Аң-сезим философиядагы да, нейроилимдеги да эң татаал түшүнүктөрдүн бири. Күнүмдүк тилде “аң-сезимдүү болуу” адатта бир нерседен кабардар болуу, тажрыйба баштан кечирүү, ойгоо болуу же бир нерсени билдире алуу дегенди түшүндүрөт. Бирок илимий талкууларда бул маанилер аралашып кеткенде көйгөй жаралат. Бир эле сөз кээде субъективдүү тажрыйбаны, кээде көңүл буруу механизмин, кээде маалыматка жетүүнү, кээде болсо адамдын өзүнүн психикалык абалын аңдап-билүүсүн сүрөттөө үчүн колдонулат.

Бул изилдөө аң-сезим түшүнүгүнүн ушунчалык ар түрдүү кубулуштарды бир аталыштын алдына топтошу илимий прогрессти кыйындатарын жактайт. Автордун пикиринде, изилдөөчүлөр “аң-сезим деген эмне?” деген суроого жалгыз жооп издегендин ордуна, бул сөз камтыган процесстерди бөлүп карашы керек. Алардын катарына божомолдоочу моделдөө, көңүл бурууну тандоо, баалоо, эс тутумду интеграциялоо жана интероцептивдик жөнгө салуу кирет.

Божомолдоочу моделдөө — мээнин сезүү дүйнөсү тууралуу тынымсыз божомолдорду түзүп, каталардын негизинде өзүн жаңыртып турушу. Көңүл бурууну тандоо кайсы маалымат жүрүм-турумга жана билдирүүгө таасир берерин аныктайт. Баалоо системалары стимулдардын маанилүүлүгүн жана күтүлгөн натыйжасын эсептейт. Эс тутумду интеграциялоо өткөн учур менен азыркы учурдун ортосундагы үзгүлтүксүздүктү түзөт. Интероцептивдик жөнгө салуу болсо дененин ичинен келген сигналдарды — мисалы, жүрөктүн кагышын, дем алууну, ооруну, ачкачылыкты же ички чыңалууну — психикалык иштетүүгө кошот.

Изилдөөнүн негизги билдирүүсү мындай: Психикалык тажрыйбанын бирдиктүү сезилиши мээде өзүнчө “аң-сезим борбору” бар болгондуктан эмес, ар башка процесстердин убакыт ичинде координацияланган түрдө иштешинен улам пайда болушу мүмкүн.

Маселе эмнеде?

Аң-сезим изилдөөлөрүндөгү негизги маселе — түшүнүктүн эмнени так көздөөрү белгисиз болушу. Бир изилдөөчү аң-сезим дегенде субъективдүү тажрыйбаны түшүнүшү мүмкүн. Башкасы маалыматка жетүүнү же аны билдире алууну борборго коёт. Дагы бири көңүл буруу, ойгоолук, өзүн аңдоо же маалыматтын глобалдык таралышы жөнүндө сөз кылышы мүмкүн. Бул ар башка маанилер кээде бир эле нерсе сыяктуу колдонулат.

Мындай абал илимий башаламандык жаратат. Эгер “аң-сезим” бир гана табигый кубулуш болбосо, анын жалгыз нейрондук коррелятын издөө жаңылыш багытка алып келиши мүмкүн. Мээден “аң-сезимдин борборун” издөө чындыгында ар башка милдет аткарган көптөгөн процесстерди бир объект катары кароого барабар болушу мүмкүн.

Текст сынга алган жагдай — аң-сезимдин көп учурда “нерсеге айландырылып” кабыл алынышы. Нерсеге айландыруу — абстракттуу же көп компоненттүү процессти өз алдынча жана жалгыз объект сыяктуу кароо катасы. Автор аң-сезим түшүнүгү мындай катага өзгөчө жакын экенин жактайт. Анткени аң-сезим деген сөз ар түрдүү процесстерди практикалык түрдө бириктирет; бирок мындай ыңгайлуу кыскартуу мээде өзүнчө бир аң-сезим объектиси бардай таасир жаратышы мүмкүн.

Ошондуктан изилдөө “аң-сезим деген эмне?” деген суроонун ордуна “аң-сезим деген аталыштын алдында кайсы процесстерди топтоп жатабыз?” деген суроону сунуштайт. Муну менен маселе метафизикалык сыр болуудан көрө, өлчөөгө боло турган нейрокогнитивдик процесстердин кантип өз ара аракеттенери тууралуу суроого айланат.

Ыкма эмнени сунуштайт?

Изилдөө эксперименттик маалымат топтомун колдонбойт. Анын ыкмасы — түшүнүктүк талдоо жана теориялык кайра алкактоо. Автор алгач аң-сезим түшүнүгүнүн ар түрдүү теорияларда кантип бөлүнөрүн көрсөтөт. Мисалы, феноменалдык аң-сезим субъективдүү тажрыйбанын “ичтен кандай сезилери” жагын баса белгилейт. Жеткиликтүүлүк аң-сезими маалыматтын жүрүм-турум, чечим жана билдирүү үчүн пайдаланууга жарактуу болушун түшүндүрөт. Global Workspace Theory маалыматтын кеңири мээ тармактарына таратылышын борборго коёт. Жогорку деңгээлдеги теориялар болсо психикалык абалдын аң-сезимдүү болушун анын андан жогорку деңгээлде көрсөтүлүшүнө байланыштырат.

Автордун чечмелөөсү мындай: Бул теориялар бир эле максатка ар башка жол менен жакындап жаткан болбошу мүмкүн. Тескерисинче, алардын ар бири аң-сезим деп аталган кеңири белгинин башка бир субпроцессин борборго коюшу мүмкүн. Ошондуктан теориялар ортосундагы келишпестик маалымат жетишсиздигинен эмес, түшүнүктүк максаттын бүдөмүктүгүнөн келип чыгышы мүмкүн.

Альтернатива катары процесске негизделген акыл-эс түшүндүрмөсү сунушталат. Бул ыкмада акыл-эс бир гана аң-сезим абалына кирип-чыгып турган система катары эмес, тынымсыз иштеген, бири-бирине таасир эткен жана убакыт ичинде жөнгө салынган нейрокогнитивдик процесстер тармагы катары каралат.

Бул процесстерди өлчөөгө боло турган абалга келтирүүгө мүмкүн. Божомолдоочу жаңыртуу ката сигналдары аркылуу, көңүл бурууну тандоо жүрүм-турумдук артыкчылык берүү аркылуу, баалоо сыйлык жана мотивация системалары аркылуу, эс тутумду интеграциялоо убакыттык үзгүлтүксүздүк аркылуу, ал эми интероцепция дене сигналдарынын психикалык жөнгө салууга катышуусу аркылуу изилдениши мүмкүн.

Формулалар эмнени түшүндүрөт?

Бул изилдөө математикалык формулаларды камтыган техникалык макала эмес. PDF ичинде түздөн-түз формула, теңдеме же сандык модель берилген эмес. Ошондуктан бул бөлүмдө оригинал формула өткөрүлбөйт.

Ошентсе да изилдөөнүн түшүнүктүк логикасын жөнөкөй процесс агымы менен сүрөттөөгө болот. Бул көрсөтмө PDFте формула түрүндө сөзмө-сөз берилген эмес; Verianla окурманы үчүн түшүндүрүүчү схема болуп саналат:

Бул туюнтма акыл-эсти жалгыз жана өз алдынча “аң-сезим объектиси” аркылуу түшүндүрүү мүмкүн эмес болушу мүмкүн экенин билдирет.

Бул жерде акыл-эс божомолдоочу моделдөө, көңүл буруу, баалоо, эс тутум жана интероцептивдик жөнгө салуу процесстеринин өз ара аракеттенишкен натыйжасы катары каралат.

Бул көрсөтмө тажрыйбанын бирдиктүү сезилиши жалгыз аң-сезим борборунан эмес, ар башка системалардын координацияланган жөнгө салынышынан жаралышы мүмкүн экенин кыскача баяндайт.

Изилдөөнүн техникалык сабагы мындай: Изилдөө “аң-сезим барбы же жокпу?” деген экилик суроого эмес, кайсы процесстер кайсы убакыт масштабдарында кантип интеграцияланарын өлчөөгө багытталышы керек.

График, таблица жана схеманын негизги билдирүүсү

Изилдөөдө график, таблица же эксперименттик схема жок. Бирок тексттин түшүнүктүк архитектурасын так схема катары окууга болот.

Биринчи катмарда аң-сезим түшүнүгүнүн аралаш колдонулуштары турат: субъективдүү тажрыйба, кабардарлык, көңүл буруу, билдирүүгө жарактуулук, өзүн иштетүү жана ойгоолук. Изилдөө бул колдонулуштарды бир түшүнүктүн алдына топтоо түшүндүрүүнү кыйындатарын жактайт.

Экинчи катмарда процесстерге ажыратуу бар. Акыл-эс божомолдоочу моделдөө, көңүл бурууну тандоо, баалоо, эс тутумду интеграциялоо жана дене ичиндеги сигналдарды жөнгө салуу процесстери аркылуу түшүндүрүлөт. Бул катмардагы максат — “аң-сезим” сөзүнүн ордуна өлчөөгө боло турган функцияларды коюу.

Үчүнчү катмарда бирдиктүү сезим түшүндүрүлөт. Адамдын акыл-эси өз тажрыйбасын көп учурда үзгүлтүксүз жана бириккендей сезет. Автор бул бирдиктүү сезим өзүнчө бир нерсени же атайын борборду талап кылбайт; ал убакыт ичинде шайкеш иштеген процесстердин натыйжасы болушу мүмкүн экенин белгилейт.

Төртүнчү катмарда методологиялык жыйынтык бар. Аң-сезим изилдөөлөрү бир гана нейрондук коррелятты издегендин ордуна, ар башка процесстердин өз ара аракеттенүүсүн, убакыт ичиндеги туруктуулугун жана бузулуу формаларын өлчөөгө багытталышы керек.

Эксперименттер кантип жүргүзүлгөн?

Бул изилдөө эксперименттик эмес. Катышуучулар, лабораториялык өлчөмдөр, мээни сүрөттөө талдоосу же жаңы маалымат топтому берилген эмес. Текст аң-сезим тууралуу учурдагы талкууларды түшүнүктүк жактан кайра чечмелөөгө багытталган теориялык иш болуп саналат.

Автор мисал катары белгилүү бир катар кубулуштарды колдонот. Сокур көрүү — адам визуалдык стимулдарга жооп бере алган, бирок аларды аң-сезимдүү түрдө көргөнүн билдире албаган абал. Бул кубулуш кабылдоону иштетүү менен билдирүүгө жарактуу кабардарлыктын бири-биринен ажырай аларын көрсөтөт.

Көңүл бурбоодон пайда болгон сокурдук болсо стимул көз алдында турса да, көңүл башка жакка бурулгандыктан адам аны байкабай калган абал. Бул да иштетүү, көңүл буруу жана билдирүүнүн ортосундагы мамилени бир гана аң-сезим “өчүргүчү” менен түшүндүрүү мүмкүн эмес экенин көрсөтөт.

Анестезия жана уйку мисалдары да маанилүү. Бул абалдарда психикалык функциялар бир заматта толугу менен өчүп калбайт; ар башка системалар ар башка ылдамдыкта алсырайт. Бул аң-сезимди кара-ак өңдүү ачык/жабык абал катары эмес, даражалуу жана көп компоненттүү процесс катары түшүнүүнү колдойт.

Жыйынтыктар эмнени көрсөтөт?

Изилдөөнүн биринчи жыйынтыгы — аң-сезим түшүнүгү жалгыз жана туруктуу максатты көрсөтпөйт. Ар башка теориялар жана изилдөө программалары “аң-сезим” деген аталыштын алдында ар башка процесстерди изилдеп жатышат.

Экинчи жыйынтык — психикалык тажрыйбанын бирдиктүү сезилиши өзүнчө аң-сезим объектисин талап кылбашы мүмкүн. Бул бирдик божомолдоочу моделдөө, көңүл буруу, баалоо, эс тутум жана дене сигналдарынын координациясынын натыйжасында пайда болушу мүмкүн.

Үчүнчү жыйынтык — “түшүндүрүү боштугу” деп аталган көйгөйдү кайра чечмелөөгө болот. Түшүндүрүү боштугу — мээнин активдүүлүгү менен субъективдүү тажрыйбанын ортосунда дагы эле түшүндүрүлбөгөн айырма бар деген түшүнүк. Автор бул боштук жарым-жартылай туура эмес категория колдонуудан келип чыгат деп жактайт. Эгер тажрыйба өзүнчө нерсе катары эмес, процесстердин уюшуу формасы катары түшүнүлсө, кошумча түшүндүрүү катмарына болгон муктаждык азайышы мүмкүн.

Төртүнчү жыйынтык — изилдөө ыкмалары өзгөрүшү керек. Аң-сезим абалын издегендин ордуна, убакыт ичинде өзгөрүп турган нейрокогнитивдик динамикаларды өлчөө натыйжалуураак болушу мүмкүн. Айрыкча убакыттык ажыратуусу жогору өлчөөлөр, нейрондук татаалдык, интеграция жана жөнгө салуу процесстери көбүрөөк түшүндүрүүчү болушу мүмкүн.

Бул эмне үчүн маанилүү?

Аң-сезим изилдөөлөрү илимий да, философиялык да жактан чоң кызыгуу жаратат; бирок түшүнүктүк бүдөмүктүк бул тармакты татаалдаштырат. Эгер изилдөөчүлөр бир эле сөз менен ар башка нерселерди айтып жатышса, теориялар ортосундагы талаш керексиз түрдө татаалдашы мүмкүн.

Бул изилдөө изилдөө максатын көбүрөөк өлчөөгө жарактуу кылууну сунуштайт. “Аң-сезим кайда?” деген суроонун ордуна “кайсы процесс кантип иштейт, качан интеграцияланат, кайсы шартта ажырайт?” деген суроо эксперименттик жактан ыңгайлуураак болот.

Нейроилим жагынан бул ыкма жалгыз аң-сезим борборун издөө аракетин азайтат. Анын ордуна бөлүштүрүлгөн мээ тармактарынын убакыт ичиндеги өз ара аракеттенүүсүнө көңүл бурат. Көңүл буруу, эс тутум, дене сигналдары, баалоо жана божомолдоо процесстери чогуу изилденгенде психикалык абалдарды жакшыраак түшүнүүгө болот деп жакталат.

Жасалма интеллект тууралуу талкуулар үчүн да бул ыкма кыйыр түрдө маанилүү. Эгер аң-сезим жалгыз сырдуу касиет эмес, көптөгөн процесстердин координациясы катары каралса, машиналардагы акыл-эске окшош функцияларды талкуулоо такыраак болушу мүмкүн. Бирок бул учурдагы жасалма интеллект системалары аң-сезимдүү дегенди билдирбейт; болгону түшүнүктүк талкууну кылдат жүргүзүү керек экенин көрсөтөт.

Көңүл буруучу жагдайлар

Изилдөө күчтүү түшүнүктүк сунуш бергени менен эксперименттик далил чыгарбайт. Автордун максаты жаңы маалымат берүү эмес, аң-сезим түшүнүгүн илимий изилдөөдө кантип кайра алкактоого болорун талкуулоо. Ошондуктан текст акыркы далил катары эмес, изилдөө программасынын сунушу катары окулушу керек.

“Аң-сезим адаштыруучу түшүнүк” деген доомат күнүмдүк тажрыйбада аң-сезим таптакыр жок дегенди билдирбейт. Бул жердеги доомат — аң-сезим сөзү илимий түшүндүрүүдө өтө кең жана аралаш колдонулат. Адамдардын тажрыйба баштан кечирери эмес, ошол тажрыйбанын жалгыз табигый түр катары аталышы суроого алынууда.

Феноменалдык тажрыйба, башкача айтканда “бир нерсени баштан кечирүү ичтен кандай сезилет?” деген маселе философияда дагы эле талаштуу. Процесске негизделген ыкма бул көйгөйдү көбүрөөк өлчөөгө жарактуу кылууга аракеттенгени менен, бардык философтор бул чечимди жетиштүү деп эсептебеши мүмкүн.

Изилдөө ошондой эле клиникалык аң-сезим бузулуусу, кома, анестезия же психиатриялык абалдар үчүн түз диагноз же дарылоо моделин сунуштабайт. Бул тармактарда медициналык баалоо жана адистин пикири талап кылынат.

Жыйынтык

Бул изилдөө аң-сезим түшүнүгүн жалгыз жана сырдуу объект катары издөөнүн ордуна, аны түзгөн процесстерди ажыратууну сунуштайт. Акыл-эс божомолдоо, көңүл буруу, баалоо, эс тутум жана дене сигналдарынын тынымсыз өз ара аракеттенүүсү менен иштеген динамикалык система катары каралат.

Бул көз караш аң-сезим изилдөөлөрүн көбүрөөк өлчөөгө жана экспериментке ылайыктуу кылышы мүмкүн. Анткени жалгыз “аң-сезим абалын” издегендин ордуна, белгилүү процесстердин кантип иштегени, кантип интеграцияланганы жана кайсы шарттарда ажыраганы изилденет.

Verianla окурманы үчүн негизги билдирүү мындай: Аң-сезим балким мээден табыла турган жалгыз нерсе эмес; ал көптөгөн психикалык процесстердин координациясына берген кыска аталышыбыз болушу мүмкүн. Акыл-эсти түшүнүү үчүн бул белгини чоңойткондун ордуна, анын артындагы процесстерди өзүнчө да, чогуу да изилдөө керек болушу мүмкүн.

Булак жана ыкма жөнүндө эскертүү

Бул макала Ally Delshad Tehrani даярдаган “Consciousness as a Misleading Construct: Toward a Process-Based Account of Mind” аттуу эмгектин негизинде даярдалды. Текст аң-сезим түшүнүгүнүн туруксуздугун, божомолдоочу иштетүүнү, көңүл бурууну, баалоону, эс тутумду интеграциялоону, интероцептивдик жөнгө салууну жана түшүндүрүү боштугу тууралуу талкууларды процесске негизделген акыл-эс түшүндүрмөсүнүн алкагында карайт.

Бул мазмун сөзмө-сөз котормо эмес; изилдөөнүн негизги идеясы Verianlaнын басылма багытына ылайык жөнөкөйлөштүрүлүп, оригиналдуу кыргызча редакциялык макалага айландырылды.

Бул мазмун медициналык, психологиялык же неврологиялык кеңеш эмес. Аң-сезим, уйку, анестезия, неврологиялык оорулар же психикалык саламаттыкка байланыштуу жеке жагдайларда адистин жардамына кайрылуу керек.