Bu tədqiqat uşaqların çətin və ya rutin tapşırıqlar qarşısında səyi davam etdirmə meylinin təhsil, iş həyatı və iqtisadi nəticələrlə necə əlaqəli olduğunu araşdırmışdır. Tədqiqatçılar bu xüsusiyyəti “əzmkarlıq” kimi götürmüş və 1970 Britaniya Kohort Tədqiqatında müəllimlər tərəfindən on yaşında qiymətləndirilən əzmkarlıq səviyyələrindən istifadə etmişlər. Eyni uşaqların idrak bacarıqları obyektiv riyaziyyat, şifahi məntiqi düşünmə, qısamüddətli yaddaş və nümunə həll etmə testləri ilə ölçülmüş; iştirakçılar 51 yaşına qədər izlənmişdir.

Tədqiqat əzmkarlıq ilə idrak bacarıqlarının eyni xüsusiyyətin iki fərqli adı olmadığını göstərir. Aralarındakı korrelyasiya təxminən 0,41-dir. İdrak bacarıqları riyaziyyat, kompüterdən istifadə, problem həlli və ədədi tapşırıqlar kimi texniki sahələrdə daha güclü əlaqələr göstərdiyi halda, əzmkarlıq; səy göstərməyin dəyərinə inanmaq, uğuru şansdan çox şəxsi səylə əlaqələndirmək və komanda işi kimi sahələrdə daha aydın rola malik görünür.

On yaşındakı əzmkarlıq səviyyəsinin müşahidə olunan ən güclü müəyyənediciləri idrak bacarığı və cinsiyyətdir. İdrak bacarığında bir standart sapmalıq artım əzmkarlıq balında 0,202 standart sapmalıq artımla əlaqəlidir. Qız uşaqlarının müəllimlər tərəfindən qiymətləndirilən əzmkarlıq balı oğlanlardan orta hesabla 0,343 standart sapma daha yüksəkdir. Beş yaşına qədər xəstəxanaya yerləşdirilmə, eşitmə-görmə-nitq problemləri, hamiləlikdə ananın siqaret çəkməsi və normadan kənar hamiləlik müddəti daha aşağı əzmkarlıqla; atanın orta təhsil və ya universitet təhsili isə daha yüksək əzmkarlıqla əlaqəli tapılmışdır.

Bir standart sapma daha yüksək əzmkarlıq uşağın özünü riyaziyyatda yaxşı hesab etmə ehtimalında 6,8 faiz bəndi, yazıda yaxşı hesab etmə ehtimalında 5,9 faiz bəndi və yaradıcı yazıda yaxşı hesab etmə ehtimalında 2,4 faiz bəndi artımla əlaqəlidir. Əzmkarlıq həmçinin yüksək qiymətlərin yalnız şansdan asılı olduğuna, işləməyin vaxt itkisi olduğuna və cəhd etməyə dəymədiyinə dair inancların daha az müşahidə edilməsi ilə bağlıdır.

İlkin modellərdə əzmkarlığın universitet dərəcəsi əldə etmə ehtimalı ilə 2,9 faiz bəndi, tam zamanlı işləmə ehtimalı ilə 1,5 faiz bəndi və həftəlik xalis əməkhaqqı ilə təxminən %2,3 nisbətində müsbət əlaqə göstərdiyi hesablanmışdır. Lakin tədqiqatçıların ölçülməmiş qarışdırıcı dəyişənlərə qarşı apardığı həssaslıq təhlili bu uzunmüddətli əlaqələrin kövrək olduğunu ortaya qoymuşdur. İdrak bacarığı qədər güclü, ölçülməmiş bir amil fərz edildikdə universitet dərəcəsi ilə əlaqə tamamilə aradan qalxmış; əməkhaqqı əlaqəsi istiqamət dəyişərək mənfi olmuşdur.

Uşaqlıqda əlverişsiz şərait yaşamış iştirakçılarda əzmkarlıq ilə riyaziyyat səriştəsi qavrayışı arasındakı əlaqə daha güclüdür. Buna qarşılıq bu uşaqlarda əzmkarlığın universitet dərəcəsinə çevrilmə əlaqəsi daha zəifdir. Tədqiqatçılar bunu uşağın fərdi səyinin akademik inkişafı dəstəkləyə bilməsinə baxmayaraq, maliyyə resurslarının çatışmazlığı, qeyri-sabit mənzil şəraiti, qayğı məsuliyyətləri və ya universitet üzrə məsləhətə məhdud çıxış kimi struktur maneələri təkbaşına aradan qaldıra bilməməsi ilə izah edirlər.

Tədqiqatın əsas mesajı əzmkarlığın dəyərsiz olmadığı, lakin təkbaşına iqtisadi uğur düsturu kimi görülməməli olduğudur. Əzmkarlıq uşaqların öyrənmədə iştirakını, akademik özünəinamını və səyin mənasına dair inanclarını dəstəkləyə bilər. Uzunmüddətli təhsil və əmək bazarı nəticələri isə məktəb keyfiyyəti, ailə resursları, ali təhsilə çıxış, gender bərabərsizliyi və əmək həyatındakı institusional strukturların da təsiri altındadır.

Tədqiqatda “əzmkarlıq” nə deməkdir?

Əzmkarlıq uzunmüddətli məqsədə çatmaq üçün çətinliklər, uğursuzluqlar və ya darıxdırıcı tapşırıqlar qarşısında səyi davam etdirə bilmə meylidir. Tədqiqat bu xüsusiyyəti ingiliscə “perseverance” anlayışı ilə müəyyənləşdirir.

Əzmkarlıq ilə “grit” eyni anlayış deyil. Grit adətən uzunmüddətli məqsədlərə yönəlmiş əzmkarlıq ilə ehtirasın birləşməsi kimi müəyyən edilir. Bu tədqiqatda ehtiras, məqsədə bağlılıq və ya marağın davamlılığı ölçülməmişdir. Ölçülən xüsusiyyət uşağın çətin və ya rutin işlər qarşısında nə dərəcədə israrlı davrandığına dair müəllim qiymətləndirməsidir.

“İdrakdan kənar bacarıq” ifadəsi də bu xüsusiyyətin düşünmə ilə heç bir əlaqəsi olmadığı mənasına gəlmir. İqtisadiyyat və təhsil ədəbiyyatında bu adlandırma; riyazi məntiq, yaddaş və ya şifahi bacarıq kimi ənənəvi idrak testləri ilə birbaşa ölçülməyən özünütənzimləmə, əzmkarlıq, səbir, riskə münasibət və sosial bacarıq kimi xüsusiyyətləri ayırmaq üçün istifadə olunur.

Tədqiqat niyə vacibdir?

Uşaqların məktəbdə və yetkinlik dövründə uğurlu olmasını yalnız zəka və ya imtahan bacarıqları ilə izah etmək mümkün deyil. Eyni idrak potensialına malik iki uşaq çətin tapşırıq qarşısında göstərdikləri səy, uğursuzluğu şərh etmə tərzi və məqsədə davam etmə meylləri səbəbindən fərqli nəticələrə çata bilər.

Bu mövzu avtomatlaşdırma və süni intellektin rutin idrak tapşırıqlarını getdikcə daha çox üzərinə götürməsi səbəbindən əlavə əhəmiyyət qazanır. Tədqiqatçılar uyğunlaşma, tapşırıqda qalma, yeni bacarıq öyrənmə və insanlarla birlikdə işləmə kimi xüsusiyyətlərin əmək həyatındakı nisbi əhəmiyyətinin arta biləcəyini irəli sürürlər.

Bununla belə, fərdi xüsusiyyətləri uğur resepti kimi təqdim etmək mühüm risk yaradır. Ali təhsil xərci, məktəb keyfiyyəti, ailə gəliri, ayrı-seçkilik, qayğı yükü və ya əmək bazarının quruluşu nəzərə alınmasa, uğursuzluqların məsuliyyəti ədalətsiz şəkildə yalnız fərdin “kifayət qədər əzmkar olmamasına” yüklənə bilər. Tədqiqatın həssaslıq və alt qrup təhlilləri bu reduksionist yanaşmanı sorğulayır.

1970 Britaniya Kohort Tədqiqatı necə yaradılmışdır?

Tədqiqatın məlumatları 1970 British Cohort Study adlı uzunmüddətli doğum kohortundan götürülmüşdür. Başlanğıc dalğa 5 Aprel 1970 Bazar günü saat 00.01 ilə 11 Aprel Şənbə günü saat 24.00 arasında, hamiləliyin 24. həftəsindən sonra Birləşmiş Krallıqda baş vermiş diri və ya ölü doğuşları əhatə etmişdir.

İlk məlumat dalğasında 17.196 qeyd olmuşdur. Şimali İrlandiyadakı 656 doğum sonrakı izləmələrdən çıxarılmışdır. İştirakçılar haqqında 5, 10, 16, 26, 30, 34, 38, 42, 46 və 51 yaşlarında yeni məlumatlar toplanmışdır. Məlumatlar doğuş üzrə məsul şəxslər, tibb bacıları, müəllimlər, valideynlər və kohort üzvlərinin özləri tərəfindən təmin edilmişdir.

On yaşında həm idrak bacarığı, həm də əzmkarlıq ölçümü olan 9.484 nəfər vardır. Çoxsaylı nəzarət dəyişənlərinin eyni vaxtda istifadə olunduğu ən məhdud əsas modellərdə çatışmayan müşahidələrə görə nümunə 6.384 nəfərə düşmüşdür. Təhlilə görə istifadə olunan nümunə ölçüləri dəyişir:

Əmək bazarı cədvəlində bu son rəqəmlər “fərd sayı” kimi işarələnmişdir. Lakin başlanğıc kohortu 17.196 nəfərdən ibarət olduğu və eyni iştirakçılar altı izləmə dalğasında təkrar müşahidə edildiyi üçün 23.560 dəyəri fərd deyil, şəxs-dalğa müşahidəsidir. Bu, tədqiqatdakı mühüm hesabat problemlərindən biridir.

Əzmkarlıq necə ölçülmüşdür?

On yaş qiymətləndirməsində müəllimlərə uşaq barədə iki sual verilmişdir:

1. Uşaq çətin tapşırıqlarla qarşılaşdıqda nə qədər əzmkarlıq göstərir?
2. Uşaq çətin və ya rutin işlərdə əzmkarlıq göstərib tapşırığı davam etdirirmi?

Müəllimlər iki ucu birləşdirən vizual analoq xətt üzərində işarə qoymuşlar. Ballar 1 ilə 47 arasında rəqəmsallaşdırılmışdır. İki ölçmənin yüksək dərəcədə əlaqəli olduğu bildirilmişdir. Əsas mətndə korrelyasiya 0,73 kimi verildiyi halda Əlavə Cədvəl B.2-də 0,7507 olaraq hesabatlanmışdır. Nəticələrdə ikinci sualdan alınan bal istifadə edilmişdir.

Uşaqların qiymətləndirmə zamanı yaşları 9,75 ilə 11,58 il arasında dəyişmişdir. Yaşdakı bir neçə aylıq fərqin inkişaf təsirini azaltmaq üçün uşaqlar iki aylıq yaş qruplarına bölünmüş və əzmkarlıq balları hər yaş qrupu daxilində standartlaşdırılmışdır.

Müəllim ölçməsinin üstünlüyü uşağın özünüqiymətləndirməsinə əsaslanmaq əvəzinə onu uzun müddət müşahidə edən bir böyüyün fikrindən istifadə etməsidir. Lakin müəllim gözləntiləri, gender stereotipləri, şagirdin məktəb uğuru və ya sinifdaxili davranışları qiymətləndirməyə təsir edə bilər. Bundan əlavə, kohortda hər müəllim əsasən yalnız bir tədqiqat iştirakçısını qiymətləndirdiyi üçün müəllimə xas qiymətləndirmə meylləri sabit effekt üsulu ilə ayrışdırıla bilməmişdir.

İdrak bacarıqları necə ölçülmüşdür?

İdrak bacarığı komponenti beş ayrı testdən yaradılmışdır:

• Friendly Math Test: Tətbiqi 51 problemlə ədədi və riyazi məntiqi düşünmə
• Word Definitions: Söz ehtiyatı və şifahi qavrama
• Word Similarities: Abstrakt şifahi məntiq
• Digit Recall: Qısamüddətli və işçi yaddaş
• Progressive Matrices: Şifahi olmayan nümunə tanıma və yeni problem həlli

Hər test uşağın dəqiq yaşına görə iki aylıq qruplarda standartlaşdırılmışdır. Daha sonra əsas komponentlər təhlili tətbiq edilmiş və testlərin ortaq variasiyasını ən çox izah edən birinci əsas komponent ümumi idrak bacarığı göstəricisi kimi istifadə olunmuşdur.

Əzmkarlıq balı ilə idrak bacarığı indeksi arasındakı korrelyasiya 0,41-dir. Bu orta səviyyəli əlaqə iki ölçmənin tam müstəqil olmadığını, lakin eyni xüsusiyyəti də təmsil etmədiyini göstərir.

Digər davranış xüsusiyyətləri necə nəzarətdə saxlanmışdır?

Müəllim sorğusunda diqqətsizlik, narahatlıq, impulsivlik, darıxma, təşviş, sosial çəkilmə, motor koordinasiyası və tapşırığı tamamlama kimi çoxsaylı bəndlər mövcuddur. Bu bəndlərin hər birini ayrı dəyişən kimi modelə daxil etmək yüksək korrelyasiya və multikolinearlıq problemlərinə səbəb ola biləcəyindən əsas komponentlər təhlili tətbiq edilmişdir.

Öz dəyəri ən az 1 olan səkkiz komponent saxlanmışdır. Bunlardan:

• Birinci komponent ümumi davranış, hiperaktivlik və tapşırığı tamamlamama problemlərini,
• Üçüncü komponent diqqət, konsentrasiya və tapşırığı bitirmə davranışlarını

yüksək dərəcədə təmsil edir. Bu iki komponent əzmkarlıqla güclü əlaqə göstərdiyindən onların modelə əlavə edilməsi araşdırılan xüsusiyyətin özünü statistik olaraq modeldən çıxarmaq mənasına gələ bilərdi. Buna görə təhlillərdə yalnız qalan altı davranış komponentinə nəzarət edilmişdir.

Əlavə Cədvəl B.2-də üçüncü komponentin əzmkarlıqla korrelyasiyası müsbət 0,4105–0,4240 kimi görünərkən əsas mətndə mənfi təxminən -0,41 kimi təsvir edilmişdir. Əsas komponentlərin riyazi işarəsi tərsinə çevrilə bilsə də, mətn və cədvəl arasındakı işarə fərqi izah edilməmişdir.

Hansı erkən həyat dəyişənləri modelə daxil edilmişdir?

Tədqiqat yalnız əzmkarlıq və idrak bacarığını müqayisə etməmiş; doğumdan on yaşa qədər çoxsaylı mümkün ortaq müəyyənediciyə nəzarət etməyə çalışmışdır.

Hamiləlik və doğum dəyişənləri:

• Ananın doğuş yaşı
• Hamiləlikdə siqaret istifadəsi
• Normadan qısa və ya uzun hamiləlik
• Doğum çəkisi
• Doğum sırası
• Əvvəlki düşük, ölü doğuş və körpə itkiləri
• Doğum bölgəsi və uşağın cinsiyyəti

Beş yaş dəyişənləri:

• Ana südü ilə qidalanma
• Xəstəxanaya yerləşdirilmə
• Eşitmə, görmə və ya nitq problemi
• Valideynlərin uşağa kitab oxuması
• Valideyn təhsili və məşğulluq vəziyyəti
• Bacı-qardaş sayı

On yaş dəyişənləri:

• Valideyn işsizliyi
• Gəlirə bağlı sosial yardım alınması
• Ev təsərrüfatının gəliri
• Mənzil mülkiyyəti və otaq sayı
• Ana və atanın siqaret istifadəsi
• Uşağın boyu, çəkisi və sağlamlıq problemləri
• Məktəb növü
• Valideynlərin təhsildə iştirakı

Bu geniş nəzarət siyahısı müşahidə olunan ailə və sağlamlıq fərqlərini azaldır. Buna baxmayaraq, valideynlik keyfiyyəti, genetik xüsusiyyətlər, müəllim keyfiyyəti, məhəllə şəraiti və ailənin mədəni kapitalı kimi tam ölçülməyən amillər mövcudluğunu qoruya bilər.

Əsas ekonometrik model nədir?

Tədqiqatçılar p yaşında ölçülən nəticənin on yaşındakı əzmkarlıq və idrak bacarıqları ilə əlaqəsini aşağıdakı şərti gözlənti modeli ilə ifadə etmişlər:

\[ E(Y_{ip}\mid C_i,P_i,X_i)=\Theta(\alpha+\theta_1P_i+\theta_2C_i+X_i^{\prime}\beta) \]

Burada:

• Y_ip, i şəxsin p yaşındakı təhsil, bacarıq və ya əmək bazarı nəticəsidir.
• P_i, on yaşındakı standartlaşdırılmış əzmkarlıq balıdır.
• C_i, on yaşındakı standartlaşdırılmış idrak bacarığı indeksidir.
• X_i, hamiləlik, ailə, sağlamlıq, məktəb və ev təsərrüfatı dəyişənlərindən ibarət nəzarət vektorudur.
• θ₁, digər müşahidə olunan dəyişənlər sabitkən əzmkarlıqla əlaqəli təxmini dəyişikliyi təmsil edir.
• θ₂, idrak bacarığı ilə əlaqəli təxmini dəyişikliyi təmsil edir.
• Θ, davamlı nəticələrdə xətti identiklik, ikili nəticələrdə logistik funksiyadır.

İkili nəticələrdə bildirilən dəyərlər logistik reqressiyaların marjinal effektləridir:

\[ \frac{\partial E(Y_{ip}\mid C_i,P_i,X_i)}{\partial P_i} \qquad \text{ve} \qquad \frac{\partial E(Y_{ip}\mid C_i,P_i,X_i)}{\partial C_i} \]

Məsələn, əzmkarlıq üçün 0,068-lik marjinal effekt, əzmkarlıq balındakı bir standart sapmalıq artımın nəticə ehtimalında təxminən 6,8 faiz bəndi fərqlə əlaqəli olduğunu ifadə edir. Bu, nəticənin %6,8 artdığı mənasına gəlmir.

Yetkinlikdəki iş nəticələri altı ayrı izləmə dalğasından gəldiyi üçün eyni şəxsin birdən çox müşahidəsi vardır. Standart xətalar fərd səviyyəsində klasterləşdirilmişdir.

Çatışmayan məlumat və izləmədən itki necə idarə edilmişdir?

Uzunmüddətli tədqiqatlarda bəzi iştirakçıların sonrakı dalğalara qatılmaması və ya müəyyən suallara cavab verməməsi nəticələri təhrif edə bilər. Tədqiqatçılar bunun üçün tərs ehtimal çəkiləndirməsindən istifadə etmişlər.

Hər nəticə üçün məlumatı olan şəxslərə 1, olmayanlara 0 dəyəri verilmiş; bu müşahidə olunma ehtimalı doğum və erkən uşaqlıq dəyişənləri ilə logistik reqressiyada təxmin edilmişdir. Təhlildə qalan şəxslər təxmin edilən müşahidə ehtimallarının tərsi ilə çəkiləndirilmişdir. İzləmədə qalma ehtimalı aşağı olduğu halda məlumatı olan şəxslərə daha yüksək çəki verərək nümunənin başlanğıc kohortuna yaxınlaşdırılması məqsəd qoyulmuşdur.

Bu üsul yalnız çəki modelinə daxil edilmiş müşahidə olunan dəyişənlərdən asılı izləmə itkisini düzəldə bilər. Tədqiqatdan ayrılmağa təsir edən ölçülməmiş xüsusiyyətlər varsa qərəz davam edə bilər.

On yaşındakı əzmkarlığın ən güclü müəyyənediciləri nələr idi?

Ananın doğuş yaşı xətti olmayan əlaqə göstərmiş və model təxminən 30 yaş ətrafında ən yüksək əzmkarlıq səviyyəsinə işarə etmişdir. Həm daha gənc, həm də daha irəli ana yaşı daha aşağı təxminlərlə əlaqəlidir.

Tədqiqatçılar ananın təsirlərinin daha çox hamiləlik və bioloji kanallar, atanın təsirinin isə təhsil vasitəsilə sosial-mühit kanalları üzrə işlədiyini irəli sürürlər. Lakin müşahidəvi əmsallar bioloji və sosial mexanizmləri birbaşa ayırmır. Ananın təhsilinin statistik olaraq əhəmiyyətli olmaması, ananın sosial təsirinin olmadığını sübut etmir.

“Ağ olmayan” kimi birləşdirilən uşaqlarda əzmkarlıq balı 0,076 standart sapma daha yüksək tapılmışdır. Tədqiqatçılar bu kateqoriyanın Cənubi Asiya, Karib və Afrika mənşəli müxtəlif qrupları birləşdirdiyini, həmçinin ölçmənin 1980-də aparıldığını qeyd edərək nəticənin müasir əhali qruplarına ümumiləşdirilməməli olduğunu vurğulamışlar.

Əzmkarlıq uşaqların akademik özqavrayışı ilə necə əlaqəli idi?

Uşaqlardan müəyyən fənlərdə özlərini nə qədər yaxşı hesab etdikləri soruşulmuşdur. Bu nəticələrin obyektiv imtahan uğuru deyil, akademik özqavrayış olduğu xüsusilə qeyd edilməlidir.

Riyaziyyatda əzmkarlıq və idrak bacarığı demək olar ki, eyni böyüklükdə əlaqə göstərmişdir. Yazı və yaradıcı yazıda əzmkarlıq əmsalı idrak bacarığından daha böyükdür. İncəsənət və əl işlərindəki kiçik mənfi əlaqə yalnız %10 əhəmiyyətlilik səviyyəsindədir və çoxsaylı müqayisələr aparıldığı nəzərə alınarsa güclü nəticə kimi qiymətləndirilməməlidir.

Tədqiqatın bəzi hissələrində bu dəyişənlər “riyazi qabiliyyət” və ya “akademik performans” kimi adlandırılmışdır. Lakin sorğu sualı uşağın özünü riyaziyyatda yaxşı hesab edib-etməməsidir. Buna görə nəticə obyektiv riyaziyyat test uğurundan daha çox riyaziyyat özünəinamı və ya özsəmərəlilik qavrayışı ilə əlaqəlidir.

Nəzarət lokusu və səyə dair inanclar nə göstərdi?

Nəzarət lokusu şəxsin həyatındakı nəticələri öz səyi və qərarları ilə, yoxsa şans və xarici şərtlərlə əlaqələndirdiyini ifadə edir. Daha yüksək əzmkarlıq:

• Yüksək qiymətlərin şansdan asılı olduğunu düşünmə ehtimalında 3,4 faiz bəndi azalma,
• Çalışmağın vaxt itkisi olduğunu düşünmə ehtimalında 1,3 faiz bəndi azalma,
• Cəhd etməyə dəymədiyini düşünmə ehtimalında 2,3 faiz bəndi azalma

ilə əlaqəlidir.

İdrak bacarığı yüksək qiymətlərin şansdan asılı olduğu inancını 5,1 faiz bəndi və cəhd etməyə dəymədiyi inancını 2,0 faiz bəndi azaldan əlaqə göstərmişdir. Buna qarşılıq “işləmək vaxt itkisidir” inancında əzmkarlığın əlaqəsi idrak bacarığından daha böyükdür.

Bu nəticələr əzmkarlığın uşağın səyin nəticə verəcəyinə inanması və öyrənmə prosesində iştirakını davam etdirməsi ilə əlaqəli ola biləcəyini düşündürür. Lakin əzmkarlıq və bu inanclar eyni yaşda ölçüldüyündən hansının digərinə təsir etdiyi dəqiq müəyyən edilə bilməz.

İyirmi altı yaşındakı iş yeri bacarıqları ilə əlaqələr necə idi?

İştirakçılar 26 yaşında öz iş yeri bacarıqlarını qiymətləndirmişlər. Bunlar obyektiv performans imtahanları deyil, şəxsin özünü müəyyən bacarıqda yaxşı hesab edib-etməməsinə dair cavablardır.

İdrak bacarıqları ədədi, kompüter və problem həlli sahələrində daha güclüdür. Əzmkarlığın fərqləndirici əlaqəsi komanda işində görünür. Alətdən istifadə ilə mənfi əlaqə əzmkarlığı yüksək şəxslərin daha az praktik bacarığa sahib olduğunu sübut etmir. Peşə seçimi, ağ yaxalı işlərə yönəlmə və ya istifadə olunan özünüqiymətləndirmə sualının quruluşu nəticəni izah edə bilər.

Təhsil səviyyəsi ilə əlaqələr necə idi?

İlkin modellər əzmkarlığın idrak bacarıqları nəzarətdə saxlandıqdan sonra belə təhsil nəticələri haqqında əlavə proqnozlaşdırıcı məlumat daşıdığını göstərir. Lakin bu nəticələrin səbəbli olub-olmadığı həssaslıq təhlilində ayrıca sınanmış və universitet dərəcəsi əlaqəsi ölçülməmiş qarışdırıcılara qarşı dayanıqlı tapılmamışdır.

Məşğulluq, əməkhaqqı və rəhbərlik nəticələri nə göstərdi?

Əmək bazarı nəticələri 26 ilə 51 yaş arasındakı altı izləmə dalğasından əldə edilmişdir. Məşğulluq, həftəlik iş saatı və əməkhaqqı iştirakçıların öz bildirişlərinə əsaslanır.

Bu ilkin nəticələr əzmkarlığın yetkinlikdə iqtisadi qarşılığının olduğu təəssüratını yaradır. Tədqiqatın ən mühüm töhfəsi müəlliflərin bu təəssüratı birbaşa səbəbli nəticə kimi təqdim etmək əvəzinə ölçülməmiş qarışdırıcılara qarşı nə qədər dayanıqlı olduğunu hesablamasıdır.

Müşahidə olunmayan qarışdırıcı dəyişən niyə vacibdir?

Bir uşaq həm əzmkar, həm də yetkinlikdə uğurlu ola bilər; lakin hər iki nəticəyə təsir edən üçüncü amil mövcud ola bilər. Məsələn:

• Evdəki öyrənmə mühiti
• Valideynlərin uşağa ayırdığı vaxt
• Genetik və ya neyroinkişaf xüsusiyyətləri
• Məktəb və müəllim keyfiyyəti
• Ailənin sosial əlaqələri
• Məhəllə və yaşıd mühiti

kifayət qədər ölçülməyibsə, əzmkarlıq əmsalı bu amillərin bir hissəsini öz üzərində daşıya bilər.

On yaşındakı əzmkarlıq yetkinlik nəticələrindən əvvəl ölçüldüyü üçün yetkinlik əməkhaqqının geriyə gedərək uşaqlıq əzmkarlığını dəyişdirməsi mümkün deyil. Bu zaman ardıcıllığı tərs səbəbliliyi azaldır; lakin ortaq erkən həyat səbəblərini aradan qaldırmır.

AIPW və həssaslıq təhlili necə işləmişdir?

Tədqiqatçılar həssaslıq təhlilində artırılmış tərs ehtimal çəkiləndirməsindən istifadə etmişlər. Üsul, izləmə itkisi üçün yaradılan ehtimal çəkilərini nəticə reqressiyası ilə birləşdirir. Buna görə çəki modeli və ya nəticə modeli düzgün qurulubsa təxminin tutarlı olmasını hədəfləyən “ikiqat dayanıqlılıq” xüsusiyyətinə malikdir.

Çəkili təhlil aşağıdakı itki funksiyası ilə göstərilmişdir:

\[ \sum_{i=1}^{n}w_i\left(Y_i^*-\tau D_i-X_i^{\prime}\beta\right)^2 \]

Burada:

• w_i, şəxsin müşahidə olunma ehtimalının tərsindən əldə edilən çəkidir.
• Y_i^*, nəticə modeli və çəkili qalıq məlumatlarını birləşdirən AIPW psevdo-nəticəsidir.
• D_i, standartlaşdırılmış əzmkarlıq ölçüsüdür.
• τ, əzmkarlıqla nəticə arasındakı çəkili təxmini əlaqədir.
• X_i, müşahidə olunan nəzarət dəyişənləridir.

Daha sonra Cinelli–Hazlett yanaşması ilə ölçülməmiş Z dəyişəninin əzmkarlıq və nəticə ilə nə qədər güclü əlaqə qurması halında təxminin sıfıra düşəcəyi hesablanmışdır:

\[ |\widehat{Bias}| = \frac{sd_w(Y^{*\perp D,X})}{sd_w(D^{\perp X})} \sqrt{ \frac{ \widetilde{R}^{2}_{w,D\sim Z\mid X} \widetilde{R}^{2}_{w,Y^*\sim Z\mid D,X} }{ 1-\widetilde{R}^{2}_{w,D\sim Z\mid X} } } \]

Formulda:

• sd_w, çəkili standart sapmadır.
• D^⊥X, əzmkarlığın müşahidə olunan nəzarətlərlə izah edilə bilməyən hissəsidir.
• Y^*⊥D,X, nəticənin əzmkarlıq və nəzarətlərlə izah edilə bilməyən hissəsidir.
• Ṙ² dəyərləri fərziyyəvi qarışdırıcının əzmkarlıq və nəticə qalıqlarının nə qədərini izah edəcəyini göstərir.

“Dayanıqlılıq dəyəri” və ya RV təxmini əlaqəni sıfıra endirmək üçün bir qarışdırıcının həm əzmkarlığın, həm də nəticənin qalıq variasiyasının ən az nə qədərini izah etməli olduğunu ifadə edir. RV yüksəldikcə nəticə daha güclü ölçülməmiş qarışdırıcı tələb edir; RV azaldıqca nəticə daha kövrəkdir.

Tədqiqatçılar mümkün qarışdırıcını tədqiqatdakı ən güclü müşahidə olunan dəyişənlərdən biri olan idrak bacarığı ilə müqayisə etmişlər. Fərziyyəvi qarışdırıcının əzmkarlıq və nəticə üzərində idrak bacarığı qədər izahedici gücə malik olduğu ssenaridə qərəzə görə düzəldilmiş təxmin hesablanmışdır:

\[ \widehat{\tau}_{adj}= \widehat{\tau}_{w}- \operatorname{sign}(\widehat{\tau}_{w}) |\widehat{Bias}| \]

Bu əməliyyat təxmini sıfıra doğru kiçiltməyi məqsəd qoyur. Fərz edilən qərəz ilkin təxmindən böyükdürsə işarə tərsinə dönə bilər.

Hansı nəticələr qarışdırıcılara qarşı daha dayanıqlı idi?

Riyaziyyat və yazı nəticələrində bir qarışdırıcının təxmini tamamilə aradan qaldıra bilməsi üçün əzmkarlıq və nəticədə qalan variasiyanın təxminən %10–12-sini ayrı-ayrılıqda izah etməsi lazımdır. Bu nisbətən yüksək həddir.

Bununla belə, riyaziyyat və yazı dəyişənləri əzmkarlıqla eyni yaşda ölçülən özünüqiymətləndirmələrdir. Aradakı qısa zaman məsafəsi daha az ara mexanizm ehtiva etdiyindən onların yetkinlik nəticələrinə nisbətən daha dayanıqlı görünməsi gözlənilə bilər. Dayanıqlılıq təhlili bu nəticələrin qəti şəkildə səbəbli olduğunu sübut etmir.

Universitet və iş həyatı əlaqələri niyə kövrək idi?

Uşaqlıq ilə yetkinlik arasında onilliklər vardır. Bu dövrdə məktəb keyfiyyəti, imtahan sistemi, universitetə qəbul, iş təcrübəsi, sağlamlıq, sosial çevrə, evlilik, uşaq baxımı, iqtisadi böhranlar və peşə seçimi kimi çoxsaylı yeni amillər işə qarışır. Buna görə on yaşındakı tək davranış ölçüsünün yetkinlik əməkhaqqına birbaşa səbəbli təsirini müşahidəvi məlumatdan ayırmaq son dərəcə çətindir.

Tədqiqatın öz həssaslıq nəticələri əzmkarlığın əmək bazarındakı görünən faydalarının böyük hissəsinin ölçülməyən ailə, məktəb və ya karyera amilləri ilə izah oluna biləcəyini göstərir.

Həssaslıq cədvəllərindəki hesabat problemləri

Tədqiqatın metod əlavəsində qərəzə görə düzəldilmiş təxminin hər zaman ilkin əmsalı sıfıra doğru kiçildəcək şəkildə hesablanacağı bildirilmişdir. Buna baxmayaraq, işsizlik nəticəsinin yer aldığı bəzi cədvəllərdə mənfi əmsal qərəz həddi çıxıldıqdan sonra sıfıra yaxınlaşmaq əvəzinə daha da mənfi göstərilmişdir.

Məsələn, tam nümunədə işsizlik əmsalı -0,002 və qərəz həddi 0,002 olduğu halda düzəldilmiş dəyər -0,004 kimi yazılmışdır. Verilən formulaya görə nəticənin sıfıra yaxınlaşması və ya sıfıra çatması gözlənilirdi. Eyni problem bəzi əlverişsiz şərait və cinsiyyət alt qrup cədvəllərində də mövcuddur.

Bundan əlavə, əmək bazarı etibar intervallarının başlığı onların ilkin əmsalın, yoxsa qərəzə görə düzəldilmiş əmsalın intervalı olduğunu kifayət qədər aydın göstərmir. Bəzi intervallar düzəldilmiş təxmin ətrafında mərkəzləşmişdir. Bu hesabat problemləri işsizlik nəticələrinin ədədi şərhində xüsusi diqqət tələb edir.

Uşaqlıq əlverişsizliyi necə müəyyən edilmişdir?

Tədqiqatçılar aşağıdakı hadisələri toplayaraq uşaqlıq əlverişsizliyi indeksi yaratmışlar:

• Normadan kənar hamiləlik müddəti
• On yaşından əvvəl xəstəxanaya yerləşdirilmə
• Eşitmə, görmə və ya nitq problemi
• Medianın altında doğum çəkisi
• Ana və ya atanın işsizliyi
• Valideynlərin rəsmi ixtisasının olmaması
• Gəlirə bağlı sosial yardım alınması

İştirakçılar indeksin medianına görə daha aşağı və daha yüksək əlverişsizlik qruplarına ayrılmışlar. Cədvəllərdə “əlverişsizlik yoxdur” və “əlverişsizlik var” ifadələri istifadə olunsa da, aşağı qrupdakı hər uşağın heç bir mənfi hadisə yaşamaması tələb olunmur.

Valideyn boşanması və ya ölümü kimi mühüm hadisələr indeksə daxil edilməmişdir. Tədqiqatçılar bunların bəzi dalğalarda on yaşdan sonra ölçülməsi və geriyə dönük xatırlama problemlərinə görə kənarda saxlandığını izah etmişlər.

Əlverişsiz uşaqlarda əzmkarlıq kompensasiyaedici xüsusiyyət idimi?

Əzmkarlıq ilə riyaziyyat özqavrayışı arasındakı əlaqə daha əlverişsiz qrupda daha güclüdür. Bu, xarici resurslar məhdud olduqda səyi davam etdirə bilməyin uşağın akademik özünəinamını dəstəkləyən kompensasiyaedici xüsusiyyət ola biləcəyini düşündürür.

Lakin eyni qrupda universitet dərəcəsi ilə əlaqə daha zəifdir və qərəz düzəlişindən sonra yox olur. Tədqiqatçılar bu vəziyyəti akademik potensialın rəsmi ixtisasa çevrilməsinə mane olan struktur şərtlərlə izah edirlər:

• Ali təhsil xərcləri
• Qeyri-sabit mənzil şəraiti
• Ailə qayğı məsuliyyətləri
• Universitet müraciəti və karyera üzrə məsləhətə məhdud çıxış
• Ailənin sosial və mədəni kapitalının məhdud olması

Bu maneələr birbaşa ölçülərək mexanizm testi aparılmamışdır. İzah müşahidə olunan akademik və diplom əlaqələri arasındakı fərqi şərh etmək üçün irəli sürülmüşdür.

Cinsiyyətə görə hansı fərqlər müşahidə edildi?

Qız uşaqları müəllim qiymətləndirməsində başlanğıcda daha yüksək əzmkarlıq balına malik olsalar da, əzmkarlığın səyin dəyərinə dair inanclarla əlaqəsi kişilərdə daha güclü görünmüşdür.

Kişilərdə tam zamanlı işləmə əlaqəsi idrak bacarığı qədər güclü qarışdırıcıya görə aparılan düzəlişdən sonra da təxminən 1,5 faiz bəndi kimi qalmış və verilən etibar intervalı sıfırı xaric etmişdir. Qadınlarda eyni əlaqə zəif və kövrəkdir.

Əməkhaqqı və rəhbərlik nəticələri isə kişilərdə də olduqca aşağı dayanıqlılıq dəyərlərinə malikdir. Buna görə “əmək bazarı faydalarının hamısı yalnız kişilərdə mövcuddur” ifadəsi həddindən artıq ümumidir. Daha düzgün şərh xüsusilə tam zamanlı işləmə əlaqəsinin kişilərdə daha güclü olduğu; əməkhaqqı və rəhbərlik əlaqələrinin hər iki cinsdə qarışdırıcılara qarşı kövrək qaldığıdır.

Ayrı kişi və qadın modellərindəki əmsalların fərqli görünməsi iki əmsalın bir-birindən statistik olaraq əhəmiyyətli dərəcədə fərqli olduğunu təkbaşına göstərmir. Tədqiqatda bütün nəticələr üçün birbaşa qarşılıqlı təsir testi və ya qruplararası əmsal fərqi testi təqdim edilməmişdir.

Tədqiqatçılar qadınların oxşar təhsil və bacarıq əlaqələrinə baxmayaraq iqtisadi qarşılıq əldə edə bilməməsini peşə ayrışması, yarımştat iş, əməkhaqqı bərabərsizliyi və ayrı-seçkilik kimi struktur amillərlə əlaqələndirmişlər. Bu mexanizmlər birbaşa sınanmamış, mümkün izahlar kimi müzakirə edilmişdir.

Müəllim qiymətləndirməsindəki ölçmə xətası necə sınanmışdır?

Müəllimlərin uşaqların şifahi qabiliyyətinə dair qiymətləndirmələri eyni uşaqların obyektiv British Ability Scales şifahi test balları ilə reqressiyaya daxil edilmişdir. Obyektiv testlə izah olunmayan müəllim qiymətləndirməsi qalığı müəllimin subyektiv mühakiməsini və ya ölçmə uyğunsuzluğunu təmsil edən əlavə nəzarət kimi modelə daxil edilmişdir.

Bu nəzarətdən sonra:

• Əmsallar %7-dən az dəyişmişdir.
• Dayanıqlılıq dəyərləri 0,003-dən az dəyişmişdir.
• Heç bir nəticə dayanıqlılıq kateqoriyasını dəyişməmişdir.
• Riyaziyyat və yazı əlaqələri nisbətən dayanıqlı qalmışdır.
• Əmək bazarı nəticələri kövrək qalmağa davam etmişdir.

Lakin istifadə olunan qalıq yalnız saf müəllim qərəzini təmsil etmir. Obyektiv testin ölçə bilmədiyi real şifahi bacarıqları, təsadüfi xətanı və müəllimin fərqli kontekstlərdə müşahidə etdiyi davranışları da ehtiva edə bilər. Buna görə təhlil ölçmə xətasını tam aradan qaldırmır, yalnız nəticələrin müəyyən müəllim qiymətləndirməsi uyğunsuzluğuna əsaslanıb-əsaslanmadığını sınayır.

Tədqiqatın güclü tərəfləri hansılardır?

• İştirakçıları doğumdan 51 yaşına qədər izləyən uzunmüddətli məlumat mənbəyindən istifadə edilmişdir.
• Əzmkarlıq yetkinlik nəticələrindən onilliklər əvvəl ölçülmüşdür.
• Öz bildirişə əsaslanan grit şkalaları əvəzinə müəllim qiymətləndirməsindən istifadə edilmişdir.
• İdrak bacarığı tək imtahanla deyil, beş testdən yaradılan birləşik indekslə ölçülmüşdür.
• Hamiləlik, erkən sağlamlıq, valideyn təhsili, ev təsərrüfatı şəraiti və məktəb dəyişənləri daxil olmaqla geniş nəzarət dəsti istifadə edilmişdir.
• İzləmə itkisi tərs ehtimal çəkiləndirməsi ilə idarə edilmişdir.
• İlkin əlaqələr birbaşa səbəbli kimi təqdim edilməmiş, ölçülməmiş qarışdırıcılara qarşı həssaslıq hesablanmışdır.
• Uşaqlıq əlverişsizliyi və cinsiyyət alt qrupları ayrıca qiymətləndirilmişdir.
• Müəllim hesabatlarındakı sistematik ölçmə fərqlərinə qarşı əlavə nəzarət aparılmışdır.
• Akademik özqavrayış, nəzarət lokusu, iş yeri bacarıqları, təhsil və əmək bazarı nəticələri birlikdə araşdırılmışdır.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri hansılardır?

• Müşahidəvi dizayn: Əzmkarlıq eksperimental olaraq dəyişdirilməmişdir; səbəblilik dəqiqləşdirilə bilməz.
• Tarixi kohort: İştirakçılar 1970-də doğulmuş, əzmkarlıq 1980-də ölçülmüşdür. Məktəb və əmək bazarı şərtləri bu gündən fərqlidir.
• Tək ölkə: Təhsil sistemi, universitet xərcləri, gender rolları və məşğulluq strukturu Birləşmiş Krallığa xas təsirlər daşıya bilər.
• Müəllim qiymətləndirməsi: Əzmkarlıq balı müəllim gözləntilərindən və uşağın ümumi məktəb davranışından təsirlənə bilər.
• Əzmkarlığın tək zamanlı ölçülməsi: Xüsusiyyətin yeniyetməlik və yetkinlik boyu dəyişimi izlənməmişdir.
• Akademik nəticələrin xarakteri: Ən dayanıqlı görünən riyaziyyat və yazı nəticələri obyektiv uğur deyil, uşağın özünü yaxşı hesab etməsinə dair öz bildirişləridir.
• Eyni yaşda ölçmə: Əzmkarlıq və akademik özqavrayış on yaşında ölçüldüyü üçün istiqamətli təsir müəyyən edilə bilməz.
• Çatışmayan məlumat: 9.484 nəfərlik uyğun nümunə ən əhatəli modellərdə 6.384 nəfərə düşmüşdür.
• Çəkiləndirmə fərziyyəsi: IPW və AIPW yalnız modelə daxil edilən dəyişənlərə bağlı izləmə itkisini düzəldə bilər.
• Çoxsaylı müqayisələr: Çoxsaylı nəticə, alt qrup və zaman nöqtəsi sınanmış; ümumi çoxsaylı müqayisə düzəlişi tətbiq edilməmişdir.
• Birincili nəticə göstərilməmişdir: Hansı nəticənin əvvəlcədən əsas nəticə kimi seçildiyi açıqlanmamışdır.
• Alt qrup fərq testləri: Kişi-qadın və əlverişsizlik qrupları arasındakı əmsal fərqlərinin hamısı birbaşa qarşılıqlı təsir testləri ilə sınanmamışdır.
• Əlverişsizlik indeksi: Tibbi və sosial-iqtisadi hadisələr sadə şəkildə toplanmış; şiddətləri və müddətləri ayrışdırılmamışdır.
• Çatışmayan əlverişsizliklər: Valideyn ölümü, ailədaxili münaqişə və erkən boşanma kimi hadisələr indeksdə yoxdur.
• Yetkinlik bacarıqları öz bildirişdir: Ünsiyyət, kompüter və maliyyə bacarıqları obyektiv imtahanlarla ölçülməmişdir.
• Əmək bazarı məlumatları öz bildirişdir: Əməkhaqqı və iş vəziyyəti inzibati qeydlərlə doğrulanmamışdır.
• Həssaslıq müqayisəsi: İdrak bacarığının ölçülməmiş bütün qarışdırıcılar üçün uyğun müqayisə olduğu fərziyyəsi subyektiv seçimdir.
• Konkret qarışdırıcıları sınamır: Dayanıqlılıq dəyəri mümkün qərəzin gücünü hesablayır; hansı ölçülməmiş amilin həqiqətən mövcud olduğunu göstərmir.
• Hesabat uyğunsuzluqları: Əzmkarlıq ölçmələrinin korrelyasiyası, bəzi əsas komponent işarələri, şəxs-dalğa sayları və bəzi düzəldilmiş işsizlik əmsallarında uyğunsuzluqlar vardır.

Tədqiqat nəyi dəstəkləyir?

• Əzmkarlıq ilə idrak bacarıqlarının əlaqəli, lakin bir-birindən fərqli insan kapitalı ölçüləri olduğunu dəstəkləyir.
• İdrak bacarıqlarının texniki və ədədi sahələrdə daha güclü proqnoz gücü daşıdığını göstərir.
• Əzmkarlığın uşaqların riyaziyyat və yazı sahəsindəki özsəmərəlilik qavrayışları ilə güclü əlaqə göstərdiyini ortaya qoyur.
• Əzmkarlığın uğuru şansla əlaqələndirməmək və səyin dəyərinə inanmaqla bağlı olduğunu göstərir.
• Əzmkarlığın komanda işi və maliyyə bacarığı özünüqiymətləndirməsi ilə idrak bacarığından qismən fərqli əlaqələr qurduğunu göstərir.
• Uşaqlıq əlverişsizliyi altında əzmkarlıq ilə riyaziyyat özünəinamı arasındakı əlaqənin güclənə biləcəyini dəstəkləyir.
• Fərdi əzmkarlığın akademik bacarıq və özünəinamı dəstəkləsə belə rəsmi təhsil və iqtisadi hərəkətlilik üçün kifayət etmədiyini göstərir.
• Uzunmüddətli əmək bazarı əlaqələrinin müşahidə olunmayan qarışdırıcılara qarşı son dərəcə həssas olduğunu göstərir.

Tədqiqat nəyi sübut etmir?

• Əzmkarlıq təliminin uşaqların gələcək əməkhaqqını artıracağını sübut etmir.
• Əzmkarlığın universitet məzuniyyətinə birbaşa səbəb olduğunu göstərmir.
• Qız uşaqlarının bioloji olaraq oğlanlardan daha əzmkar olduğunu sübut etmir.
• Ananın təsirinin yalnız bioloji, atanın təsirinin yalnız sosial kanallarla reallaşdığını göstərmir.
• Əlverişsiz uşaqların əzmkarlıq sayəsində struktur maneələri aşa biləcəyini göstərmir.
• Qadınların əzmkarlığının iqtisadi olaraq heç bir dəyəri olmadığını göstərmir.
• Müəllim qiymətləndirməsinin obyektiv və xətasız olduğunu göstərmir.
• Riyaziyyat özünəinamındakı əlaqənin obyektiv riyaziyyat uğuruna bərabər olduğunu göstərmir.
• 1980 Britaniyasındakı cinsiyyət və etnik mənşə əmsallarının müasir Türkiyədə keçərli olduğunu göstərmir.
• Əzmkarlığın təkbaşına sosial hərəkətlilik siyasəti olmalı olduğunu göstərmir.

Türkiyə baxımından nə ifadə edir?

Tədqiqatın Türkiyə baxımından ən mühüm nəticəsi uşaqlarda əzmkarlığı dəstəkləyən tətbiqlərin tamamilə dəyərsiz olmaması, lakin bunların yüksək gəlir və ya sosial təbəqə yüksəlişi zəmanəti kimi təqdim edilməməli olduğudur.

Tədqiqatın öz ədəbiyyat qiymətləndirməsində inkişaf təfəkkürünə əsaslanan təhsil müdaxiləsinin Türkiyədə ibtidai məktəb şagirdlərinin əzmkarlığını artıra bildiyi bildirilir. Bu vəziyyət xüsusiyyətin tamamilə dəyişməz şəxsiyyət elementi olmadığını düşündürür. Lakin araşdırılan Britaniya kohortu müəyyən müdaxilənin Türkiyədəki uzunmüddətli təsirini ölçmür.

Türkiyədə tətbiq oluna biləcək təhsil yanaşması aşağıdakı elementləri ehtiva edə bilər:

• Çətin tapşırıqları kiçik və əlçatan mərhələlərə bölmək
• Səhvin öyrənmənin bir hissəsi olduğunu göstərmək
• Yalnız düzgün nəticəyə deyil, istifadə olunan strategiyaya və davam etdirilən səyə geri bildirim vermək
• Uşağı “ağıllı” və ya “tənbəl” kimi sabit kimliklərlə etiketləməmək
• Tapşırıqda qalmağı dəstəkləyərkən səmərəsiz və zərərli israrı təşviq etməmək
• Əzmkarlıq ölçmələrini müəllim rəyi, davranış tapşırığı və şagird özünüqiymətləndirməsi ilə birlikdə aparmaq

Əlverişsiz uşaqlarda əzmkarlığın akademik özünəinamla daha güclü əlaqə göstərməsi bu qrupların yalnız motivasiya təliminə ehtiyacı olduğu mənasına gəlmir. Tədqiqatın əsas xəbərdarlığı bunun əksidir: Fərdi səy struktur resurs çatışmazlıqlarını təkbaşına kompensasiya edə bilməz.

Türkiyədə əzmkarlığı dəstəkləyən proqramların aşağıdakı siyasətlərlə birlikdə aparılması lazımdır:

• Pulsuz və ya aşağı xərcli keyfiyyətli məktəbəqədər təhsil
• Əlverişsiz şagirdlərə təqaüd, nəqliyyat, qidalanma və yaşayış dəstəyi
• Universitet və peşə seçimi üçün keyfiyyətli istiqamətləndirmə
• Öyrənmə çətinliyi, eşitmə, görmə və nitq problemlərinin erkən diaqnostikası
• Məktəblər arasındakı keyfiyyət və resurs fərqlərinin azaldılması
• Qız uşaqları və qadınlar üçün peşə ayrışması və əməkhaqqı bərabərsizliyini azaldan tətbiqlər
• Qayğı məsuliyyətləri səbəbindən təhsildən və ya tam zamanlı məşğulluqdan uzaqlaşmanı azaldan dəstəklər

Türkiyədə aparılacaq doğrulama tədqiqatı müasir şagird qruplarını uşaqlıqdan yetkinliyə qədər izləməli; əzmkarlığı yalnız müəllim qiymətləndirməsi ilə məhdudlaşdırmamalı və obyektiv davranış tapşırıqları ilə ölçməlidir. Akademik uğur üçün mərkəzi imtahan və məktəb qiymətləri, məşğulluq üçün mümkün olduqda Sosial Güvenlik Kurumu qeydləri, əməkhaqqı üçün inzibati məlumatlar istifadə edilməlidir.

Bundan əlavə, əzmkarlıq müdaxilələri randomizə edilmiş və ya güclü kvazi-eksperimental dizaynlarla qiymətləndirilməli; yalnız qısamüddətli motivasiya deyil, öyrənmə uğuru, məktəb davamiyyəti, psixoloji rifah və bərabərsizlik üzərindəki təsirlər ölçülməlidir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Əsas ədədi nəticələr:

• İdrak bacarığında bir standart sapmalıq artım əzmkarlıqda 0,202 standart sapmalıq artımla əlaqəlidir.
• Qız uşaqlarının müəllim qiymətləndirməsinə əsaslanan əzmkarlıq balı 0,343 standart sapma daha yüksəkdir.
• Əzmkarlıq riyaziyyatda özünü yaxşı hesab etmə ilə 6,8 və yazıda yaxşı hesab etmə ilə 5,9 faiz bəndlik əlaqə göstərmişdir.
• Əzmkarlıq yüksək qiymətləri şansla əlaqələndirmə ehtimalında 3,4 faiz bəndlik azalma ilə əlaqəlidir.
• Əzmkarlıq universitet dərəcəsi ilə ilkin modeldə 2,9 faiz bəndlik müsbət əlaqə göstərmişdir.
• Universitet dərəcəsi əlaqəsi idrak bacarığı qədər güclü qarışdırıcı fərziyyəsində sıfıra düşmüşdür.
• Tam zamanlı məşğulluqla ilkin əlaqə 1,5 faiz bəndidir; dayanıqlılıq dəyəri aşağıdır.
• Əməkhaqqı ilə ilkin əlaqə təxminən %2,3-dür; qərəz düzəlişində işarə tərsinə dönmüşdür.
• Daha əlverişsiz uşaqlarda riyaziyyat özqavrayışı əlaqəsi 8,1 faiz bəndi və RV 0,142-dir.
• Kişilərdə tam zamanlı məşğulluq əlaqəsi 2,0 faiz bəndi, qadınlarda 0,5 faiz bəndidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Tədqiqatın tam özgün adı: Perseverance, Cognitive Skills and Life Outcomes

Müəlliflərin tam və özgün sırası: Eduardo Fé və Sabaa Jahangir.

Bərabər töhfə və ya bərabər birinci müəlliflik: Araşdırılan versiyada bərabər töhfə bəyanı yoxdur.

Məsul müəllif: Ayrı məsul müəllif işarəsi yoxdur. Eduardo Fé və Sabaa Jahangir-in əlaqə e-poçt ünvanları birlikdə verilmişdir.

Müəllif qurumları:

• Eduardo Fé: The University of Manchester, Birləşmiş Krallıq
• Sabaa Jahangir: Manchester Metropolitan University, Birləşmiş Krallıq

Müəlliflik qeydi: Tədqiqatın Sabaa Jahangir-in The University of Manchester daxilindəki doktorluq dissertasiyasının bir hissəsi olduğu bildirilmişdir.

Cari jurnal DOI-si:10.1016/j.jebo.2026.107664

Preprint DOI-si:10.2139/ssrn.6818038

Cari jurnal:Journal of Economic Behavior & Organization.

Cild və məqalə nömrəsi: Cild 248, Məqalə 107664.

Nəşriyyat: Elsevier B.V.

Rəsmi jurnal keçidi:Rəyçi qiymətləndirməsindən keçmiş məqalə qeydi

Rəsmi qurum qeydi:The University of Manchester Research Explorer

Nəşr ili: 2026.

Hakemlik vəziyyəti: Araşdırılan 18 May 2026 tarixli fayl müəllif məqaləsi/preprint versiyasıdır. Biblioqrafik doğrulamada tədqiqatın sonradan rəyçi qiymətləndirməsindən keçmiş jurnal məqaləsi kimi yayımlandığı müəyyən edilmişdir.

Mənbə növü: 1970 Britaniya doğum kohortuna əsaslanan uzunmüddətli müşahidəvi tədqiqat, ekonometrik təxmin və ölçülməmiş qarışdırıcılara yönəlmiş həssaslıq təhlili.

Maliyyələşmə: Araşdırılan versiyada ayrıca maliyyələşmə bəyanı yoxdur.

Etik təsdiq: Araşdırılan versiyada bu ikincili məlumat təhlili üçün ayrıca etik komitə nömrəsi verilməmişdir.

Maraqlar toqquşması: Araşdırılan versiyada ayrıca maraqlar toqquşması bəyanı yoxdur.

Məlumatlara çıxış: Tədqiqat British Cohort Study məlumatlarına əsaslanır. Araşdırılan versiyada xüsusi məlumat deposu keçidi və ya analiz koduna çıxış ünvanı verilməmişdir.

Təşəkkür: Müəlliflər şərhlərinə görə David Gill, Victoria Prowse və Maria Pampaka-ya təşəkkür etmişlər.

Bu Azərbaycan dilində elmi izah, yüklənmiş 72 səhifəlik 18 May 2026 tarixli versiyanın əsas mətni, düsturları, əsas cədvəlləri və bütün əlavə təhlilləri əsasında hazırlanmışdır. Hakemli jurnal qeydi yalnız biblioqrafik kimlik, DOI, jurnal, nəşriyyat və cari nəşr vəziyyətini doğrulamaq üçün istifadə edilmişdir. Hakemli yekun versiyada edilmiş ola biləcək elmi dəyişikliklər yüklənmiş faylda olmadığı üçün izaha əlavə edilməmişdir.

Tədqiqatın ən mühüm elmi məhdudiyyəti müşahidəvi əlaqələrin səbəbli təsir kimi şərh edilə bilməməsidir. Hətta ən dayanıqlı nəticələr belə əzmkarlıqla eyni yaşda ölçülən akademik özqavrayışlarla bağlıdır. Universitet, məşğulluq və əməkhaqqı nəticələri ölçülməmiş qarışdırıcılara qarşı kövrəkdir.

Hesabat baxımından əzmkarlıq ölçmələrinin korrelyasiyası, bəzi əsas komponent işarələri, əmək bazarı müşahidələrinin “fərd” kimi işarələnməsi və mənfi işsizlik əmsallarına tətbiq edilən bəzi qərəz düzəlişləri arasında daxili uyğunsuzluqlar vardır. Bu problemlər xüsusilə alt qrup və əmək bazarı nəticələrinin diqqətlə şərh edilməsini tələb edir.

Türkiyədə birbaşa tətbiq üçün müasir yerli nümunələr, obyektiv akademik nəticələr, inzibati məşğulluq məlumatları və randomizə edilmiş təhsil müdaxilələri lazımdır. Əzmkarlığı dəstəkləyən tətbiqlər; təqaüd, istiqamətləndirmə, məktəb resursları, gender bərabərliyi və əmək bazarı tənzimləmələri kimi struktur siyasətlərin yerinə keçirilməməlidir.