Бул изилдөө балдардын оор же күнүмдүк тапшырмалар алдында аракетин улантуу тенденциясынын билим берүү, эмгек жашоосу жана экономикалык натыйжалар менен кандай байланышта экенин талдаган. Изилдөөчүлөр бул сапатты “тырышчаактык” катары карап, 1970-жылкы Британиялык когорттук изилдөөдө мугалимдер тарабынан он жашында бааланган тырышчаактык деңгээлдерин колдонушкан. Ошол эле балдардын когнитивдик жөндөмдөрү объективдүү математика, оозеки ой жүгүртүү, кыска мөөнөттүү эс тутум жана үлгүлөрдү чечүү тесттери менен өлчөнүп, катышуучулар 51 жашка чейин көзөмөлдөнгөн.

Изилдөө тырышчаактык менен когнитивдик жөндөмдөр бир эле сапаттын эки башка аталышы эмес экенин көрсөтөт. Алардын ортосундагы корреляция болжол менен 0,41. Когнитивдик жөндөмдөр математика, компьютер колдонуу, маселе чечүү жана сандык тапшырмалар сыяктуу техникалык багыттарда күчтүүрөөк байланыш көрсөтсө, тырышчаактык; аракет кылуунун баалуулугуна ишенүү, ийгиликти кокустукка эмес жеке аракетке байланыштыруу жана командада иштөө сыяктуу тармактарда айкыныраак роль ойнойт.

Он жаштагы тырышчаактыктын эң күчтүү байкалган аныктоочулары — когнитивдик жөндөм жана жыныс. Когнитивдик жөндөмдүн бир стандарттык четтөөдө өсүшү тырышчаактык упайынын 0,202 стандарттык четтөөгө өсүшү менен байланышкан. Кыздардын мугалимдер баалаган тырышчаактык упайы эркек балдардыкынан орточо 0,343 стандарттык четтөөгө жогору. Беш жашка чейин ооруканага жатуу, угуу-көрүү-сүйлөө көйгөйлөрү, кош бойлуулук маалында эненин тамеки чегиши жана кош бойлуулуктун нормадан тыш узактыгы төмөн тырышчаактык менен; атанын орто же университеттик билими жогорку тырышчаактык менен байланыштуу деп табылган.

Бир стандарттык четтөөгө жогору тырышчаактык баланын өзүн математикадан жакшы деп эсептөө ыктымалдыгын 6,8 пайыздык пунктка, жазуудан жакшы деп эсептөө ыктымалдыгын 5,9 пайыздык пунктка жана чыгармачыл жазуудан жакшы деп эсептөө ыктымалдыгын 2,4 пайыздык пунктка жогорулатуу менен байланышкан. Тырышчаактык ошондой эле жогорку баалар кокустукка гана байланыштуу, окуу убакытты текке кетирүү жана аракет кылуунун кереги жок деген ишенимдердин сейрек болушу менен байланыштуу.

Алгачкы моделдерде тырышчаактык университеттик даража алуу ыктымалдыгы менен 2,9 пайыздык пункт, толук убакыт иштөө ыктымалдыгы менен 1,5 пайыздык пункт жана жумалык таза эмгек акы менен болжол менен %2,3 деңгээлинде оң байланыш көрсөткөнү эсептелген. Бирок изилдөөчүлөрдүн өлчөнбөгөн аралаштыруучу өзгөрмөлөргө карата жүргүзгөн сезимталдык талдоосу бул узак мөөнөттүү байланыштардын туруксуз экенин көрсөткөн. Когнитивдик жөндөмдөй күчтүү өлчөнбөгөн фактор бар деп кабыл алынганда университеттик даража менен байланыш толугу менен жоголуп, эмгек акы менен байланыш багытын өзгөртүп, терс болуп калган.

Балалыкта начар шарттарды баштан өткөргөн катышуучуларда тырышчаактык менен математикалык жөндөм тууралуу өзүн-өзү баалоонун байланышы күчтүүрөөк. Бирок ошол балдарда тырышчаактыктын университеттик даражага айланышы менен байланышы алсызыраак. Изилдөөчүлөр муну баланын жеке аракети академиялык өнүгүүнү колдой алган күндө да, каржылык ресурстардын жетишсиздиги, туруксуз турак жай шарттары, кам көрүү милдеттери же университетке багыт берүү мүмкүнчүлүгүнүн чектелиши сыяктуу түзүмдүк тоскоолдуктарды жалгыз өзү жоя албай турганы менен түшүндүрүшөт.

Изилдөөнүн негизги кабары — тырышчаактык баасыз эмес, бирок аны жалгыз экономикалык ийгиликтин формуласы катары көрүүгө болбойт. Тырышчаактык балдардын окууга катышуусун, академиялык өзүнө ишенимин жана аракеттин мааниси тууралуу ишенимдерин колдой алат. Ал эми узак мөөнөттүү билим берүү жана эмгек рыногунун натыйжалары мектептин сапаты, үй-бүлөлүк ресурстар, жогорку билимге жеткиликтүүлүк, гендердик теңсиздик жана эмгек жашоосундагы институционалдык түзүлүштөрдүн таасиринде болот.

Изилдөөдө “тырышчаактык” эмнени билдирет?

Тырышчаактык — узак мөөнөттүү максатка жетүү үчүн кыйынчылык, ийгиликсиздик же тажатма тапшырмалар алдында аракетти уланта билүү тенденциясы. Изилдөө бул сапатты англисче “perseverance” түшүнүгү менен аныктайт.

Тырышчаактык менен “grit” бир эле түшүнүк эмес. Grit адатта узак мөөнөттүү максаттарга багытталган тырышчаактык менен кумардын айкалышы катары аныкталат. Бул изилдөөдө кумар, максатка берилгендик же кызыгуунун туруктуулугу өлчөнгөн эмес. Өлчөнгөн сапат — баланын оор же күнүмдүк иштерде канчалык өжөрлүк менен аракет кылары тууралуу мугалимдин баасы.

“Когнитивдик эмес жөндөм” деген сөз айкашы да бул сапаттын ой жүгүртүү менен эч кандай байланышы жок дегенди билдирбейт. Экономика жана билим берүү адабиятында бул аталыш математикалык ой жүгүртүү, эс тутум же оозеки жөндөм сыяктуу салттуу когнитивдик тесттер менен түз өлчөнбөгөн өзүн-өзү жөнгө салуу, тырышчаактык, сабырдуулук, тобокелге мамиле жана социалдык жөндөм сыяктуу сапаттарды айырмалоо үчүн колдонулат.

Изилдөө эмне үчүн маанилүү?

Балдардын мектепте жана чоңойгондо ийгиликтүү болушун акыл же экзамендик жөндөмдөр менен гана түшүндүрүү мүмкүн эмес. Когнитивдик мүмкүнчүлүгү бирдей эки бала оор тапшырмадагы аракетинин көлөмү, ийгиликсиздикти кандайча түшүндүрөрү жана максатты улантуу тенденциясы себептүү ар башка натыйжага жетиши мүмкүн.

Бул тема автоматташтыруу жана жасалма интеллект күнүмдүк когнитивдик тапшырмаларды барган сайын көбүрөөк аткарып жаткандыктан дагы маанилүү болууда. Изилдөөчүлөр ыңгайлашуу, тапшырманы улантуу, жаңы жөндөм үйрөнүү жана адамдар менен бирге иштөө сыяктуу сапаттардын эмгек жашоосундагы салыштырмалуу мааниси өсүшү мүмкүн деп болжолдошот.

Ошол эле учурда жеке сапаттарды ийгиликтин рецепти катары көрсөтүү олуттуу коркунуч жаратат. Жогорку билимдин баасы, мектептин сапаты, үй-бүлөнүн кирешеси, басмырлоо, кам көрүү жүгү же эмгек рыногунун түзүлүшү эске алынбаса, ийгиликсиздик үчүн жоопкерчилик адилетсиз түрдө адамдын “жетиштүү тырышчаак болбогонуна” гана жүктөлүшү мүмкүн. Изилдөөнүн сезимталдык жана чакан топтук талдоолору мындай жөнөкөйлөштүрүлгөн мамилени сынга алат.

1970-жылкы Британиялык когорттук изилдөө кантип түзүлгөн?

Изилдөөнүн маалыматтары 1970 British Cohort Study деп аталган узак мөөнөттүү туулган когортунан алынган. Баштапкы толкун 5 Апрель 1970 Жекшемби күнү саат 00.01ден 11 Апрель Ишемби күнү саат 24.00гө чейин, кош бойлуулуктун 24. жумасынан кийин Улуу Британияда болгон тирүү же өлүү төрөлүүлөрдү камтыган.

Биринчи маалымат толкунунда 17.196 жазуу болгон. Түндүк Ирландиядагы 656 төрөлүү кийинки байкоолордон чыгарылган. Катышуучулар тууралуу 5, 10, 16, 26, 30, 34, 38, 42, 46 жана 51 жаштарында жаңы маалыматтар чогултулган. Маалыматтарды төрөт кызматкерлери, медайымдар, мугалимдер, ата-энелер жана когорт мүчөлөрү өздөрү беришкен.

Он жашында когнитивдик жөндөм да, тырышчаактык да өлчөнгөн 9.484 адам бар. Көптөгөн көзөмөл өзгөрмөлөрү бир учурда колдонулган эң чектөөчү негизги моделдерде жетишпеген байкоолордон улам үлгү 6.384 адамга түшкөн. Талдоого жараша колдонулган үлгү көлөмдөрү өзгөрөт:

Эмгек рыногу боюнча таблицада акыркы сандар “адам саны” деп белгиленген. Бирок баштапкы когорт 17.196 адамдан тургандыктан жана ошол эле катышуучулар алты байкоо толкунунда кайра-кайра байкалгандыктан, 23.560 саны адам саны эмес, адам-толкун байкоосу болуп саналат. Бул изилдөөдөгү маанилүү отчеттук көйгөйлөрдүн бири.

Тырышчаактык кантип өлчөнгөн?

Он жаштагы баалоодо мугалимдерге бала тууралуу эки суроо берилген:

1. Бала оор тапшырмага туш болгондо канчалык тырышчаактык көрсөтөт?
2. Бала оор же күнүмдүк иште тырышчаак болуп, тапшырманы улантабы?

Мугалимдер эки чекке созулган визуалдык аналогдук сызыкка белги коюшкан. Упайлар 1ден 47ге чейин санга айлантылган. Эки өлчөөнүн өз ара күчтүү байланышта экени билдирилген. Негизги текстте корреляция 0,73 деп берилсе, Кошумча Таблица B.2де 0,7507 деп көрсөтүлгөн. Натыйжаларда экинчи суроодон алынган упай колдонулган.

Баалоо учурунда балдардын жашы 9,75тен 11,58 жылга чейин өзгөргөн. Жаштагы бир нече айлык айырманын өнүгүүгө тийгизген таасирин азайтуу үчүн балдар эки айлык жаш топторуна бөлүнүп, тырышчаактык упайлары ар бир жаш тобунун ичинде стандартташтырылган.

Мугалимдик өлчөөнүн артыкчылыгы — баланын өзүн-өзү баалоосуна эмес, аны узак убакыт байкаган чоң кишинин пикирине таянуусу. Бирок мугалимдин күтүүсү, гендердик стереотиптер, окуучунун мектептеги жетишкендиги же класстагы жүрүм-туруму баалоого таасир этиши мүмкүн. Мындан тышкары когортто ар бир мугалим көбүнчө бир гана изилдөө катышуучусун баалагандыктан, мугалимге мүнөздүү баалоо тенденциялары туруктуу эффект ыкмасы менен бөлүнүп алынган эмес.

Когнитивдик жөндөмдөр кантип өлчөнгөн?

Когнитивдик жөндөмдүн курамдык көрсөткүчү беш өзүнчө тесттен түзүлгөн:

• Friendly Math Test: Колдонмо 51 маселе менен сандык жана математикалык ой жүгүртүү
• Word Definitions: Сөз байлыгы жана оозеки түшүнүү
• Word Similarities: Абстракттуу оозеки ой жүгүртүү
• Digit Recall: Кыска мөөнөттүү жана жумушчу эс тутум
• Progressive Matrices: Оозеки эмес үлгү таануу жана жаңы маселе чечүү

Ар бир тест баланын так жашына жараша эки айлык топтордо стандартташтырылган. Андан кийин негизги компоненттер талдоосу колдонулуп, тесттердин жалпы вариациясын эң көп түшүндүргөн биринчи негизги компонент жалпы когнитивдик жөндөм көрсөткүчү катары алынган.

Тырышчаактык упайы менен когнитивдик жөндөм индексинин ортосундагы корреляция 0,41. Бул орточо деңгээлдеги байланыш эки өлчөө толук көз карандысыз эмес экенин, бирок бир эле сапатты да билдирбестигин көрсөтөт.

Башка жүрүм-турум сапаттары кантип көзөмөлдөнгөн?

Мугалимдик сурамжылоодо көңүл бурбоо, тынчы жоктук, импульсивдүүлүк, зеригүү, тынчсыздануу, социалдык обочолонуу, кыймыл координациясы жана тапшырманы бүтүрүү сыяктуу көптөгөн пункттар бар. Бул пункттардын ар бирин өзүнчө өзгөрмө катары моделге киргизүү жогорку корреляция жана мультиколлинеардуулук көйгөйлөрүн жаратышы мүмкүн болгондуктан, негизги компоненттер талдоосу колдонулган.

Өз мааниси кеминде 1 болгон сегиз компонент сакталган. Алардын ичинен:

• Биринчи компонент жалпы жүрүм-турум, гиперактивдүүлүк жана тапшырманы бүтүрбөө көйгөйлөрүн,
• Үчүнчү компонент көңүл, топтолуу жана тапшырманы бүтүрүү жүрүм-турумун

жогорку деңгээлде чагылдырат. Бул эки компонент тырышчаактык менен күчтүү байланышта болгондуктан, аларды моделге кошуу изилденип жаткан сапаттын өзүн статистикалык жактан моделден чыгарып салууга тете болушу мүмкүн эле. Ошондуктан талдоолордо калган алты жүрүм-турум компоненти гана көзөмөлдөнгөн.

Кошумча Таблица B.2де үчүнчү компоненттин тырышчаактык менен корреляциясы оң 0,4105–0,4240 болуп көрүнсө, негизги текстте терс болжол менен -0,41 деп сүрөттөлгөн. Негизги компоненттердин математикалык белгисин тескери бурууга мүмкүн болгону менен, текст менен таблицанын ортосундагы белги айырмасы түшүндүрүлгөн эмес.

Кайсы эрте жашоо өзгөрмөлөрү моделге киргизилген?

Изилдөө тырышчаактык менен когнитивдик жөндөмдү гана салыштырбастан, төрөлгөндөн он жашка чейинки көптөгөн мүмкүн болгон жалпы аныктоочуларды көзөмөлдөөгө аракет кылган.

Кош бойлуулук жана төрөт өзгөрмөлөрү:

• Эненин төрөт кезиндеги жашы
• Кош бойлуулукта тамеки чегүү
• Кош бойлуулуктун нормадан кыска же узун болушу
• Төрөлгөндөгү салмак
• Төрөлүү тартиби
• Мурунку бойдон түшүү, өлүү төрөт жана ымыркай жоготуулар
• Төрөлгөн аймак жана баланын жынысы

Беш жаштагы өзгөрмөлөр:

• Эмчек эмизүү
• Ооруканага жатуу
• Угуу, көрүү же сүйлөө көйгөйү
• Ата-эненин балага китеп окуп бериши
• Ата-эненин билими жана иш абалы
• Бир туугандардын саны

Он жаштагы өзгөрмөлөр:

• Ата-эненин жумушсуздугу
• Кирешеге байланыштуу социалдык жардам алуу
• Үй-бүлөнүн кирешеси
• Турак жайга ээлик кылуу жана бөлмөлөрдүн саны
• Эне менен атанын тамеки чегиши
• Баланын бою, салмагы жана ден соолук көйгөйлөрү
• Мектептин түрү
• Ата-эненин билим берүүгө катышуусу

Бул кеңири көзөмөл тизмеси байкалган үй-бүлөлүк жана ден соолук айырмачылыктарын азайтат. Ошентсе да ата-энелик тарбиянын сапаты, генетикалык сапаттар, мугалимдин сапаты, жашаган аймактын шарттары жана үй-бүлөнүн маданий капиталы сыяктуу толук өлчөнбөгөн факторлор кала берет.

Негизги эконометрикалык модель кайсы?

Изилдөөчүлөр p жашта өлчөнгөн натыйжанын он жаштагы тырышчаактык жана когнитивдик жөндөмдөр менен байланышын төмөнкү шарттуу күтүм модели аркылуу берген:

\[ E(Y_{ip}\mid C_i,P_i,X_i)=\Theta(\alpha+\theta_1P_i+\theta_2C_i+X_i^{\prime}\beta) \]

Бул жерде:

• Y_ip, i адамдын p жаштагы билим берүү, жөндөм же эмгек рыногу боюнча натыйжасы.
• P_i, он жаштагы стандартташтырылган тырышчаактык упайы.
• C_i, он жаштагы стандартташтырылган когнитивдик жөндөм индекси.
• X_i, кош бойлуулук, үй-бүлө, ден соолук, мектеп жана үй чарбасы өзгөрмөлөрүнөн турган көзөмөл вектору.
• θ₁, башка байкалган өзгөрмөлөр туруктуу болгондо тырышчаактык менен байланышкан болжолдуу өзгөрүүнү билдирет.
• θ₂, когнитивдик жөндөм менен байланышкан болжолдуу өзгөрүүнү билдирет.
• Θ, үзгүлтүксүз натыйжаларда сызыктуу идентификация, бинардык натыйжаларда логистикалык функция.

Бинардык натыйжаларда берилген маанилер логистикалык регрессиялардын маржиналдык эффекттери:

\[ \frac{\partial E(Y_{ip}\mid C_i,P_i,X_i)}{\partial P_i} \qquad \text{ve} \qquad \frac{\partial E(Y_{ip}\mid C_i,P_i,X_i)}{\partial C_i} \]

Мисалы, тырышчаактык үчүн 0,068 маржиналдык эффект тырышчаактык упайындагы бир стандарттык четтөөгө өсүш натыйжанын ыктымалдыгындагы болжол менен 6,8 пайыздык пункт айырма менен байланыштуу экенин билдирет. Бул натыйжа %6,8 өстү дегенди билдирбейт.

Чоң курактагы эмгек натыйжалары алты өзүнчө байкоо толкунунан алынгандыктан, бир эле адам боюнча бир нече байкоо бар. Стандарттык каталар адам деңгээлинде кластерленген.

Жетишпеген маалымат жана байкоодон чыгып калуу кантип эске алынган?

Узак мөөнөттүү изилдөөлөрдө айрым катышуучулардын кийинки толкундарга катышпай калышы же айрым суроолорго жооп бербеши натыйжаларды бурмалоо мүмкүн. Изилдөөчүлөр муну үчүн тескери ыктымалдык салмактоону колдонушкан.

Ар бир натыйжа боюнча маалыматы бар адамдарга 1, жокторго 0 мааниси берилип, байкалуу ыктымалдыгы төрөт жана эрте балалык өзгөрмөлөрү менен логистикалык регрессияда бааланган. Талдоодо калган адамдар болжолдонгон байкалуу ыктымалдыгынын тескери мааниси менен салмакталган. Көзөмөлдө калуу мүмкүнчүлүгү төмөн болсо да маалыматы бар адамдарга көбүрөөк салмак берүү менен үлгүнү баштапкы когортко жакындатуу көздөлгөн.

Бул ыкма салмак моделине киргизилген байкалган өзгөрмөлөргө байланышкан байкоодон чыгып калууну гана оңдой алат. Изилдөөдөн чыгып кетүүгө таасир эткен өлчөнбөгөн сапаттар болсо, бурмалоо уланышы мүмкүн.

Он жаштагы тырышчаактыктын эң күчтүү аныктоочулары кайсылар болгон?

Эненин төрөт учурундагы жашы сызыктуу эмес байланыш көрсөткөн жана модель болжол менен 30 жашта эң жогорку тырышчаактык деңгээлин көрсөткөн. Андан жаш жана улуу курак төмөнүрөөк баалар менен байланышкан.

Изилдөөчүлөр эненин таасири көбүрөөк кош бойлуулук жана биологиялык каналдар, атанын таасири билим аркылуу социалдык-чөйрөлүк каналдар менен иштейт деп божомолдошот. Бирок байкоочу коэффициенттер биологиялык жана социалдык механизмдерди түз ажыратпайт. Эненин билиминин статистикалык маанилүү болбошу эненин социалдык таасири жок экенин далилдебейт.

“Ак эмес” деп бириктирилген балдарда тырышчаактык упайы 0,076 стандарттык четтөөгө жогору болгон. Изилдөөчүлөр бул категория Түштүк Азия, Кариб жана Африка тектүү ар башка топторду бириктирерин, ошондой эле өлчөө 1980-жылы жүргүзүлгөнүн белгилеп, натыйжаны бүгүнкү калкка жалпылоого болбой турганын баса белгилешкен.

Тырышчаактык балдардын академиялык өзүн-өзү баалоосу менен кандай байланышта болгон?

Балдардан белгилүү сабактарда өздөрүн канчалык жакшы деп эсептешери суралган. Бул натыйжалар объективдүү экзамендик жетишкендик эмес, академиялык өзүн-өзү баалоо экенин өзгөчө белгилөө керек.

Математикада тырышчаактык менен когнитивдик жөндөм дээрлик бирдей чоңдуктагы байланыш көрсөткөн. Жазуу жана чыгармачыл жазууда тырышчаактык коэффициенти когнитивдик жөндөмдөн жогору. Көркөм өнөр жана кол эмгегиндеги чакан терс байланыш %10 маанилүүлүк деңгээлинде гана болгон жана көп салыштыруу жүргүзүлгөнүн эске алганда күчтүү натыйжа катары каралбашы керек.

Изилдөөнүн айрым бөлүктөрүндө бул өзгөрмөлөр “математикалык жөндөм” же “академиялык жетишкендик” деп аталган. Бирок сурамжылоодогу суроо баланын өзүн математикадан жакшы деп эсептейби деген суроо. Ошондуктан натыйжа объективдүү математика тестиндеги жетишкендиктен көбүрөөк математикалык өзүнө ишеним же өзүн натыйжалуу сезүү менен байланыштуу.

Контрол локусу жана аракет тууралуу ишенимдер эмнени көрсөттү?

Контрол локусу адам жашоосундагы натыйжаларды өз аракети жана чечими мененби же кокустук жана тышкы шарттар мененби байланыштырганын билдирет. Жогорку тырышчаактык:

• Жогорку баалар кокустукка байланыштуу деп ойлонуу ыктымалдыгынын 3,4 пайыздык пунктка азайышы,
• Окуу убакытты текке кетирүү деп ойлонуу ыктымалдыгынын 1,3 пайыздык пунктка азайышы,
• Аракет кылуунун кереги жок деп ойлонуу ыктымалдыгынын 2,3 пайыздык пунктка азайышы

менен байланышкан.

Когнитивдик жөндөм жогорку баалар кокустукка байланыштуу деген ишенимди 5,1 пайыздык пунктка жана аракет кылуунун кереги жок деген ишенимди 2,0 пайыздык пунктка азайткан байланыш көрсөткөн. Ал эми “окуу убакытты текке кетирүү” ишениминде тырышчаактыктын байланышы когнитивдик жөндөмдөн күчтүүрөөк.

Бул натыйжалар тырышчаактык баланын аракет натыйжа берет деген ишеними жана окуу процессине катышуусун улантуусу менен байланыштуу болушу мүмкүн экенин көрсөтөт. Бирок тырышчаактык да, бул ишенимдер да бир жашта өлчөнгөндүктөн, кайсынысы кайсынысына таасир этери так аныкталбайт.

Жыйырма алты жаштагы жумуш ордундагы жөндөмдөр менен байланыш кандай болгон?

Катышуучулар 26 жашында өзүнүн жумуш ордундагы жөндөмдөрүн баалашкан. Булар объективдүү аткаруу тесттери эмес, адам өзүн белгилүү жөндөмдө жакшы деп эсептейби деген жооптор.

Когнитивдик жөндөмдөр сандык, компьютердик жана маселе чечүү тармактарында күчтүүрөөк. Тырышчаактыктын айырмалоочу байланышы командада иштөөдөн көрүнөт. Курал колдонуу менен терс байланыш тырышчаак адамдардын практикалык жөндөмү аз экенин далилдебейт. Кесип тандоо, ак жакачан жумуштарга багытталуу же өзүн-өзү баалоо суроосунун түзүлүшү натыйжаны түшүндүрүшү мүмкүн.

Билим деңгээли менен байланыш кандай болгон?

Алгачкы моделдер когнитивдик жөндөмдөр көзөмөлдөнгөндөн кийин да тырышчаактык билим берүү натыйжалары тууралуу кошумча алдын ала маалымат алып жүрөрүн көрсөткөн. Бирок бул натыйжалар себептикпи же жокпу сезимталдык талдоосунда өзүнчө текшерилип, университеттик даража менен байланыш өлчөнбөгөн аралаштыруучуларга туруктуу эмес деп табылган.

Иш менен камсыз болуу, эмгек акы жана жетекчилик натыйжалары эмнени көрсөттү?

Эмгек рыногунун натыйжалары 26дан 51 жашка чейинки алты байкоо толкунунан алынган. Иш менен камсыз болуу, жумалык иш сааты жана эмгек акы катышуучулардын өз билдирүүсүнө негизделет.

Бул алгачкы натыйжалар тырышчаактыктын чоң куракта экономикалык кайтарымы бардай таасир калтырат. Изилдөөнүн эң маанилүү салымы — авторлор бул таасирди түз себептик натыйжа катары бербестен, өлчөнбөгөн аралаштыруучуларга канчалык туруктуу экенин эсептешкен.

Байкалбаган аралаштыруучу өзгөрмө эмне үчүн маанилүү?

Бала тырышчаак да, чоңойгондо ийгиликтүү да болушу мүмкүн; бирок эки натыйжага тең таасир эткен үчүнчү фактор болушу мүмкүн. Мисалы:

• Үйдөгү окуу чөйрөсү
• Ата-эненин балага бөлгөн убактысы
• Генетикалык же нейроөнүгүү өзгөчөлүктөрү
• Мектеп жана мугалим сапаты
• Үй-бүлөнүн социалдык байланыштары
• Жашаган аймак жана теңтуш чөйрө

жетиштүү өлчөнбөсө, тырышчаактык коэффициенти бул факторлордун бир бөлүгүн да чагылдырышы мүмкүн.

Он жаштагы тырышчаактык чоң курактагы натыйжалардан мурда өлчөнгөндүктөн, чоң курактагы эмгек акы артка кайтып балалыктагы тырышчаактыкты өзгөртө албайт. Бул убакыт тартиби тескери себептүүлүктү азайтат, бирок жалпы эрте жашоо себептерин жок кылбайт.

AIPW жана сезимталдык талдоосу кантип иштеген?

Изилдөөчүлөр сезимталдык талдоосунда күчөтүлгөн тескери ыктымалдык салмактоону колдонушкан. Ыкма байкоодон чыгып калууга түзүлгөн ыктымалдык салмактарын натыйжа регрессиясы менен бириктирет. Ошондуктан салмак модели же натыйжа модели туура болсо, баалоонун ырааттуу болушун көздөгөн “кош туруктуулук” касиетине ээ.

Салмакталган талдоо төмөнкү жоготуу функциясы менен көрсөтүлгөн:

\[ \sum_{i=1}^{n}w_i\left(Y_i^*-\tau D_i-X_i^{\prime}\beta\right)^2 \]

Бул жерде:

• w_i, адамдын байкалуу ыктымалдыгынын тескерисинен алынган салмак.
• Y_i^*, натыйжа модели менен салмакталган калдык маалыматтарын бириктирген AIPW псевдо-натыйжасы.
• D_i, стандартташтырылган тырышчаактык өлчөмү.
• τ, тырышчаактык менен натыйжанын ортосундагы салмакталган болжолдуу байланыш.
• X_i, байкалган көзөмөл өзгөрмөлөрү.

Андан соң Cinelli–Hazlett ыкмасы менен өлчөнбөгөн Z өзгөрмөсү тырышчаактык жана натыйжа менен канчалык күчтүү байланышса баа нөлгө түшөрү эсептелген:

\[ |\widehat{Bias}| = \frac{sd_w(Y^{*\perp D,X})}{sd_w(D^{\perp X})} \sqrt{ \frac{ \widetilde{R}^{2}_{w,D\sim Z\mid X} \widetilde{R}^{2}_{w,Y^*\sim Z\mid D,X} }{ 1-\widetilde{R}^{2}_{w,D\sim Z\mid X} } } \]

Формулада:

• sd_w, салмакталган стандарттык четтөө.
• D^⊥X, тырышчаактыктын байкалган көзөмөлдөр менен түшүндүрүлбөгөн бөлүгү.
• Y^*⊥D,X, натыйжанын тырышчаактык жана көзөмөлдөр менен түшүндүрүлбөгөн бөлүгү.
• Ṙ² маанилери гипотетикалык аралаштыруучу тырышчаактык жана натыйжа калдыктарынын канча бөлүгүн түшүндүрөрүн көрсөтөт.

“Туруктуулук мааниси” же RV болжолдуу байланышты нөлгө түшүрүү үчүн аралаштыруучу тырышчаактыктын да, натыйжанын да калдык вариациясынын кеминде канча бөлүгүн түшүндүрүшү керек экенин билдирет. RV жогорулаган сайын натыйжаны жокко чыгаруу үчүн күчтүүрөөк өлчөнбөгөн аралаштыруучу керек; RV төмөндөсө натыйжа морт болот.

Изилдөөчүлөр мүмкүн болгон аралаштыруучуну изилдөөдөгү эң күчтүү байкалган өзгөрмөлөрдүн бири — когнитивдик жөндөм менен салыштырышкан. Гипотетикалык аралаштыруучу тырышчаактык жана натыйжа боюнча когнитивдик жөндөмдөй түшүндүрүү күчүнө ээ болгон сценарийде бурмалоого туураланган баа эсептелген:

\[ \widehat{\tau}_{adj}= \widehat{\tau}_{w}- \operatorname{sign}(\widehat{\tau}_{w}) |\widehat{Bias}| \]

Бул операция бааны нөлгө карай кичирейтүүнү көздөйт. Болжолдонгон бурмалоо алгачкы баадан чоң болсо, белги тескери айланышы мүмкүн.

Кайсы натыйжалар аралаштыруучуларга туруктуураак болгон?

Математика жана жазуу натыйжаларында аралаштыруучу бааны толугу менен жок кылышы үчүн тырышчаактык жана натыйжада калган вариациянын болжол менен %10–12син ар биринде түшүндүрүшү керек. Бул салыштырмалуу жогорку чек.

Ошол эле учурда математика жана жазуу өзгөрмөлөрү тырышчаактык менен бир жашта өлчөнгөн өзүн-өзү баалоолор. Арадагы убакыт кыска болгондуктан ортомчу механизмдер азыраак жана алар чоң курактагы натыйжаларга караганда туруктуураак көрүнүшү күтүлөт. Туруктуулук талдоосу бул натыйжалар сөзсүз себептик экенин далилдебейт.

Университет жана эмгек жашоосу менен байланыштар эмне үчүн морт болгон?

Балалык менен чоң курактын ортосунда ондогон жыл бар. Бул мезгилде мектеп сапаты, экзамен системасы, университетке кабыл алуу, иш тажрыйбасы, ден соолук, социалдык чөйрө, нике, бала багуу, экономикалык кризистер жана кесип тандоо сыяктуу көптөгөн жаңы факторлор кошулат. Ошондуктан он жаштагы бир гана жүрүм-турум өлчөмүнүн чоң курактагы эмгек акыга түз себептик таасирин байкоочу маалыматтан ажыратуу өтө кыйын.

Изилдөөнүн өзүнүн сезимталдык натыйжалары тырышчаактыктын эмгек рыногунда көрүнгөн кайтарымдарынын чоң бөлүгү өлчөнбөгөн үй-бүлө, мектеп же карьера факторлору менен түшүндүрүлүшү мүмкүн экенин көрсөтөт.

Сезимталдык таблицаларындагы отчеттук көйгөйлөр

Изилдөөнүн методикалык тиркемесинде бурмалоого туураланган баа ар дайым алгачкы коэффициентти нөлгө карай кичирейтүү менен эсептеле турганы көрсөтүлгөн. Бирок жумушсуздук боюнча айрым таблицаларда терс коэффициент бурмалоо чеги алынгандан кийин нөлгө жакындабастан, андан да терс болуп көрсөтүлгөн.

Мисалы, толук үлгүдө жумушсуздук коэффициенти -0,002 жана бурмалоо чеги 0,002 болсо, туураланган маани -0,004 деп жазылган. Берилген формулага ылайык натыйжа нөлгө жакындашы же нөлгө жетиши керек эле. Ушундай көйгөй айрым начар шарт жана жыныс боюнча чакан топ таблицаларында да бар.

Мындан тышкары эмгек рыногу боюнча ишеним аралыктарынын аталышы алардын алгачкы коэффициенттинби же бурмалоого туураланган коэффициенттинби аралыгы экенин жетиштүү так көрсөтпөйт. Айрым аралыктар туураланган баанын айланасында борборлошкон. Бул отчеттук көйгөйлөр жумушсуздук натыйжаларын сандык чечмелөөдө өзгөчө этияттыкты талап кылат.

Балалыктагы начар шарттар кантип аныкталган?

Изилдөөчүлөр төмөнкү окуяларды кошуп, балалыктагы начар шарттар индексин түзүшкөн:

• Кош бойлуулуктун нормадан тыш мөөнөтү
• Он жашка чейин ооруканага жатуу
• Угуу, көрүү же сүйлөө көйгөйү
• Медианадан төмөн төрөлүү салмагы
• Эненин же атанын жумушсуздугу
• Ата-эненин расмий квалификациясынын жоктугу
• Кирешеге байланыштуу социалдык жардам алуу

Катышуучулар индекстин медианасына жараша төмөн жана жогорку начар шарт топторуна бөлүнгөн. Таблицаларда “начар шарт жок” жана “начар шарт бар” деген сөздөр колдонулганы менен, төмөн топтогу ар бир бала эч кандай терс окуя көргөн эмес дегенди билдирбейт.

Ата-эненин ажырашуусу же өлүмү сыяктуу маанилүү окуялар индекске киргизилген эмес. Изилдөөчүлөр мунун себебин айрым толкундарда алар он жаштан кийин өлчөнгөнү жана артка кайрылып эстөө көйгөйлөрү менен түшүндүрүшкөн.

Начар шарттагы балдарда тырышчаактык компенсациялоочу сапат болгонбу?

Тырышчаактык менен математикалык өзүн-өзү баалоонун байланышы начар шарттагы топто күчтүүрөөк. Бул тышкы ресурстар чектелүү болгондо аракетти уланта билүү баланын академиялык өзүнө ишенимин колдогон компенсациялоочу сапат болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Бирок ошол эле топто университеттик даража менен байланыш алсызыраак жана бурмалоону тууралагандан кийин жоголот. Изилдөөчүлөр муну академиялык мүмкүнчүлүктүн расмий квалификацияга айланышына тоскоол болгон түзүмдүк шарттар менен түшүндүрүшөт:

• Жогорку билимдин чыгымдары
• Туруксуз турак жай шарттары
• Үй-бүлөлүк кам көрүү милдеттери
• Университетке тапшыруу жана карьералык багыт берүү мүмкүнчүлүгүнүн чектелиши
• Үй-бүлөнүн социалдык жана маданий капиталынын чектелиши

Бул тоскоолдуктар түз өлчөнүп, механизм тести жүргүзүлгөн эмес. Түшүндүрмө байкалган академиялык жана дипломдук байланыштардын айырмасын чечмелөө үчүн сунушталган.

Жыныска жараша кандай айырмачылыктар байкалган?

Кыздар мугалимдик баалоодо башынан жогорку тырышчаактык упайына ээ болгону менен, тырышчаактыктын аракеттин баалуулугу тууралуу ишенимдер менен байланышы эркектерде күчтүүрөөк көрүнгөн.

Эркектерде толук убакыт иштөө менен байланыш когнитивдик жөндөмдөй күчтүү аралаштыруучуга ылайык жасалган түзөтүүдөн кийин да болжол менен 1,5 пайыздык пункт болуп калган жана берилген ишеним аралыгы нөлдү камтыган эмес. Аялдарда ошол эле байланыш алсыз жана морт.

Эмгек акы жана жетекчилик натыйжалары болсо эркектерде да өтө төмөн туруктуулук маанилерине ээ. Ошондуктан “эмгек рыногунун кайтарымдары толугу менен эркектерде гана бар” деген тыянак өтө жалпыланган. Туурараак чечмелөө — өзгөчө толук убакыт иштөө байланышы эркектерде күчтүүрөөк, ал эми эмгек акы жана жетекчилик байланышы эки жыныста тең аралаштыруучуларга морт бойдон калган.

Эркектер жана аялдар үчүн өзүнчө моделдердеги коэффициенттердин айырмалуу көрүнүшү эки коэффициент бири-биринен статистикалык маанилүү деңгээлде айырмаланат дегенди өз алдынча көрсөтпөйт. Изилдөөдө бардык натыйжалар үчүн түз өз ара аракет тесттери же топтор аралык коэффициент айырмасы тесттери берилген эмес.

Изилдөөчүлөр аялдардын окшош билим жана жөндөм байланыштарына карабастан экономикалык кайтарым ала албай калышын кесиптик сегрегация, жарым күндүк иш, эмгек акы теңсиздиги жана басмырлоо сыяктуу түзүмдүк факторлор менен байланыштырышкан. Бул механизмдер түз текшерилбей, мүмкүн болгон түшүндүрмөлөр катары талкууланган.

Мугалимдик баалоодогу өлчөө катасы кантип текшерилген?

Мугалимдердин балдардын оозеки жөндөмү тууралуу баалары ошол эле балдардын объективдүү British Ability Scales оозеки тест упайлары менен регрессияга киргизилген. Объективдүү тест менен түшүндүрүлбөгөн мугалимдик баалоо калдыгы мугалимдин субъективдүү пикирин же өлчөөнүн дал келбестигин билдирген кошумча көзөмөл катары моделге кошулган.

Бул көзөмөлдөн кийин:

• Коэффициенттер %7ден аз өзгөргөн.
• Туруктуулук маанилери 0,003төн аз өзгөргөн.
• Эч бир натыйжа туруктуулук категориясын өзгөрткөн эмес.
• Математика жана жазуу байланыштары салыштырмалуу туруктуу калган.
• Эмгек рыногунун натыйжалары морт бойдон калган.

Бирок колдонулган калдык таза мугалимдик бурмалоону гана билдирбейт. Ал объективдүү тест өлчөй албаган чыныгы оозеки жөндөмдөрдү, кокустук катаны жана мугалим ар башка кырдаалда байкаган жүрүм-турумду да камтышы мүмкүн. Ошондуктан талдоо өлчөө катасын толук жойбойт, болгону натыйжалар белгилүү бир мугалимдик баалоо дал келбестигине таянабы же жокпу текшерет.

Изилдөөнүн күчтүү жактары кайсылар?

• Катышуучуларды төрөлгөндөн 51 жашка чейин көзөмөлдөгөн узак мөөнөттүү маалымат булагы колдонулган.
• Тырышчаактык чоң курактагы натыйжалардан ондогон жыл мурда өлчөнгөн.
• Өзүн-өзү билдирүүгө негизделген grit шкалаларынын ордуна мугалимдик баалоо колдонулган.
• Когнитивдик жөндөм бир экзамен менен эмес, беш тесттен түзүлгөн курама индекс менен өлчөнгөн.
• Кош бойлуулук, эрте ден соолук, ата-эненин билими, үй-бүлөлүк шарттар жана мектеп өзгөрмөлөрүн камтыган кеңири көзөмөл топтому колдонулган.
• Байкоодон чыгып калуу тескери ыктымалдык салмактоо менен эске алынган.
• Алгачкы байланыштар түз себептик катары берилбей, өлчөнбөгөн аралаштыруучуларга карата сезимталдык эсептелген.
• Балалыктагы начар шарт жана жыныс боюнча чакан топтор өзүнчө бааланган.
• Мугалимдик отчеттордогу системалык өлчөө айырмачылыктарына кошумча көзөмөл жасалган.
• Академиялык өзүн-өзү баалоо, контрол локусу, жумуш ордундагы жөндөмдөр, билим жана эмгек рыногунун натыйжалары бирге изилденген.

Изилдөөнүн негизги чектөөлөрү кайсылар?

• Байкоочу дизайн: Тырышчаактык эксперимент аркылуу өзгөртүлгөн эмес; себептүүлүк так аныкталбайт.
• Тарыхый когорт: Катышуучулар 1970-жылы төрөлүп, тырышчаактык 1980-жылы өлчөнгөн. Мектеп жана эмгек рыногунун шарттары бүгүнкүдөн айырмаланат.
• Бир өлкө: Билим берүү системасы, университет чыгымдары, гендердик ролдор жана иш менен камсыз болуу түзүлүшү Улуу Британияга мүнөздүү таасирлерди камтышы мүмкүн.
• Мугалимдик баалоо: Тырышчаактык упайына мугалимдин күтүүсү жана баланын жалпы мектептик жүрүм-туруму таасир этиши мүмкүн.
• Тырышчаактыктын бир жолку өлчөнүшү: Сапаттын өспүрүм курак жана чоң курак бою өзгөрүшү көзөмөлдөнгөн эмес.
• Академиялык натыйжалардын мүнөзү: Эң туруктуу көрүнгөн математика жана жазуу натыйжалары объективдүү жетишкендик эмес, баланын өзүн жакшы деп эсептөөсүнө негизделген өз билдирүүлөрү.
• Бир жашта өлчөө: Тырышчаактык жана академиялык өзүн-өзү баалоо он жашта өлчөнгөндүктөн, таасирдин багыты аныкталбайт.
• Жетишпеген маалымат: 9.484 адамдык ылайыктуу үлгү эң толук моделдерде 6.384 адамга түшкөн.
• Салмактоо божомолу: IPW жана AIPW моделге кирген өзгөрмөлөргө байланышкан байкоодон чыгып калууну гана оңдой алат.
• Көп салыштыруу: Көптөгөн натыйжа, чакан топ жана убакыт чекити текшерилип, жалпы көп салыштыруу түзөтүүсү колдонулган эмес.
• Негизги акыркы көрсөткүч алдын ала белгиленген эмес: Кайсы натыйжа алдын ала негизги натыйжа катары тандалганы көрсөтүлгөн эмес.
• Чакан топ айырма тесттери: Эркек-аял жана начар шарт топторунун коэффициент айырмаларынын баары түз өз ара аракет тесттери менен текшерилген эмес.
• Начар шарт индекси: Медициналык жана социалдык-экономикалык окуялар жөн гана кошулган; оордугу жана узактыгы ажыратылган эмес.
• Кирбей калган начар шарттар: Ата-эненин өлүмү, үй-бүлөлүк жаңжал жана эрте ажырашуу сыяктуу окуялар индексте жок.
• Чоң курактагы жөндөмдөр өз билдирүү: Байланыш, компьютер жана каржы жөндөмдөрү объективдүү тесттер менен өлчөнгөн эмес.
• Эмгек рыногу маалыматтары өз билдирүү: Эмгек акы жана иш абалы административдик жазуулар менен ырасталган эмес.
• Сезимталдык салыштыруусу: Когнитивдик жөндөм бардык өлчөнбөгөн аралаштыруучулар үчүн ылайыктуу салыштырма деген божомол субъективдүү тандоо.
• Белгилүү аралаштыруучуларды текшербейт: Туруктуулук мааниси мүмкүн болгон бурмалоонун күчүн эсептейт; кайсы өлчөнбөгөн фактор чындап бар экенин көрсөтпөйт.
• Отчеттук карама-каршылыктар: Тырышчаактык өлчөөлөрүнүн корреляциясы, айрым негизги компонент белгилери, адам-толкун сандары жана айрым туураланган жумушсуздук коэффициенттеринде дал келбестик бар.

Изилдөө эмнени колдойт?

• Тырышчаактык менен когнитивдик жөндөмдөр өз ара байланышкан, бирок айырмалуу адам капиталынын өлчөмдөрү экенин колдойт.
• Когнитивдик жөндөмдөр техникалык жана сандык тармактарда күчтүүрөөк алдын ала маалымат берерин көрсөтөт.
• Тырышчаактык балдардын математика жана жазуу боюнча өзүн натыйжалуу сезүүсү менен күчтүү байланышта экенин көрсөтөт.
• Тырышчаактык ийгиликти кокустукка жүктөбөө жана аракеттин баалуулугуна ишенүү менен байланыштуу экенин көрсөтөт.
• Тырышчаактык командада иштөө жана каржы жөндөмүн өзүн-өзү баалоо менен когнитивдик жөндөмдөн бир аз башкача байланыш түзөрүн көрсөтөт.
• Балалыктагы начар шарттарда тырышчаактык менен математикалык өзүнө ишенимдин байланышы күчөшү мүмкүн экенин колдойт.
• Жеке тырышчаактык академиялык жөндөм жана ишенимди колдосо да, расмий билим жана экономикалык мобилдүүлүк үчүн жетишсиз экенин көрсөтөт.
• Узак мөөнөттүү эмгек рыногу байланыштары байкалбаган аралаштыруучуларга өтө сезимтал экенин көрсөтөт.

Изилдөө эмнени далилдебейт?

• Тырышчаактыкка үйрөтүү балдардын келечектеги эмгек акысын жогорулатарын далилдебейт.
• Тырышчаактык университетти бүтүрүүгө түз себеп болорун көрсөтпөйт.
• Кыздар биологиялык жактан эркек балдардан тырышчаак экенин далилдебейт.
• Эненин таасири биологиялык, атанын таасири социалдык каналдар аркылуу гана ишке ашарын көрсөтпөйт.
• Начар шарттагы балдар тырышчаактыктын жардамы менен түзүмдүк тоскоолдуктарды жеңе аларын көрсөтпөйт.
• Аялдардын тырышчаактыгынын экономикалык эч кандай баалуулугу жок экенин көрсөтпөйт.
• Мугалимдик баалоо объективдүү жана катасыз экенин көрсөтпөйт.
• Математикалык өзүнө ишеним менен байланыш объективдүү математикалык жетишкендикке тең экенин көрсөтпөйт.
• 1980-жылкы Британиядагы жыныс жана этникалык тегине байланышкан коэффициенттер бүгүнкү Түркияда жарактуу экенин көрсөтпөйт.
• Тырышчаактык жалгыз социалдык мобилдүүлүк саясаты болушу керек экенин көрсөтпөйт.

Түркия үчүн эмнени билдирет?

Изилдөөнүн Түркия үчүн эң маанилүү натыйжасы — балдардагы тырышчаактыкты колдогон чаралар таптакыр баасыз эмес, бирок аларды жогорку киреше же социалдык тепкичке көтөрүлүүнүн кепилдиги катары көрсөтүүгө болбойт.

Изилдөөнүн өз адабият талдоосунда өнүгүү ой жүгүртүүсүнө негизделген билим берүү кийлигишүүсү Түркиядагы башталгыч класстын окуучуларынын тырышчаактыгын жогорулата алары айтылат. Бул сапат толугу менен өзгөрбөс инсандык касиет эмес экенин көрсөтөт. Бирок каралган Британия когорту белгилүү бир кийлигишүүнүн Түркиядагы узак мөөнөттүү таасирин өлчөбөйт.

Түркияда колдонууга боло турган билим берүү мамилеси төмөнкү элементтерди камтышы мүмкүн:

• Оор тапшырмаларды чакан жана жеткиликтүү кадамдарга бөлүү
• Ката окуунун бир бөлүгү экенин көрсөтүү
• Туура натыйжага гана эмес, колдонулган стратегияга жана улантылган аракетке пикир берүү
• Баланы “акылдуу” же “жалкоо” деген туруктуу белгилер менен этикеткалабоо
• Тапшырманы улантууну колдоп жатып, натыйжасыз жана зыяндуу өжөрлүктү күчөтпөө
• Тырышчаактыкты мугалимдин пикири, жүрүм-турум тапшырмасы жана окуучунун өзүн-өзү баалоосу менен бирге өлчөө

Начар шарттагы балдарда тырышчаактык академиялык өзүнө ишеним менен күчтүүрөөк байланышта болушу бул топторго мотивациялык окутуу гана керек дегенди билдирбейт. Изилдөөнүн негизги эскертүүсү тескерисинче: жеке аракет түзүмдүк ресурс жетишсиздигин жалгыз өзү толуктай албайт.

Түркияда тырышчаактыкты колдогон программалар төмөнкү саясаттар менен бирге жүргүзүлүшү керек:

• Акысыз же арзан сапаттуу мектепке чейинки билим
• Начар шарттагы окуучуларга стипендия, транспорт, тамак-аш жана турак жай колдоосу
• Университет жана кесип тандоо үчүн сапаттуу багыт берүү
• Окуу кыйынчылыгы, угуу, көрүү жана сүйлөө көйгөйлөрүн эрте аныктоо
• Мектептердин сапат жана ресурс айырмасын азайтуу
• Кыздар жана аялдар үчүн кесиптик бөлүнүүнү жана эмгек акы теңсиздигин азайтуучу чаралар
• Кам көрүү милдеттеринен улам билимден же толук убакыт иштен үзүлүүнү азайтуучу колдоолор

Түркияда жүргүзүлө турган ырастоо изилдөөсү азыркы окуучуларды балалыктан чоң куракка чейин көзөмөлдөп, тырышчаактыкты мугалимдик баалоо менен гана чектебей, объективдүү жүрүм-турум тапшырмалары менен да өлчөөгө тийиш. Академиялык жетишкендик үчүн борбордук экзамендер жана мектеп баалары, иш менен камсыз болуу үчүн мүмкүн болсо Sosyal Güvenlik Kurumu жазуулары, эмгек акы үчүн административдик маалыматтар колдонулушу керек.

Мындан тышкары тырышчаактыкка багытталган кийлигишүүлөр рандомизацияланган же күчтүү квази-эксперименталдык дизайндар менен бааланып, кыска мөөнөттүү мотивация гана эмес, окуу жетишкендиги, мектепке катышуу, психологиялык жыргалчылык жана теңсиздикке таасири өлчөнүшү керек.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Негизги сандык натыйжалар:

• Когнитивдик жөндөмдүн бир стандарттык четтөөгө өсүшү тырышчаактыктын 0,202 стандарттык четтөөгө өсүшү менен байланышкан.
• Кыздардын мугалимдик баалоого негизделген тырышчаактык упайы 0,343 стандарттык четтөөгө жогору.
• Тырышчаактык математикадан өзүн жакшы деп эсептөө менен 6,8 жана жазуудан жакшы деп эсептөө менен 5,9 пайыздык пункт байланыш көрсөткөн.
• Тырышчаактык жогорку бааларды кокустукка байланыштыруу ыктымалдыгынын 3,4 пайыздык пунктка азайышы менен байланышкан.
• Тырышчаактык университеттик даража менен алгачкы моделде 2,9 пайыздык пункт оң байланыш көрсөткөн.
• Университеттик даража менен байланыш когнитивдик жөндөмдөй күчтүү аралаштыруучу божомолдо нөлгө түшкөн.
• Толук убакыт иштөө менен алгачкы байланыш 1,5 пайыздык пункт; туруктуулук мааниси төмөн.
• Эмгек акы менен алгачкы байланыш болжол менен %2,3; бурмалоого түзөтүүдө белги тескери айланган.
• Начар шарттагы балдарда математикалык өзүн-өзү баалоо байланышы 8,1 пайыздык пункт жана RV 0,142.
• Эркектерде толук убакыт иштөө байланышы 2,0 пайыздык пункт, аялдарда 0,5 пайыздык пункт.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Изилдөөнүн толук түпнуска аталышы: Perseverance, Cognitive Skills and Life Outcomes

Авторлордун толук жана түпнуска тартиби: Eduardo Fé жана Sabaa Jahangir.

Тең салым же тең биринчи авторлук: Каралган версияда тең салым тууралуу билдирүү жок.

Жооптуу автор: Өзүнчө жооптуу автор белгиси жок. Eduardo Fé жана Sabaa Jahangirдин байланыш электрондук даректери бирге берилген.

Авторлордун мекемелери:

• Eduardo Fé: The University of Manchester, Улуу Британия
• Sabaa Jahangir: Manchester Metropolitan University, Улуу Британия

Авторлук эскертүү: Изилдөө Sabaa Jahangirдин The University of Manchesterдагы доктордук диссертациясынын бир бөлүгү экени айтылган.

Учурдагы журнал DOI:10.1016/j.jebo.2026.107664

Preprint DOI:10.2139/ssrn.6818038

Учурдагы журнал:Journal of Economic Behavior & Organization.

Том жана макала номери: Том 248, Макала 107664.

Басмакана: Elsevier B.V.

Расмий журнал шилтемеси:Рецензияланган макала жазуусу

Расмий мекеме жазуусу:The University of Manchester Research Explorer

Жарыяланган жыл: 2026.

Рецензия абалы: Каралган 18 Май 2026 датасындагы файл автордук макала/preprint версиясы. Библиографиялык текшерүүдө изилдөө кийин рецензияланган журналдык макала болуп жарыяланганы аныкталган.

Булактын түрү: 1970-жылкы Британиялык төрөлүү когортуна негизделген узак мөөнөттүү байкоочу изилдөө, эконометрикалык баалоо жана өлчөнбөгөн аралаштыруучуларга сезимталдык талдоосу.

Каржылоо: Каралган версияда өзүнчө каржылоо билдирүүсү жок.

Этикалык уруксат: Каралган версияда бул экинчи даражадагы маалымат талдоосу үчүн өзүнчө этикалык комитет номери берилген эмес.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Каралган версияда өзүнчө кызыкчылыктардын кагылышы тууралуу билдирүү жок.

Маалыматка жеткиликтүүлүк: Изилдөө British Cohort Study маалыматтарына негизделет. Каралган версияда атайын маалымат репозиторийинин шилтемеси же талдоо кодуна жетүү дареги берилген эмес.

Ыраазычылык: Авторлор David Gill, Victoria Prowse жана Maria Pampakaга пикирлери үчүн ыраазычылык билдиришкен.

Бул кыргызча илимий баяндоо жүктөлгөн 72 беттик 18 Май 2026 датасындагы версиянын негизги тексти, формулалары, негизги таблицалары жана бардык кошумча талдоолорунун негизинде даярдалган. Рецензияланган журнал жазуусу библиографиялык идентификацияны, DOI, журналды, басмакананы жана учурдагы жарыялоо абалын гана ырастоо үчүн колдонулган. Рецензияланган акыркы версияда болушу мүмкүн болгон илимий өзгөрүүлөр жүктөлгөн файлда жок болгондуктан баяндоого кошулган эмес.

Изилдөөнүн эң маанилүү илимий чеги — байкоочу байланыштарды себептик таасир катары чечмелөөгө болбойт. Эң туруктуу натыйжалардын өзү да тырышчаактык менен бир жашта өлчөнгөн академиялык өзүн-өзү баалоого тиешелүү. Университет, иш менен камсыз болуу жана эмгек акы натыйжалары өлчөнбөгөн аралаштыруучуларга морт.

Отчеттук жактан тырышчаактык өлчөөлөрүнүн корреляциясы, айрым негизги компонент белгилери, эмгек рыногу байкоолорунун “адам” деп белгилениши жана терс жумушсуздук коэффициенттерине колдонулган айрым бурмалоо түзөтүүлөрүнүн ортосунда ички дал келбестиктер бар. Бул көйгөйлөр өзгөчө чакан топ жана эмгек рыногу натыйжаларын этият чечмелөөнү талап кылат.

Түркияда түз колдонуу үчүн азыркы жергиликтүү үлгүлөр, объективдүү академиялык натыйжалар, административдик жумуш маалыматтары жана рандомизацияланган билим берүү кийлигишүүлөрү керек. Тырышчаактыкты колдогон чаралар стипендия, багыт берүү, мектеп ресурстары, гендердик теңчилик жана эмгек рыногун жөнгө салуу сыяктуу түзүмдүк саясаттардын ордуна колдонулбашы керек.