Şüur həm fəlsəfənin, həm də neyroelmin ən çətin anlayışlarından biridir. Gündəlik dildə “şüurlu olmaq” adətən fərqində olmaq, təcrübə yaşamaq, oyaq olmaq və ya bir şeyi ifadə edib hesabat verə bilmək mənasına gəlir. Lakin elmi müzakirələrdə bu mənalar bir-birinə qarışdıqda problem yaranır. Eyni söz bəzən subyektiv təcrübəni, bəzən diqqət mexanizmini, bəzən informasiyaya çıxışı, bəzən də insanın öz zehni vəziyyətinin fərqinə varmasını ifadə etmək üçün işlədilir.

Bu tədqiqat şüur anlayışının bu qədər fərqli hadisəni vahid başlıq altında toplamasının elmi irəliləyişi çətinləşdirdiyini müdafiə edir. Müəllifə görə, tədqiqatçılar “şüur nədir?” sualına tək cavab axtarmaq əvəzinə, bu sözün əhatə etdiyi prosesləri hissələrə ayırmalıdırlar. Bu proseslərə proqnozlaşdırıcı modelləşdirmə, diqqət seçimi, qiymətləndirmə, yaddaş inteqrasiyası və interoseptiv tənzimləmə daxildir.

Proqnozlaşdırıcı modelləşdirmə beynin daim hissi dünya haqqında proqnozlar yaratması və səhvlər əsasında özünü yeniləməsidir. Diqqət seçimi hansı informasiyanın davranışa və hesabat verməyə təsir edəcəyini müəyyənləşdirir. Qiymətləndirmə sistemləri stimulların əhəmiyyətini və gözlənilən nəticəni hesablayır. Yaddaş inteqrasiyası keçmişlə indi arasında davamlılıq yaradır. İnteroseptiv tənzimləmə isə bədənin daxilindən gələn siqnalları, məsələn, ürək döyüntüsü, nəfəs, ağrı, aclıq və ya daxili gərginlik kimi halları zehni emala daxil edir.

Tədqiqatın əsas mesajı budur: Zehni təcrübənin vahidlik hissi beyində ayrıca bir “şüur mərkəzi” olduğu üçün deyil, müxtəlif proseslərin zaman ərzində koordinasiyalı şəkildə işləməsi nəticəsində ortaya çıxa bilər.

Problem Nədir?

Şüur tədqiqatlarındakı əsas problem anlayışın hədəfinin qeyri-müəyyən olmasıdır. Bir tədqiqatçı şüur dedikdə subyektiv təcrübəni nəzərdə tuta bilər. Başqası informasiyaya çıxışı və ya hesabat verilə bilməni mərkəzə qoya bilər. Digəri isə diqqətdən, oyaqlıqdan, mənlik fərqindəliyindən və ya informasiyanın qlobal yayılmasından danışa bilər. Bu fərqli mənalar bəzən eyni şey kimi işlədilir.

Bu vəziyyət elmi qarışıqlıq yaradır. Əgər “şüur” vahid təbii hadisə deyilsə, onun tək bir neyron qarşılığını axtarmaq yanlış istiqamətə yönəldə bilər. Beyində “şüurun mərkəzi”ni axtarmaq əslində müxtəlif vəzifələri yerinə yetirən çoxsaylı prosesləri vahid obyekt kimi qəbul etmək demək ola bilər.

Mətnin tənqid etdiyi məqam şüurun çox vaxt “şeyləşdirilməsi”dir. Şeyləşdirmə abstrakt və ya çoxkomponentli prosesi sanki müstəqil və tək bir obyektmiş kimi qəbul etmək səhvidir. Müəllif şüur anlayışının bu səhvə açıq olduğunu müdafiə edir. Çünki şüur sözü müxtəlif prosesləri praktik şəkildə bir araya gətirir; lakin bu praktik qısaltma sanki beyində vahid bir şüur obyekti varmış təəssüratı yarada bilər.

Buna görə tədqiqat “şüur nədir?” sualı əvəzinə “şüur adı altında hansı prosesləri bir yerə toplayırıq?” sualını təklif edir. Beləliklə problem metafizik sirr olmaqdan çıxaraq ölçülə bilən neyrokoqnitiv proseslərin necə qarşılıqlı təsir göstərdiyi sualına çevrilir.

Metod Nə Təklif Edir?

Tədqiqat eksperimental məlumat dəstindən istifadə etmir. Metodu konseptual analiz və nəzəri yenidən çərçivələndirmədir. Müəllif əvvəlcə şüur anlayışının müxtəlif nəzəriyyələrdə necə parçalandığını göstərir. Məsələn, fenomenal şüur subyektiv təcrübənin “necə hiss edildiyi” tərəfini vurğulayır. Çıxış şüuru informasiyanın davranış, qərar və hesabat üçün istifadə edilə bilən hala gəlməsini ifadə edir. Global Workspace Theory informasiyanın geniş beyin şəbəkələrində yayımlanmasını mərkəzə qoyur. Daha yüksək səviyyəli nəzəriyyələr isə zehni vəziyyətin şüurlu olmasını həmin vəziyyətin daha yüksək səviyyədə təmsil edilməsinə bağlayır.

Müəllifin şərhi belədir: Bu nəzəriyyələr eyni hədəfə müxtəlif yollarla yaxınlaşmır ola bilər. Əksinə, onların hər biri şüur adlandırılan geniş etiketin fərqli alt prosesini mərkəzə qoyur ola bilər. Buna görə nəzəriyyələr arasındakı fikir ayrılığı məlumat çatışmazlığından çox konseptual hədəfin qeyri-müəyyənliyindən qaynaqlana bilər.

Alternativ olaraq proses-əsaslı zehin izahı təklif edilir. Bu yanaşmada zehin tək bir şüur vəziyyətinə girib-çıxan sistem kimi deyil, daim işləyən, bir-birinə təsir edən və zaman ərzində tənzimlənən neyrokoqnitiv proseslər şəbəkəsi kimi nəzərdən keçirilir.

Bu prosesləri ölçülə bilən hala gətirmək mümkündür. Proqnozlaşdırıcı yenilənmə səhv siqnalları ilə, diqqət seçimi davranış prioritetləşdirilməsi ilə, qiymətləndirmə mükafat və motivasiya sistemləri ilə, yaddaş inteqrasiyası zaman daxilində davamlılıqla, interosepsiya isə bədən siqnallarının zehni tənzimləməyə qoşulması ilə araşdırıla bilər.

Formullar Nəyi İzah Edir?

Bu tədqiqat riyazi formullar ehtiva edən texniki məqalə deyil. PDF-də birbaşa formul, tənlik və ya kəmiyyət modeli verilmir. Buna görə bu bölmədə orijinal formulun köçürülməsi yoxdur.

Bununla belə, tədqiqatın konseptual məntiqini sadə proses axını ilə izah etmək olar. Bu göstərim PDF-də sözbəsöz formul şəklində yer almır; Verianla oxucusu üçün izahedici sxem xarakteri daşıyır:

Bu ifadə zehni vahid və müstəqil “şüur obyekti” üzərindən izah etməyin mümkün olmaya biləcəyini bildirir.

Burada zehin proqnozlaşdırıcı modelləşdirmə, diqqət, qiymətləndirmə, yaddaş və interoseptiv tənzimləmə proseslərinin qarşılıqlı təsirinin nəticəsi kimi düşünülür.

Bu göstərim təcrübənin vahidlik hissinin tək bir şüur mərkəzindən deyil, müxtəlif sistemlərin koordinasiyalı tənzimlənməsindən yarana biləcəyini ümumiləşdirir.

Tədqiqatın texniki dərsi budur: Araşdırma “şüur var, yoxsa yoxdur?” kimi ikili sualdan çox, hansı proseslərin hansı zaman miqyasında necə inteqrasiya olunduğunu ölçməyə yönəlməlidir.

Qrafik, Cədvəl və Sxemin Əsas Mesajı

Tədqiqatda qrafik, cədvəl və ya eksperimental sxem yoxdur. Lakin mətnin konseptual arxitekturasını aydın sxem kimi oxumaq mümkündür.

Birinci qatda şüur anlayışının qarışıq istifadələri yerləşir: subyektiv təcrübə, fərqindəlik, diqqət, hesabat verilə bilmə, mənliyin emalı və oyaqlıq. Tədqiqat bu istifadələrin vahid anlayış altında toplanmasının izahı çətinləşdirdiyini müdafiə edir.

İkinci qatda proseslərə ayırma var. Zehin proqnozlaşdırıcı modelləşdirmə, diqqət seçimi, qiymətləndirmə, yaddaş inteqrasiyası və bədənin daxili siqnallarının tənzimlənməsi prosesləri ilə izah olunur. Bu qatda məqsəd “şüur” sözünün yerinə ölçülə bilən funksiyaları qoymaqdır.

Üçüncü qatda vahidlik hissi izah olunur. İnsan zehni öz təcrübəsini çox vaxt davamlı və bütöv kimi yaşayır. Müəllif bildirir ki, bu vahidlik hissi ayrıca bir varlıq və ya xüsusi mərkəz tələb etməyə bilər; zaman ərzində koordinasiyalı işləyən proseslərin nəticəsi ola bilər.

Dördüncü qatda metodoloji nəticə yerləşir. Şüur tədqiqatları tək bir neyron qarşılıq axtarmaq əvəzinə, müxtəlif proseslərin qarşılıqlı təsirini, zaman daxilində sabitliyini və pozulma formalarını ölçməyə yönəlməlidir.

Təcrübələr Necə Aparılıb?

Bu tədqiqat eksperimental araşdırma deyil. İştirakçılar, laboratoriya ölçmələri, beyin görüntüləmə analizi və ya yeni məlumat dəsti təqdim edilməyib. Mətn mövcud şüur müzakirələrini konseptual baxımdan yenidən şərh etməyi hədəfləyən nəzəri tədqiqatdır.

Müəllif nümunə kimi bəzi yaxşı məlum hadisələrə müraciət edir. Kor görmə insanın vizual stimullara reaksiya verə bildiyi halda onları şüurlu şəkildə gördüyünü bildirə bilmədiyi vəziyyətdir. Bu hadisə qavrayış emalı ilə hesabat verilə bilən fərqindəliyin bir-birindən ayrıla bildiyini göstərir.

Diqqətsizlik korluğu isə stimul göz önündə olsa da, diqqət başqa istiqamətə yönəldiyi üçün insanın onu fərq etməməsidir. Bu da emal, diqqət və hesabat arasındakı əlaqənin tək bir şüur düyməsi ilə izah edilə bilməyəcəyini düşündürür.

Anesteziya və yuxu nümunələri də vacibdir. Bu vəziyyətlərdə zehni funksiyalar bir anda tamamilə bağlanmır; müxtəlif sistemlər müxtəlif sürətlə zəifləyir. Bu, şüurun ağ-qara açıq/qapalı vəziyyət əvəzinə dərəcəli və çoxkomponentli proses kimi anlaşılmasını dəstəkləyir.

Nəticələr Nəyi Göstərir?

Tədqiqatın birinci nəticəsi şüur anlayışının tək və sabit hədəf göstərməməsidir. Müxtəlif nəzəriyyələr və tədqiqat proqramları “şüur” adı altında fərqli prosesləri araşdırır.

İkinci nəticə zehni təcrübənin vahidlik hissinin ayrıca şüur varlığı tələb etməyə biləcəyidir. Bu vahidlik proqnozlaşdırıcı modelləşdirmə, diqqət, qiymətləndirmə, yaddaş və bədən siqnallarının koordinasiyası nəticəsində ortaya çıxa bilər.

Üçüncü nəticə “izah boşluğu” kimi tanınan problemin yenidən şərh oluna biləcəyidir. İzah boşluğu beyin fəaliyyəti ilə subyektiv təcrübə arasında hələ də izah edilə bilməyən fərqin olduğu düşüncəsidir. Müəllif bu boşluğun qismən yanlış kateqoriya istifadəsindən yarandığını müdafiə edir. Əgər təcrübə ayrıca bir şey kimi deyil, proseslərin tənzimlənmə forması kimi başa düşülərsə, əlavə izah qatına ehtiyac azala bilər.

Dördüncü nəticə tədqiqat metodlarının dəyişdirilməli olmasıdır. Şüur vəziyyəti axtarmaq əvəzinə, zaman ərzində dəyişən neyrokoqnitiv dinamikaları ölçmək daha məhsuldar ola bilər. Xüsusilə zaman baxımından yüksək həllolma qabiliyyətli ölçmələr, neyron mürəkkəbliyi, inteqrasiya və tənzimləmə prosesləri daha izahedici ola bilər.

Bu Niyə Vacibdir?

Şüur tədqiqatları həm elmi, həm də fəlsəfi baxımdan böyük maraq doğurur; lakin konseptual qeyri-müəyyənlik bu sahəni çətinləşdirir. Əgər tədqiqatçılar eyni sözlə müxtəlif şeyləri nəzərdə tuturlarsa, nəzəriyyələr arasındakı mübahisə lazımsız şəkildə mürəkkəbləşə bilər.

Bu tədqiqat araşdırma hədəfini daha ölçülə bilən hala gətirməyi təklif edir. “Şüur haradadır?” sualı əvəzinə “hansı proses necə işləyir, nə vaxt inteqrasiya olunur, hansı şəraitdə ayrışır?” sualı daha eksperimental formaya gətirilə bilər.

Neyroelm baxımından bu yanaşma vahid şüur mərkəzi axtarışını azaldır. Bunun əvəzinə paylanmış beyin şəbəkələrinin zaman daxilində qarşılıqlı təsirinə fokuslanır. Diqqət, yaddaş, bədən siqnalları, qiymətləndirmə və proqnoz prosesləri birlikdə araşdırıldıqda zehni vəziyyətlərin daha yaxşı anlaşıla biləcəyi müdafiə olunur.

Süni intellekt müzakirələri baxımından da bu yanaşma dolayı şəkildə vacibdir. Əgər şüur tək bir sirli xüsusiyyət deyil, çoxsaylı proseslərin koordinasiyası kimi düşünülərsə, maşınlarda zehinəbənzər funksiyaları müzakirə etmək daha aydın ola bilər. Lakin bu, mövcud süni intellekt sistemlərinin şüurlu olduğu demək deyil; yalnız konseptual müzakirənin daha diqqətli aparılmalı olduğunu göstərir.

Diqqət Edilməli Məqamlar

Tədqiqat güclü konseptual təklif versə də, eksperimental sübut yaratmır. Müəllifin məqsədi yeni məlumat təqdim etmək deyil, şüur anlayışının elmi tədqiqatda necə yenidən çərçivələndirilə biləcəyini müzakirə etməkdir. Buna görə mətn yekun sübut kimi deyil, tədqiqat proqramı təklifi kimi oxunmalıdır.

“Şüur aldadıcı anlayışdır” iddiası şüurun gündəlik təcrübədə heç mövcud olmadığı demək deyil. Buradakı iddia şüur sözünün elmi izahda həddən artıq geniş və qarışıq şəkildə işlədilməsidir. İnsanların təcrübə yaşaması faktı deyil, bu təcrübənin vahid təbii növ kimi adlandırılması sorğulanır.

Fenomenal təcrübə, yəni “bir şeyi yaşamağın daxildən necə hiss edildiyi” məsələsi fəlsəfədə hələ də mübahisəlidir. Proses-əsaslı yanaşma bu problemi daha ölçülə bilən hala gətirməyi hədəfləsə də, bütün filosoflar bu həlli yetərli saymaya bilər.

Tədqiqat həmçinin klinik şüur pozuntuları, koma, anesteziya və ya psixiatrik vəziyyətlər üçün birbaşa diaqnostika və ya müalicə modeli təqdim etmir. Bu sahələrdə tibbi qiymətləndirmə və mütəxəssis rəyi lazımdır.

Nəticə

Bu tədqiqat şüur anlayışını tək və sirli obyekt kimi axtarmaq əvəzinə, onu yaradan prosesləri ayırmağı təklif edir. Zehin proqnoz, diqqət, qiymətləndirmə, yaddaş və bədən siqnallarının davamlı qarşılıqlı təsiri ilə işləyən dinamik sistem kimi nəzərdən keçirilir.

Bu baxış şüur tədqiqatlarını daha ölçülə bilən və eksperimental hala gətirə bilər. Çünki vahid “şüur vəziyyəti” axtarmaq əvəzinə, müəyyən proseslərin necə işlədiyi, necə inteqrasiya olunduğu və hansı şəraitdə ayrışdığı araşdırıla bilər.

Verianla oxucusu üçün əsas mesaj budur: Şüur bəlkə də beyində tapılacaq tək bir şey deyil; çoxsaylı zehni proseslərin koordinasiyasına verdiyimiz qısa addır. Zehni anlamaq üçün bu etiketi böyütmək əvəzinə, onun arxasındakı prosesləri həm ayrı-ayrılıqda, həm də birlikdə araşdırmaq lazım ola bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu yazı Ally Delshad Tehrani tərəfindən hazırlanmış “Consciousness as a Misleading Construct: Toward a Process-Based Account of Mind” başlıqlı tədqiqat əsasında hazırlanıb. Mətn şüur anlayışının qeyri-sabitliyi, proqnozlaşdırıcı emal, diqqət, qiymətləndirmə, yaddaş inteqrasiyası, interoseptiv tənzimləmə və izah boşluğu müzakirələrini proses-əsaslı zehin hesabı çərçivəsində nəzərdən keçirir.

Bu məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; tədqiqatın əsas ideyası Verianla-nın nəşr xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilərək orijinal türkcə redaksiya məqaləsinə çevrilib.

Bu məzmun tibbi, psixoloji və ya nevroloji məsləhət deyil. Şüur, yuxu, anesteziya, nevroloji xəstəliklər və ya psixi sağlamlıqla bağlı fərdi hallarda mütəxəssis dəstəyi alınmalıdır.