракет кылат.

Ошол эле учурда изилдөөнүн чектөөлөрү да ачык көрүлүшү керек. Биринчиден, изилдөө кесилиштик дизайнга ээ. Башкача айтканда маалыматтар белгилүү бир убакыт чекитинде чогултулган. Ошондуктан жөнгө салуучу шайкештиктин же санариптик көзөмөлдөнүүчүлүктүн убакыт өткөн сайын кантип өнүккөнүн, фирмалар бул процесстерге кантип ыңгайлашканын же өнөктөштүк мамилелер жылдар ичинде кантип өзгөргөнүн түз көрсөткөн жок. Экинчиден, изилдөө кабылдоого негизделген фирма деңгээлиндеги өлчөөлөргө таянат. Катышуучулар өз фирмаларынын практикаларын жана натыйжалуулугун баалашкан; ошондуктан реалдуу аудит каттоолору, чек арадан өтүү убакыттары, ката көрсөткүчтөрү же чыгым маалыматтары менен колдоого алынган операциялык өлчөө жок. Үчүнчүдөн, изилдөө Малайзия-Индонезия коридоруна багытталган. Бул эки өлкөнүн институционалдык жана диний бийлик түзүмдөрү башка аймактардан айырмаланышы мүмкүн. Ошондуктан жыйынтыктарды Жакынкы Чыгыш, Европа, Түштүк Азия же Африкадагы бардык халал соода коридорлоруна түз жалпылоодо институционалдык айырмачылыктар эске алынышы керек.

Изилдөө белгилеген дагы бир чектөө — күч асимметриялары. Ири экспорттоочулар, көп улуттуу логистикалык фирмалар же мамлекет менен байланышкан сертификаттоо органдары жеткирүү чынжыры стандарттарына чакан фирмаларга караганда көбүрөөк таасир эте алат. Чакан жана орто ишканалар өнүккөн санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк инфраструктурасына инвестиция кылууда кыйналышы мүмкүн. Ошондуктан халал жеткирүү чынжырынын интеграциясы баары үчүн бирдей чыгым жана бирдей пайда дегенди билдирбеши мүмкүн. Изилдөө бул күч мамилелерин түз моделдебейт.

Күнүмдүк жашоо жагынан бул изилдөөнүн мааниси абдан конкреттүү. Керектөөчү дүкөндүн текчесинде, электрондук соода платформасында же импорттолгон продукттун таңгагында халал сертификатын көргөндө, ал белги кагаз түрүндөгү уруксат гана эмес деп болжолдойт. Ал белги продукт өндүрүштөн бөлүштүрүүгө чейин белгилүү бир бүтүндүк менен башкарылганын билдирет. Эгер логистикалык чынжырда бөлүү жок болсо, документтер шайкеш келбесе, тазалоо каттоолору текшерилбесе же өлкөлөр аралык сертификат таануу бүдөмүк болсо, керектөөчүгө жеткен ишеним сигналы алсырайт. Бул изилдөө ошол ишенимдин артында көрүнбөгөн, бирок маанилүү операциялык системаны түшүнүүгө жардам берет.

Өнөр жай жана соода жагынан изилдөөнүн билдирүүсү дагы да ачык: Халал рыноктордо өсүүнү каалаган фирмалар продукт иштеп чыгууга же сертификат алууга гана көңүл бурбашы керек. Көзөмөлдөнө турган маалымат инфраструктурасы, жалпы документ стандарты, логистикалык кызмат көрсөтүүчүлөр менен шайкеш иштөө, аудитке даяр каттоо системасы жана чек аралык көйгөй чечүү механизмдери да стратегиялык инвестиция багыттары. Айрыкча азык-түлүк, дары, косметика жана логистика сыяктуу халал бүтүндүгүн бүт жеткирүү чынжыры боюнча сактоо керек болгон тармактарда бул ыкма атаандаштык артыкчылыкка айланышы мүмкүн.

Өткөн, бүгүн жана келечек жагынан изилдөө үч баскычтуу өзгөрүүнү сүрөттөйт. Мурда халал башкаруу негизинен продукт жана өндүрүш жайына багытталган. Бүгүн глобалдык соода, көп катмардуу жеткирүүчүлөр жана эл аралык логистикалык тармактар себептүү халал статусу жеткирүү чынжыры боюнча көзөмөлдөнүшү керек болгон системалык касиетке айланды. Келечекте болсо санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк, маалымат бөлүшүү, блокчейн сыяктуу текшерүү системалары, жалпы сертификаттоо маалымат базалары жана эл аралык стандарттарды шайкештештирүү халал экономикасынын ишеним инфраструктурасын көбүрөөк аныкташы мүмкүн. Бирок изилдөө технология жалгыз өзү жетишсиз экенин атайын көрсөтөт. Технология институттар жана фирмалар кабыл алган жалпы далил тилине айланганда гана реалдуу баа жаратат.

Бул изилдөөнүн эмнени айтканы менен эмнени айтпаганын ажыратуу маанилүү. Изилдөө жөнгө салуучу шайкештик жана санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк фирмалар аралык кызматташтыкты күчөтөрүн; кызматташтык халал логистикалык интеграцияны жогорулатарын; халал логистикалык интеграция фирманын натыйжалуулугу менен оң байланышта экенин көрсөтөт. Бирок изилдөө Малайзия менен Индонезиянын ортосундагы бардык халал соода көйгөйлөрү чечилди дебейт. Санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк ар бир фирмада бирдей оңой колдонулат деп айтпайт. Ар бир өз ара таануу келишими практикада автоматтык түрдө ийгилик алып келет деп ырастабайт. Ошондой эле бул жыйынтыктар рецензияланган журналда жарыяланган акыркы далил катары эмес, preprint деңгээлинде берилген изилдөө жыйынтыгы катары окулушу керек.

Изилдөөнүн Методу жана Натыйжалары

Изилдөө сандык, кесилиштик жана сурамжылоого негизделген изилдөө дизайнына ээ. Изилдөө бирдиги — фирма. Максаттуу топ Малайзия менен Индонезиянын ортосундагы халал соодага катышкан халал сертификатталган өндүрүүчүлөр, экспорттоочулар, импорттоочулар, дистрибьюторлор жана логистикалык кызмат көрсөтүүчүлөр. Катышуучулар жеткирүү чынжыры операциялары, халал сертификаттоо, логистикалык координация, сапат жана экспорт башкаруу сыяктуу багыттарда тажрыйбалуу улук кызматкерлердин арасынан тандалган.

Маалымат топтоо процессинде 620 сурамжылоо таратылып, 487 сурамжылоо кайтарылган. Малайзия-Индонезия халал соодасына катышпаган 31 жооп, кайталанган фирма каттоолору себептүү 14 жооп, 10 пайыздан көп жетишпеген маалымат камтыганы үчүн 18 жооп жана төмөн аракет/бир эле вариантты белгилөө жүрүм-туруму себептүү 12 жооп чыгарылган. Акыркы талдоо 412 жарактуу жооп менен жасалган.

Изилдөөдө беш жашыруун түзүм өлчөнгөн. Ар бир түзүм 7 баллдык Likert шкаласында өлчөнгөн бир нече пункт менен көрсөтүлгөн. Шкалада 1 “такыр макул эмесмин”, 7 болсо “толугу менен макулмун” дегенди билдирет.

Изилдөөнүн негизги гипотезалары төмөнкүдөй:

• H1: Жөнгө салуучу шайкештештирүү Малайзия-Индонезия халал жеткирүү чынжырларында фирмалар аралык кызматташтыкка оң таасир этет.
• H2: Санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк фирмалар аралык кызматташтыкка оң таасир этет.
• H3: Фирмалар аралык кызматташтык халал логистикалык интеграцияга оң таасир этет.
• H4: Халал логистикалык интеграция фирманын натыйжалуулугуна оң таасир этет.
• H5: Фирмалар аралык кызматташтык жөнгө салуучу шайкештештирүү менен халал логистикалык интеграциянын ортосунда медиатордук роль ойнойт.
• H6: Фирмалар аралык кызматташтык санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк менен халал логистикалык интеграциянын ортосунда медиатордук роль ойнойт.

Сүрөттөмө статистикада бардык түзүмдөрдүн орточо маанилери 5,00 менен 5,21 аралыгында болгон. Бул катышуучу фирмалар халал соода жана логистика процесстеринде белгилүү жетилүү деңгээлине ээ, бирок бардык багыттарда эң жогорку деңгээлге жете элек экенин көрсөтөт. Стандарттык четтөөлөр 0,83 менен 0,92 аралыгында; бул фирмалар арасында олуттуу айырмачылыктар бар экенин көрсөтөт.

Корреляция жыйынтыктарында фирмалар аралык кызматташтык менен халал логистикалык интеграциянын ортосунда күчтүү байланыш табылган:

[ r(IFC,HLI) = 0.62 ]

Бул жерде r корреляция коэффициенти. Оң жана жогорку маани кызматташтык көбөйгөн сайын логистикалык интеграция да жогорулаганга жакын экенин көрсөтөт. Халал логистикалык интеграция менен фирманын натыйжалуулугунун ортосунда да күчтүү оң байланыш билдирилген:

[ r(HLI,FP) = 0.59 ]

Бул интеграцияланган халал логистика процесстери бар фирмалардын натыйжалуулук кабылдоосу жогору экенин көрсөтөт. Бирок корреляция жалгыз өзү себептүүлүктү далилдебейт; ошондуктан изилдөө структуралык модель аркылуу гипотезаларды текшерген.

Өлчөө моделинде пункт жүктөрү 0,78 менен 0,86 аралыгында өзгөрөт. Бул маанилердин 0,70тен жогору болушу колдонулган пункттар тиешелүү түзүмдөрдү күчтүү көрсөтөрүн билдирет. Cronbach альфа маанилери 0,85-0,89 аралыгында, курамдык ишенимдүүлүк маанилери 0,90-0,92 аралыгында, AVE маанилери болсо 0,69-0,73 аралыгында. Бул жыйынтыктар өлчөө куралы ишенимдүү жана валиддүү экенин колдойт.

Структуралык модель жыйынтыктары бардык гипотезалар колдоого алынганын көрсөтөт.

Бул таблица изилдөөнүн негизги өзөгүн ачык көрсөтөт. Санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк фирмалар аралык кызматташтыкка жөнгө салуучу шайкештештирүүгө караганда күчтүүрөөк таасир этет. Эң күчтүү түз таасир болсо фирмалар аралык кызматташтыктан халал логистикалык интеграцияга кеткен жолдо. Бул халал логистикада негизги фактор стандарт же технология гана эмес, бирге иштөө жөндөмү экенин көрсөтөт.

Модель түшүндүргөн дисперсия маанилери төмөнкүдөй:

R² модель тиешелүү өзгөрмөдөгү өзгөрүүнүн канча бөлүгүн түшүндүрөрүн көрсөтөт. Мисалы, R² = 0,35 мааниси фирманын натыйжалуулугундагы өзгөрүүнүн 35 пайызы моделдеги халал логистикалык интеграция өзгөрмөсү менен түшүндүрүлөрүн билдирет. Бул катыш бизнес жана жеткирүү чынжыры изилдөөлөрү үчүн олуттуу түшүндүрүү күчү.

Таасир өлчөмдөрү да изилдөөнүн практикалык билдирүүсүн күчөтөт. Жөнгө салуучу шайкештештирүүнүн кызматташтыкка f² мааниси 0,11, санариптик көзөмөлдөнүүчүлүктүн кызматташтыкка f² мааниси 0,24. Ал эми фирмалар аралык кызматташтыктын халал логистикалык интеграцияга f² мааниси 0,63, халал логистикалык интеграциянын фирманын натыйжалуулугуна f² мааниси 0,54. Бул акыркы эки маани чоң таасир өлчөмүн көрсөтөт.

Медиатордук талдоонун жыйынтыктары да маанилүү:

Бул жыйынтыктар жөнгө салуучу шайкештештирүү жана санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк халал логистикалык интеграцияны негизинен фирмалар аралык кызматташтык аркылуу күчөтөрүн көрсөтөт. Башкача айтканда, стандарттардын шайкеш болушу же санариптик системалардын бар болушу жалгыз өзү интеграцияланган халал жеткирүү чынжырын түзбөйт. Фирмалар бул инфраструктураны биргелешип пландоо, документ бөлүшүү, көйгөй чечүү жана операциялык координация тартиптерине айландырганда гана реалдуу интеграция пайда болот.

Моделдин божомол күчү боюнча Q² маанилери оң: фирмалар аралык кызматташтык үчүн 0,31, халал логистикалык интеграция үчүн 0,27 жана фирманын натыйжалуулугу үчүн 0,25. Оң Q² маанилери модель учурдагы үлгүгө гана туура келбестен, белгилүү бир деңгээлде божомолдук мааниге ээ экенин көрсөтөт. SRMR мааниси 0,056 деп берилген; бул маани PLS-SEM контекстинде кабыл алынуучу болжолдуу модель шайкештигин колдойт.

Изилдөөнүн жыйынтыктары Малайзия-Индонезия халал соодасы үчүн үч негизги тыянак чыгарат. Биринчиден, институционалдык шайкештик маанилүү, анткени белгисиздикти жана кайталанган шайкештик чыгымдарын азайтат. Экинчиден, санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк күчтүү практикалык координация куралы катары айырмаланат, анткени фирмалар арасында текшериле турган далилдерди бөлүшүүгө мүмкүнчүлүк берет. Үчүнчүдөн, халал логистикалык интеграция натыйжалуулук менен күчтүү байланышта; ошондуктан халал логистика жөнгө салууга шайкештик чыгымы гана эмес, стратегиялык жөндөм катары да каралышы керек.

Булак жана Метод Эскертмеси

Бул макала Zaimy Johana Johan, Saiful Azmir Kasdi, Irwan Ibrahim, A. Jajang W. Mahri, Suryana, Masrizal жана Mumuh Muhammad даярдаган “Building a Unified Halal Supply Chain: Institutional Coordination, Digital Traceability, and Logistics Integration in Malaysia–Indonesia Trade” аттуу изилдөөгө негизделип даярдалган.

Изилдөө Малайзия менен Индонезиянын ортосундагы халал жеткирүү чынжыры контекстинде жөнгө салуучу шайкештештирүү, санариптик көзөмөлдөнүүчүлүк, фирмалар аралык кызматташтык, халал логистикалык интеграция жана фирманын натыйжалуулугунун ортосундагы байланыштарды караган сандык изилдөө. Маалымат топтому 412 жарактуу сурамжылоо жообунан турат. Талдоо ыкмасы катары SmartPLS 4 менен Жарым-жартылай Эң Кичине Квадраттар Структуралык Теңдемелерди Моделдөө (PLS-SEM) колдонулган.

Булактын түрү preprint изилдөө макаласы. Текстте ачык “This preprint research paper has not been peer reviewed” деп жазылгандыктан, изилдөө рецензиядан өтө элек. Ошондуктан жыйынтыктар рецензияланган жана акыркы жарыяланган макаланын тактыгында эмес, preprint деңгээлиндеги академиялык жыйынтыктар катары окулушу керек.

Бул макалада PDFдеги изилдөөнүн чегинен чыккан жок, изилдөөдө жок коммерциялык ийгилик, так колдонмо натыйжасы, талаадагы ийгилик, коопсуздук кепилдиги же бардык халал жеткирүү чынжыры көйгөйлөрү чечилди деген доомат кошулган жок. Изилдөөнүн натыйжалары сурамжылоо маалыматтары жана статистикалык моделдөө аркылуу алынган; түз эксперименттик текшерүү, реалдуу убакыттагы логистикалык көзөмөлдөө эксперименти, талаа операциясын өлчөө же каржылык каттоолорду талдоо берилген эмес.

Изилдөөдө берилген коэффициенттер байланыштар статистикалык жактан маанилүү экенин көрсөткөнү менен, кесилиштик изилдөө дизайны убакыт ичинде себептик өнүгүүнү жалгыз өзү далилдей албайт. Жыйынтыктар айрыкча Малайзия-Индонезия халал соода коридоруна тиешелүү; башка өлкөлөр жана халал соода системаларына түз жалпылоодо институционалдык айырмачылыктар эске алынышы керек.

Изилдөөнүн аягында авторлор изилдөө Universiti Teknologi MARA Изилдөөлөрдү Башкаруу Борбору тарабынан колдоого алынганын жана Universitas Pendidikan Indonesia менен институционалдык кызматташтыкта жүргүзүлгөнүн белгилешет. Ошондой эле текстте жазуу процессинде тилди жакшыртуу жана структуралык түзөтүү максатында жасалма интеллект колдогон курал колдонулганы, акыркы мазмун үчүн авторлор жооптуу экени айтылат. Бул маалымат изилдөөнүн илимий дооматтарынын эмес, текстти даярдоодогу тил жана структура колдоосунун бир бөлүгү катары бааланышы керек.