Бул изилдөө балык майынын эң чоң сапат көйгөйлөрүнүн бири болгон кычкылдануу аркылуу бузулууну азайтуу үчүн үч өсүмдүк экстрактын өз-өзүнчө жана ар кандай комбинацияларда колдонууну изилдейт. Балык майы айрыкча EPA жана DHA сыяктуу узун чынжырлуу omega-3 көп каныкпаган май кислоталарына бай болгондуктан баалуу. Бирок дал ушул каныкпаган түзүлүштөн улам кычкылтекке, жылуулукка, жарыкка жана иштетүү шарттарына сезгич. Кычкылдануу күчөгөндө балык майында жаман жыт, ачуу/рансид даам, азыктык баалуулуктун жоголушу жана сактоо мөөнөтүнүн кыскарышы пайда болушу мүмкүн.

Изилдөөчүлөр бул көйгөйгө синтетикалык антиоксидант BHAнын ордуна табигый өсүмдүк экстракттарынын комбинациялары менен чечим издешкен. Изилдөөдө үч өсүмдүк колдонулган: Ocimum sanctum, башкача айтканда ыйык райхан/Tulsi, Moringa oleifera, башкача айтканда моринга жана Plectranthus amboinicus, башкача айтканда Индия тимьяны/Country Borage. Бул өсүмдүктөрдөн %70 этанол менен экстракт даярдалып, алардын жалпы фенолдук курамы, DPPH радикалдарын тазалоо активдүүлүгү, балык майындагы кычкылданууну кечеңдетүү көрсөткүчү, май кислоталарын сактоо таасири жана сенсордук сапатка кошкон салымы бааланган.

Изилдөөнүн эң маанилүү жыйынтыгы айрым өсүмдүк экстракттарынын комбинациялары өз-өзүнчө экстракттардан, ал тургай BHAдан да күчтүү коргоо көрсөтө аларында. Айрыкча O. sanctum : M. oleifera : P. amboinicus = 2:1:1 катышындагы үчтүк комбинация эң жогорку стабилдештирүү фактору жана антиоксидант күч көрсөткүчтөрү менен алдыга чыккан. Изилдөөдө бул комбинациянын стабилдештирүү фактору BHAдан 2,07 эсе жогору экени айтылган. Мындан тышкары O. sanctum : M. oleifera = 2:1 экилик комбинациясы да күчтүү синергиялык таасир көрсөткөн.

Тездетилген кычкылдануу тестинде балык майынын үлгүлөрү 60°Cде 15 күн сакталган. Пероксид мааниси, p-анизидин мааниси жана жалпы кычкылдануу көрсөткүчү боюнча алынган жыйынтыктар өсүмдүк экстракттары кычкылданууну жайлатканын көрсөткөн. Эң жакшы коргоо көбүнчө 2:1:1 үчтүк комбинациясында жана 2:1 экилик комбинациясында байкалган. Май кислоталарынын профили боюнча да 2:1:1 үчтүк комбинациясы 15 күндүн аягында omega-3, EPA+DHA жана жалпы көп каныкпаган май кислоталарын эң жакшы сактаган колдонуу болгон.

Сенсордук баалоо да изилдөөнүн маанилүү бөлүгү. Балык майы химиялык жактан гана туруктуу калышы жетишсиз; жаман балык жыты, рансид жыт жана жагымсыз даам да керектөөчүнүн кабыл алуусун төмөндөтөт. Изилдөөдө айрыкча O. sanctum жана P. amboinicus камтыган комбинациялар балык жытын жана ароматты маскалоодо натыйжалуу болгону айтылган. Ошондуктан изилдөө өсүмдүк экстракттарынын комбинациялары кычкылдануу туруктуулугун гана эмес, балык майынын сенсордук кабыл алынуусун да жакшыртуу потенциалына ээ экенин көрсөтөт. Бирок изилдөө рецензиядан өтпөгөн препринт болгондуктан, жыйынтыктар үмүт жараткан азык-түлүк илими изилдөөсү катары окулуп, өнөр жайлык колдонуу үчүн кеңири текшерүү керек экени унутулбашы керек.

Кеңири түшүндүрмө

Балык майы азык-түлүк жана тамактануу илиминде баалуу май булагы. Мунун негизги себеби анын узун чынжырлуу omega-3 көп каныкпаган май кислоталарына, башкача айтканда PUFAларга бай болушу. Айрыкча EPA жана DHA адамдын тамактануусунда маанилүү май кислоталары деп эсептелет. Изилдөөдө omega-3 май кислоталары жүрөк-кан тамыр ден соолугу, липид алмашуусу, тип-2 диабет, артрит, гипертония, тромбоциттердин агрегациясы, психикалык саламаттык бузулуусу, аутоиммундук оорулар жана семирүү сыяктуу ар кандай ден соолук коркунучтары менен байланышкан тармактарда маанилүү экени айтылат.

Бирок балык майына баалуулук берген ушул химиялык түзүлүш аны ошол эле учурда морт кылат. Көп каныкпаган май кислоталары молекулаларында бир нече кош байланыш алып жүргөндүктөн, кычкылданууга каныккан май кислоталарына караганда кыйла сезгич. Кош байланыштардын саны көбөйгөн сайын май кислотасы кычкылтек менен реакцияга оңой кирет. Ошондуктан EPA жана DHAга бай балык майы сактоо жана иштетүү учурунда оңой бузулушу мүмкүн.

Липиддердин кычкылдануусу жөн гана “майдын бузулушу” эмес. Алгачкы этапта гидропероксиддер сыяктуу биринчи даражадагы кычкылдануу продуктулары пайда болот. Алар кийин альдегиддерге, кетондорго жана ар түрдүү учуучу кошулмаларга окшогон экинчи даражадагы кычкылдануу продуктуларына айланышы мүмкүн. Изилдөөдө 4-hydroxyhexenal жана 4-hydroxynonenal сыяктуу кошулмалар биринчи жана экинчи кычкылдануу процесстеринен пайда болуп, кычкылдануу стресси менен байланыштуу болушу мүмкүн экени айтылат. Азык-түлүк жагынан бул процесс жаман балык жыты, рансид аромат, азыктык баалуулуктун жоголушу, сактоо мөөнөтүнүн кыскарышы жана экономикалык чыгым дегенди билдирет.

Бул көйгөйдүн азык-түлүк өнөр жайындагы классикалык чечимдеринин бири антиоксидант кошуу. Антиоксиданттар май кычкылданганда пайда болгон эркин радикалдарды нейтралдаштырып, чынжыр реакцияларды токтотуп же кычкылданууну баштаган металл иондору менен аракеттенүү аркылуу процессти жайлата алат. Синтетикалык антиоксиданттардын арасында BHA, BHT, пропил галлат жана TBHQ сыяктуу кошулмалар көп жылдан бери колдонулуп келет. Бирок изилдөө синтетикалык антиоксиданттардын коопсуздугу боюнча талкуулар бар экенин жана айрым өлкөлөрдө бул заттарды колдонуу деңгээлине чектөөлөр киргизилгенин белгилейт.

Ошондуктан табигый антиоксиданттарды издөө барган сайын маанилүү болуп калды. Өсүмдүк экстракттары фенолдук кошулмаларды, флавоноиддерди, учуучу компоненттерди жана ар кандай биоактивдүү молекулаларды камтышы мүмкүн. Бул молекулалар бир эле химиялык механизмдин ордуна көп багыттуу антиоксидант таасир көрсөтүшү мүмкүн. Бирок бул жерде маанилүү нерсе бар: бир өсүмдүктүн экстракты дайыма эле эң жакшы чечим болбойт. Ар башка өсүмдүктөрдөн келген антиоксидант компоненттер бириккенде бири-бирин күчөтүшү мүмкүн; бул синергиялык таасир деп аталат. Тескерисинче да болушу мүмкүн: айрым кошулмалар бирге колдонулганда бири-биринин таасирин алсыратышы мүмкүн; бул антагонисттик таасир деп аталат.

Бул изилдөө дал ушул суроого көңүл бурат: Ыйык райхан, моринга жана Индия тимьянынын экстракттары өз-өзүнчө натыйжалуураакпы, же белгилүү катышта бириккенде балык майын кычкылдануудан жакшыраак коргой турган синергиялык система түзө алабы?

Изилдөөдө колдонулган өсүмдүктөр атайын тандалган. Ocimum sanctum аюрведалык салтта белгилүү жана eugenol, methyl eugenol, розмарин кислотасы, кофе кислотасы жана кверцетин сыяктуу кошулмалар менен байланышкан өсүмдүк. Moringa oleifera бай азыктык курамы жана фенолдук/флавоноид профили менен белгилүү. Plectranthus amboinicus болсо ароматтык түзүлүшү жана дарылык өсүмдүк катары колдонулушу менен айырмаланат. Бул өсүмдүктөр антиоксидант потенциалы жана балык майынын жаман жытын маскалоо жөндөмү боюнча бааланган.

Өсүмдүк экстракттарын даярдоо үчүн жалбырактар алгач тазаланып, 40 ± 1°Cде 72 саат кургатылган, майда порошокко айландырылып, 0,5 mm электен өткөрүлгөн жана вакуумдук таңгакта 4°Cде сакталган. Экстракция этабында 20 g кургатылган жалбырак порошогу 200 mL %70 этанол менен бөлмө температурасында 48 саат үзгүлтүксүз аралаштырылып экстракцияланган. Калдык ошол эле эриткич менен үч жолу кайра экстракцияланып, фильтраттар бириктирилген жана -55°Cде 48 саат лиофилизацияланган. Бул ыкма өсүмдүктөрдөн фенолдук жана башка полярдуу биоактивдүү компоненттерди азык-түлүккө ылайыктуу этанол эриткичи менен алууну максат кылат.

Экстракциянын чыгышы өсүмдүккө жараша өзгөргөн. Эң жогорку чыгыш M. oleifera экстрактында %5,01 ± 0,7 болгон. Андан кийин O. sanctum %4,27 ± 0,30 жана P. amboinicus %3,65 ± 0,88 турган. Бул натыйжа морингадан көбүрөөк чийки экстракт алынганын көрсөтөт; бирок экстракттын саны түздөн-түз антиоксидант күч дегенди билдирбейт. Чыныгы антиоксидант көрсөткүч экстракттагы активдүү кошулмалардын түрүнө, өлчөмүнө жана май чөйрөсүндө кандай жүрүм-турум көрсөткөнүнө байланыштуу.

Жалпы фенолдук курамдын жыйынтыктары муну ачык көрсөтөт. O. sanctum 82,45 ± 1,11 mg GAE/g менен эң жогорку жалпы фенолдук курамга ээ. M. oleifera 55,63 ± 0,79 mg GAE/g, ал эми P. amboinicus 36,37 ± 2,24 mg GAE/g. Башкача айтканда, моринга экстракциянын жогорку чыгышын бергени менен, фенолдук тыгыздык боюнча ыйык райхан күчтүүрөөк көрүнөт. Бул айырма маанилүү, анткени азык формуласында канча экстракт алынганы гана эмес, анын канча активдүү фенолдук компонент алып жүргөнү да чечүүчү роль ойнойт.

Жалпы фенолдук курам Folin-Ciocalteu ыкмасы менен аныкталган. Бул ыкма фенолдук кошулмалардын калыбына келтирүү жөндөмүнө негизделип, жыйынтыктар галлик кислотасынын эквиваленти менен берилет. Изилдөөнүн логикасын түшүндүрүү үчүн муну мындай түшүнсө болот: экстракттын mg GAE/g мааниси жогорулаган сайын ал фенолдук заттарга бай деп эсептелет. Бирок Folin-Ciocalteu жыйынтыгы фенолдук кошулмаларды абсолюттук түрдө жана өз-өзүнчө аныктабайт; жалпы калыбына келтирүү жөндөмүнө негизделген көрсөткүчтү берет.

Антиоксидант активдүүлүк үчүн DPPH радикалдарын тазалоо тести колдонулган. DPPH туруктуу эркин радикал модели. Антиоксидант болгондо DPPH радикалы калыбына келип, абсорбанс төмөндөйт. Изилдөөдө DPPH радикалдарын тазалоо пайызы төмөнкү формула менен эсептелген:

\[ DPPH \, radikal \, süpürme \, (\%) = \left(\frac{A_C - A_S}{A_C}\right) \times 100 \]

Бул жерде \(A_C\) контролдук үлгүнүн абсорбанс маанисин, \(A_S\) болсо өсүмдүк экстракты же BHA кошулган үлгүнүн абсорбанс маанисин билдирет. Формуланын мааниси мындай: антиоксидант кошулганда DPPH абсорбансы канчалык көп төмөндөсө, радикалдарды тазалоо пайызы ошончолук жогору болот.

1000 µg/mL концентрацияда эң жогорку DPPH радикалдарын тазалоо активдүүлүгү BHAда %92,95 ± 0,98 болгон. Өсүмдүк экстракттары жана комбинациялар арасында эң жогорку маанилерге O. sanctum : M. oleifera = 2:1 комбинациясы %91,80 ± 0,05, O. sanctum : M. oleifera : P. amboinicus = 2:1:1 комбинациясы %91,14 ± 0,07 жана O. sanctum : M. oleifera = 1:2 комбинациясы %91,03 ± 0,07 менен жакындаган. Өзүнчө экстракттар арасында O. sanctum %90,57 ± 0,02 менен эң күчтүү, P. amboinicus болсо %79,97 ± 0,35 менен эң төмөн DPPH активдүүлүгүн көрсөткөн.

IC₅₀ мааниси эркин радикалдардын %50 син тазалоо үчүн керектелген экстракт концентрациясын көрсөтөт. Бул көрсөткүчтө төмөн маани күчтүүрөөк антиоксидант активдүүлүктү билдирет. Изилдөөдө BHAнын IC₅₀ мааниси 8,47 ± 1,8 µg/mL болгон. Өсүмдүктөр арасында O. sanctum 13,57 ± 0,70 µg/mL менен эң күчтүү, M. oleifera 32,27 ± 1,32 µg/mL менен орточо, P. amboinicus 96,25 ± 3,24 µg/mL менен эң начар DPPH көрсөткүчүн берген. Ошого карабастан кийинки балык майы тажрыйбаларында P. amboinicus айрым жагынан күтүлгөндөн жакшыраак коргоо көрсөткөн. Бул лабораториялык радикал тазалоо тести реалдуу май системасындагы көрсөткүчтү өз алдынча түшүндүрө албасын көрсөткөн маанилүү жагдай.

Балык майындагы антиоксидант натыйжалуулукту баалоо үчүн стабилдештирүү фактору жана антиоксидант күч эсептелген. Бул эсептөөлөр индукциялык мезгилге, башкача айтканда майдын пероксид мааниси 20 meq/kg деңгээлине жеткенге чейин керек болгон убакытка негизделген. Изилдөөдө стабилдештирүү фактору төмөнкү формула менен берилген:

\[ SF = \frac{IP_a}{IP_c} \]

Бул жерде \(SF\) стабилдештирүү факторун, \(IP_a\) антиоксидант камтыган колдонмонун индукциялык мезгилин, \(IP_c\) контролдук балык майынын индукциялык мезгилин билдирет. SF мааниси жогорулаган сайын антиоксидант майды кычкылдануудан узагыраак коргой турганы түшүнүлөт.

Антиоксидант күч төмөнкүдөй эсептелген:

\[ AOP = 100 - \left(\frac{IP_c}{IP_a}\right) \times 100 \]

Бул жерде \(AOP\) антиоксидант күчтү, \(IP_c\) контролдук майдын индукциялык мезгилин, \(IP_a\) болсо антиоксидант кошулган үлгүнүн индукциялык мезгилин билдирет. Бул маани антиоксиданттуу үлгү контролдук майга салыштырмалуу кычкылданууну канчалык кечеңдетерин пайыздык логика менен көрсөтөт.

Изилдөөнүн Сүрөт 1 де стабилдештирүү фактору жана антиоксидант күч тилкелүү графиктер менен көрсөтүлгөн. Графикте T:M:K 2:1:1 колдонмосу эң жогорку стабилдештирүү фактору жана антиоксидант күч маанилери менен так алдыга чыккан. Бул жерде T O. sanctum; M M. oleifera; K болсо P. amboinicus экстрактын билдирет. Бул колдонмонун стабилдештирүү фактору BHAдан 2,07 эсе жогору болгон. T:M 2:1 колдонмосу да BHAга караганда 1,59 эсе жогорку стабилдештирүү факторун көрсөткөн.

Синергиялык таасирди аныктоо үчүн изилдөөдө синергиялык эффективдүүлүк пайызы колдонулган. Формула төмөнкү түзүлүштө:

\[ SE(\%) = \frac{(IP_{Mix}-IP_c)-[(IP_1-IP_c)+(IP_2-IP_c)+(IP_3-IP_c)]}{[(IP_1-IP_c)+(IP_2-IP_c)+(IP_3-IP_c)]} \times 100 \]

Бул жерде \(SE\) синергиялык эффективдүүлүк пайызын, \(IP_{Mix}\) комбинацияланган экстракт камтыган балык майынын индукциялык мезгилин, \(IP_c\) контролдук балык майынын индукциялык мезгилин, \(IP_1\), \(IP_2\), \(IP_3\) болсо өзүнчө антиоксидант колдонмолорунун индукциялык мезгилдерин билдирет. Эгер комбинациянын таасири өзүнчө компоненттердин күтүлгөн жалпы таасиринен жогору болсо синергия пайда болот. Эгер төмөн болсо антагонисттик таасир байкалат.

Сүрөт 2 өсүмдүк экстракттарынын комбинацияларынын синергиялык же антагонисттик жүрүм-турумун көрсөтөт. Оң синергиялык таасир T:M:K 2:1:1 жана T:M 2:1 колдонмолорунда гана айкын көрүнгөн. Башка комбинациялардын айрымдары терс маани көрсөткөн. Бул ар бир өсүмдүк аралашмасы автоматтык түрдө жакшыраак болбой турганын билдирет. Туура катыш табылганда компоненттер бири-бирин күчөтүшү мүмкүн; туура эмес катышта болсо бири-биринин таасирин алсыратышы мүмкүн.

Бул синергия изилдөөдө фенолдук кошулмалардын бири-бирин толуктаган механизмдери менен түшүндүрүлгөн. O. sanctum курамындагы eugenol, розмарин кислотасы жана кофе кислотасы сыяктуу кошулмалар эркин радикалдарды нейтралдаштыра алат. Моринга жана Индия тимьянынын экстракттарындагы кверцетин сыяктуу флавоноиддер суутек же электрон берүү аркылуу радикалдарды туруктуу кыла алат. Мындан тышкары, айрым антиоксиданттар башка антиоксиданттардын активдүү формасын кайра калыбына келтириши мүмкүн. Муну өрттө бир эле өрт өчүрүү тобу эмес, бири-бирин толуктаган ар башка топтор чогуу иштегенине салыштырууга болот: бири жалындын чынжырын үзсө, экинчиси кайра тутанууну алдын алат, дагы бири күйүүчү затты же реакцияны баштоочу металл иондорун көзөмөлдөйт.

Бирок антиоксиданттар дайыма гана коргоочу болуп жүрбөйт. Изилдөө жогорку фенолдук концентрацияда же өтмө металлдар бар кезде айрым фенолдук кошулмалар прооксидант катары аракет кыла аларын да талкуулайт. Мисалы кверцетин сыяктуу кошулмалар белгилүү шарттарда Fe³⁺ иондорун Fe²⁺ге калыбына келтирип, реактивдүү кычкылтек түрлөрүнүн пайда болушун көбөйтө алат. Ошондуктан азык системаларында “антиоксидантты көбүрөөк кошуу дайыма жакшы” деп айтууга болбойт. Доза, катыш, май матрицасы, температура жана башка компоненттер менен өз ара аракеттенүү бирге бааланышы керек.

Изилдөөдө балык майынын тездетилген кычкылдануусу Schaal oven тести менен жүргүзүлгөн. Үлгүлөр 25 g балык майынан янтарь түстүү айнек бөтөлкөлөргө салынып, 60°Cде жарык тийбеген меште 15 күн сакталган. Ар 5 күн сайын үлгү алынып, пероксид мааниси, p-анизидин мааниси жана жалпы кычкылдануу көрсөткүчү талданган. Бул шарт кадимки сактоого караганда катуураак; максат кычкылдануу процессин тездетип, антиоксиданттардын коргоочу таасирин кыска убакытта салыштыруу болгон.

Пероксид мааниси, башкача айтканда PV, биринчи даражадагы кычкылдануу продуктуларын көрсөтөт. Май кычкылдануусунун алгачкы этаптарында гидропероксиддер пайда болуп, PV жогорулайт. Изилдөөдө бардык үлгүлөрдө сактоо учурунда PV жогорулаган. Контролдук балык майы эң жогорку PV маанилерин көрсөткөн; бул антиоксидант кошулбаган балык майы тез кычкылданганын билдирет. 15 күндүн аягында эң төмөн PV маанилери көбүнчө комбинацияланган өсүмдүк экстракты колдонмолорунда, айрыкча T:M:K 2:1:1, T:M 2:1 жана T:M:K 1:1:1 сыяктуу колдонмолордо байкалган.

p-анизидин мааниси, башкача айтканда AV, экинчи даражадагы кычкылдануу продуктуларын, айрыкча альдегиддерди чагылдырат. Майда PV төмөн болсо да гидропероксиддер бузулуп, экинчи даражадагы кычкылдануу продуктулары көбөйгөн болушу мүмкүн. Ошондуктан PV жана AV бирге бааланышы керек. Изилдөөдө AV маанилери 15. күндүн аягында кыйла жогорулаган. Өсүмдүк экстракты камтыган айрым үлгүлөр BHA жана контролдук үлгүлөргө салыштырмалуу экинчи даражадагы кычкылданууну жакшыраак чектеген. Текстте T:M:K 2:1:1 колдонмосу төмөн экинчи даражадагы кычкылдануу менен айырмаланганы; өзүнчө экстракттар арасында болсо P. amboinicus колдонмосу 15. күндүн аягында төмөн AV маанисин көрсөткөнү айтылат.

Жалпы кычкылдануу көрсөткүчү болгон TOTOX, PV жана AVни бирге баалоо аркылуу майдын жалпы кычкылдануу абалын түшүнүүгө жардам берет. Изилдөөдө TOTOX маанилери сактоо убактысы менен жогорулап, PV жана AV тенденцияларына окшош жүрүм-турум көрсөткөн. Негизинен бул көрсөткүчтү төмөнкү кеңири таралган байланыш менен түшүнүүгө болот:

[ TOTOX = 2PV + AV ]

Бул байланыш изилдөөнүн кычкылдануу логикасын түшүндүрүү үчүн колдонулган жалпы липид кычкылдануу ыкмасы. PV биринчи даражадагы кычкылдануу продуктуларын, AV экинчи даражадагы кычкылдануу продуктуларын, TOTOX болсо жалпы кычкылдануу бузулуу деңгээлин жыйынтыктайт. Изилдөөдө T:M 2:1 жана T:M:K 2:1:1 колдонмолору төмөн TOTOX маанилери менен жогорку антиоксидант натыйжалуулукту көрсөткөн.

Сүрөт 3 бул кычкылдануу процессин үч панелде көрсөтөт. А панелинде пероксид мааниси, B панелинде p-анизидин мааниси, C панелинде TOTOX маанилери сактоо күндөрүнө жараша салыштырылган. Графиктердин жалпы билдирүүсү мындай: бардык майлар убакыттын өтүшү менен кычкылданат; бирок антиоксидант кошулган үлгүлөрдө кычкылдануу ылдамдыгы жана жалпы бузулуу төмөн болот. Контролдук үлгүлөр эң тез бузулуп, туура катыштагы өсүмдүк комбинациялары кычкылданууну натыйжалуураак жайлаткан.

Май кислоталарынын профили боюнча жыйынтыктар изилдөөнүн азыктык жактан эң маанилүү бөлүгү. Анткени балык майында сакталууга тийиш болгон негизги баалуулук EPA, DHA жана жалпы omega-3 май кислоталары. Изилдөөдө баштапкы балык майынын май кислоталарынын профили негизинен PUFAлардан туруп, андан кийин каныккан май кислоталары жана бир каныкпаган май кислоталары келген. Бирок тездетилген сактоонун аягында PUFA үлүшү кескин төмөндөп, каныккан жана бир каныкпаган май кислоталарынын салыштырмалуу үлүшү жогорулаган. Мунун себеби PUFAлардын кычкылданууга көбүрөөк сезгич болушу.

Таблица 2 май кислоталарынын класстары 1., 5., 10. жана 15. күндөрдө кандай өзгөргөнүн кеңири көрсөтөт. Эң көңүл буруучу жыйынтык T:M:K 2:1:1 колдонмосу 15. күндүн аягында omega-3, жалпы PUFA жана EPA+DHA маанилерин эң жакшы сактаганы. Бул колдонмодо 15. күндөгү жалпы omega-3 мааниси 38,65 ± 0,70, жалпы PUFA мааниси 42,79 ± 0,40 жана EPA+DHA мааниси 33,40 ± 0,54 болгон. Бул маанилер контролдук жана BHA колдонмолорунан кыйла жогору.

Салыштыруу үчүн контролдук балык майында 15. күндөгү жалпы omega-3 мааниси 13,77 ± 0,27, жалпы PUFA мааниси 17,66 ± 0,27 жана EPA+DHA мааниси 10,14 ± 0,27 болгон. BHA колдонмосунда болсо 15. күндөгү жалпы omega-3 20,62 ± 0,15, жалпы PUFA 24,79 ± 0,11 жана EPA+DHA 16,17 ± 0,18 болгон. Башкача айтканда, табигый өсүмдүк негизиндеги 2:1:1 комбинациясы бул тажрыйба шарттарында BHAга караганда omega-3 жана EPA+DHAны сактоо боюнча жакшыраак натыйжа берген.

T:M 2:1 экилик комбинациясы да күчтүү көрсөткүч берген. Бул колдонмодо 15. күндөгү жалпы omega-3 37,30 ± 0,36, жалпы PUFA 42,57 ± 0,72 жана EPA+DHA 29,94 ± 0,35 болгон. Изилдөөнүн чечмелөөсүнө ылайык T:M 2:1 жана T:M:K 1:2:1 сыяктуу айрым комбинациялар PUFAны сактоодо BHAдан жакшы көрсөткүч берген.

Бул жыйынтык абдан маанилүү, анткени антиоксиданттын ийгилиги PV же AV маанилерин азайтуу менен гана чектелбейт. Балык майынын азыктык баалуулугу EPA жана DHAнын сакталышына байланыштуу. Антиоксидант системасы жаман жытты азайтып, бирок omega-3 тү сактай албаса, азыктык жактан жетишсиз калат. Бул изилдөөдө 2:1:1 үчтүк комбинациясы кычкылдануу көрсөткүчтөрүн төмөндөтүп эле тим болбостон, omega-3 май кислоталарын сактоого да салым кошкон.

Сенсордук сапат изилдөөнүн практикалык колдонуу жагынан эң маанилүү бөлүктөрүнүн бири. Балык майында кычкылдануу химиялык жактан төмөн болсо да, керектөөчү балык жытын, рансид жытты же жагымсыз ароматты кабыл албашы мүмкүн. Ошондуктан изилдөөчүлөр 30 жарым-жартылай үйрөтүлгөн баалоочу менен 7 баллдык гедоникалык шкаланы колдонуп, түс, жыт, аромат, ооздогу сезим, балык жытын маскалоо жана жалпы жактыруу сыяктуу касиеттерди баалашкан. Тездетилген сактоодон кийин кошумча түрдө балык жыты, рансид жыт, кайнатылган жыт жана өсүмдүк жыты 5 баллдык интенсивдүүлүк шкаласы менен талданган.

Сүрөт 4 тө сенсордук баалоонун радардык графиктери берилген. Алгачкы сенсордук баалоодо өсүмдүк экстракты камтыган майлар айрым жагынан балык жытын жана ароматты маскалаган. Айрыкча O. sanctum жана P. amboinicus камтыган комбинациялар бул жагынан натыйжалуу экени айтылган. T:M:K 2:1:1 жана T:M:K 1:1:2 сыяктуу комбинациялар жалпы кабыл алуу жана балык жытын маскалоо боюнча оң жыйынтыктар берген.

Бирок өсүмдүк экстракттарынын терс жагы да бар: балык майынын мүнөздүү алтын-сары түсү керектөөчүлөргө көбүрөөк жакса, өсүмдүк экстракты кошулган үлгүлөр бир аз жашыл түстүү көрүнүшү мүмкүн. Бул түс баллдарынын төмөндөшүнө алып келген. Бул жыйынтык азык формуласы жагынан реалдуу. Кошулма химиялык туруктуулукту жакшыртып, ошол эле учурда өнүмдүн көрүнүшүн өзгөртө алат. Өнөр жайлык колдонууда түс, жыт, даам жана азыктык баалуулукту сактоо бирге оптималдаштырылышы керек.

Сактоодон кийинки жыт анализинде айрыкча T:M:K 2:1:1, T:M:K 1:2:1 жана T:M:K 1:1:2 колдонмолору рансид жана кайнатылган жыттын интенсивдүүлүгүн азайтканы айтылган. Контролдук жана BHA үлгүлөрүндө кычкылданууга байланышкан жыт интенсивдүүлүгү жогору болгон. Бул жыйынтык өсүмдүк экстракттары химиялык кычкылданууну гана азайтпастан, сенсордук түрдө кабыл алынган бузулуу ноталарын да маскалай аларын көрсөтөт.

Күнүмдүк жашоого байланыштырсак, бул изилдөө omega-3 менен байытылган азыктар үчүн түздөн-түз маанилүү. Балык майы йогуртка, суусундукка, бышырылган азыкка же капсулага кошулганда эң чоң көйгөйлөрдүн бири жыт болот. Адамдар omega-3 түн пайдасын каалашы мүмкүн, бирок балык жытын же ооздо калган рансид даамды каалабайт. Эгер табигый өсүмдүк экстракттарынын комбинациялары omega-3 тү сактап, жаман ароматты да азайтса, omega-3 менен байытылган азыктардын керектөөчү тарабынан кабыл алынышы жогорулашы мүмкүн.

Тарыхый жактан бул изилдөө синтетикалык антиоксиданттардан табигый антиоксиданттарга өтүү аракетинин бир бөлүгү. Азык-түлүк өнөр жайы узак убакыт BHA сыяктуу синтетикалык антиоксиданттарды колдонгон; бирок керектөөчү тенденциялар табигый жана “таза этикеткалуу” өнүмдөргө карай жылууда. Бүгүн табигый экстракттар этикеткада жакшы көрүнгөн компонент катары гана эмес, реалдуу химиялык көрсөткүч бере алган системалар катары бааланууда. Келечекте мындай синергиялык системалар балык майы, микробалырдан алынган DHA майы, omega-3 эмульсиялары жана майга бай функционалдык азыктар үчүн коопсузураак жана сенсордук жактан кабыл алууга оңой коргоочу системаларды иштеп чыгууга салым кошо алат.

Изилдөөнүн күчтүү жактарына үч ар башка өсүмдүктү өзүнчө жана көп компоненттүү комбинацияларда салыштыруу, BHA оң контролун колдонуу, DPPH, TPC, стабилдештирүү фактору, антиоксидант күч, синергиялык эффективдүүлүк, тездетилген кычкылдануу, май кислоталарынын профили жана сенсордук баалоо сыяктуу көп тараптуу анализдерди бирге жүргүзүү кирет. Ошентип, изилдөө бир гана лабораториялык антиоксидант тестине чектелбестен, балык майынын реалдуу сапат өлчөмдөрүн бирге караган.

Ошол эле учурда изилдөөнү этият окуу керек. Биринчиден, бул рецензиядан өтпөгөн препринт. Экинчиден, тездетилген кычкылдануу тести 60°Cде жүргүзүлгөн; бул салыштыруу үчүн пайдалуу, бирок реалдуу сактоо мөөнөтүн бирдей чагылдырбайт. Үчүнчүдөн, экстракттардын өзүнчө биоактивдүү кошулмалар профили кеңири мүнөздөлгөн эмес. Изилдөө фенолдук курам жана антиоксидант активдүүлүктү берет, бирок eugenol, розмарин кислотасы, кверцетин сыяктуу кошулмалардын ар бир экстракттагы так өлчөмүн кеңири көрсөтпөйт. Төртүнчүдөн, сенсордук панель 30 жарым-жартылай үйрөтүлгөн баалоочу менен чектелген; кеңири керектөөчү кабыл алуу изилдөөлөрү жүргүзүлгөн эмес.

Мындан тышкары, өсүмдүк экстракттары балык майына 1000 µg/mL деңгээлинде кошулганы айтылган. Бул деңгээл азык колдонмолору үчүн үмүт жаратса да, реалдуу өнүм формуласында даам, түс, баа, жөнгө салуу, экстрактты стандартташтыруу, сактоо мөөнөтү жана биожеткиликтүүлүк өзүнчө бааланышы керек. “Табигый” болуу ар дайым автоматтык түрдө коопсуз же ар өнүмдө бирдей натыйжалуу дегенди билдирбейт. Экстракттын булагы, өндүрүү ыкмасы, активдүү кошулмалардын тыгыздыгы жана партиялар ортосундагы айырма азык-түлүк өнөр жайында көзөмөлдөнүшү керек.

Изилдөөнүн айтканы мындай: белгилүү тажрыйба шарттарында O. sanctum, M. oleifera жана P. amboinicus экстракттарынын, айрыкча 2:1:1 катышындагы үчтүк комбинациясы, балык майынын кычкылдануу туруктуулугун жогорулатып, omega-3 жана EPA+DHAны сактоого салым кошуп, сенсордук сапатты жакшыртуу потенциалын көрсөткөн. Изилдөөнүн айтпаганы болсо мындай: бул комбинация ар бир балык майынын булагында, ар бир азык матрицасында, ар бир сактоо шартында жана өнөр жай масштабында сөзсүз ошол эле натыйжаны берет деп далилденген эмес. Ошондуктан бул изилдөө күчтүү илимий алдын ала көрсөтмө катары бааланып, колдонууга чейин кошумча стандартташтыруу, сактоо мөөнөтүн текшерүү жана өнүм негизиндеги валидация керек.

Изилдөөнүн ыкмасы жана жыйынтыктары

Изилдөөнүн ыкмасы үч өсүмдүк экстрактынын өзүнчө жана ар кандай катыштагы комбинацияларынын балык майындагы антиоксидант коргоого, май кислоталарынын профилине жана сенсордук сапатка тийгизген таасирин салыштырууга негизделет. Изилдөөчүлөр экстракттардын өз антиоксидант касиеттерин да, балык майы чөйрөсүндөгү реалдуу коргоо көрсөткүчтөрүн да изилдешкен.

Колдонулган өсүмдүктөр жана коддор:

Экстракция шарттары:

Экстракция чыгышы жана жалпы фенолдук курам:

DPPH радикалдарын тазалоо формуласы:

\[ DPPH \, radikal \, süpürme \, (\%) = \left(\frac{A_C - A_S}{A_C}\right) \times 100 \]

Бул жерде \(A_C\) контролдук абсорбансты, \(A_S\) экстракт же BHA кошулган үлгүнүн абсорбансын билдирет.

1000 µg/mL концентрациядагы DPPH жыйынтыктары:

IC₅₀ жыйынтыктары:

Балык майынын колдонмолору:

Стабилдештирүү фактору жана антиоксидант күч формулалары:

\[ SF = \frac{IP_a}{IP_c} \]

\[ AOP = 100 - \left(\frac{IP_c}{IP_a}\right) \times 100 \]

Бул жерде \(IP_a\) антиоксидант камтыган үлгүнүн индукциялык мезгилин, \(IP_c\) контролдук үлгүнүн индукциялык мезгилин, SF стабилдештирүү факторун жана AOP антиоксидант күчтү билдирет.

Синергиялык эффективдүүлүк формуласы:

\[ SE(\%) = \frac{(IP_{Mix}-IP_c)-[(IP_1-IP_c)+(IP_2-IP_c)+(IP_3-IP_c)]}{[(IP_1-IP_c)+(IP_2-IP_c)+(IP_3-IP_c)]} \times 100 \]

Бул формула аралашманын таасири өзүнчө экстракттардын күтүлгөн жалпы таасиринен жогору же төмөн экенин аныктоо үчүн колдонулган.

Туруктуулук жана синергия жыйынтыктары:

• T:M:K 2:1:1 колдонмосу эң жогорку стабилдештирүү фактору жана антиоксидант күч маанилерин көрсөткөн.
• T:M:K 2:1:1 колдонмосунун стабилдештирүү фактору BHAдан 2,07 эсе жогору.
• T:M 2:1 колдонмосу BHAга караганда 1,59 эсе жогорку стабилдештирүү факторун көрсөткөн.
• T:M 1:2, T:M 2:1, T:M:K 2:1:1 жана T:M:K 1:2:1 колдонмолору BHAдан жогорку антиоксидант күч көрсөткөн.
• Оң синергиялык таасир айрыкча T:M:K 2:1:1 жана T:M 2:1 колдонмолорунда байкалган.
• Айрым комбинациялар терс синергия, башкача айтканда антагонисттик таасир көрсөткөн; ошондуктан туура катыш абдан маанилүү.

Тездетилген кычкылдануу ыкмасы:

Кычкылдануу жыйынтыктары:

• Пероксид мааниси бардык үлгүлөрдө сактоо мезгилинде жогорулаган.
• Контролдук балык майы эң жогорку PV маанилерин көрсөткөн.
• T:M:K 2:1:1, T:M 2:1 жана T:M:K 1:1:1 колдонмолору 15 күндүн аягында төмөн PV маанилери менен алдыга чыккан.
• p-анизидин мааниси 15. күндүн аягында кыйла жогорулаган.
• Өсүмдүк экстракты комбинациялары экинчи даражадагы кычкылдануу продуктуларынын пайда болушун жайлаткан.
• T:M 2:1 жана T:M:K 2:1:1 колдонмолору төмөн TOTOX маанилери менен жалпы кычкылдануу бузулушун чектеген.

TOTOX байланышынын түшүндүрмөсү:

[ TOTOX = 2PV + AV ]

Бул кеңири колдонулган липид кычкылдануу байланышы биринчи даражадагы кычкылдануу продуктуларын көрсөткөн PV менен экинчи даражадагы кычкылдануу продуктуларын көрсөткөн AV маанилерин бирге баалап, майдын жалпы кычкылдануу бузулушун жыйынтыктайт.

Май кислоталарын анализдөө ыкмасы:

15. күндөгү май кислоталарын сактоо жыйынтыктарынан тандалган маанилер:

Сенсордук баалоо ыкмасы:

Сенсордук жыйынтыктар:

• O. sanctum жана P. amboinicus камтыган үлгүлөр балык жытын жана ароматты маскалоодо натыйжалуу болгон.
• T:M:K 2:1:1 жана T:M:K 1:1:2 сыяктуу комбинациялар жалпы кабыл алуу боюнча оң жыйынтык көрсөткөн.
• Өсүмдүк экстракттары айрым үлгүлөрдө жеңил жашыл түстү пайда кылып, бул түс боюнча жактырууну төмөндөтүшү мүмкүн болгон.
• Сактоодон кийин T:M:K 2:1:1, T:M:K 1:2:1 жана T:M:K 1:1:2 үлгүлөрү рансид жана кайнатылган жыт боюнча төмөн интенсивдүүлүк көрсөткөн.
• Контролдук жана BHA үлгүлөрүндө кычкылданууга байланышкан жаман жыттын интенсивдүүлүгү жогору бааланган.

Сүрөттөрдүн жана таблицалардын мааниси:

• Сүрөт 1 стабилдештирүү фактору жана антиоксидант күч маанилерин көрсөтөт. T:M:K 2:1:1 комбинациясы эң жогорку коргоочу таасир менен алдыга чыккан.
• Сүрөт 2 комбинациялардын синергиялык же антагонисттик жүрүм-турумун көрсөтөт. Оң синергия айрыкча T:M:K 2:1:1 жана T:M 2:1 колдонмолорунда байкалган.
• Сүрөт 3 60°Cде 15 күндүк тездетилген сактоо учурунда PV, AV жана TOTOX өзгөрүүлөрүн көрсөтөт. Контролдук үлгүлөрдө кычкылдануу тез көбөйүп, өсүмдүк комбинациялары кычкылдануу бузулушун жайлаткан.
• Сүрөт 4 сенсордук баалоону радардык графиктер менен көрсөтөт. Өсүмдүк экстракттары балык жана кычкылданууга байланышкан жаман жыттарды маскалоо потенциалын көрсөткөн.
• Таблица 1 DPPH радикалдарын тазалоо активдүүлүгүн салыштырат. BHA эң жогорку маани бергени менен T:M 2:1 жана T:M:K 2:1:1 сыяктуу өсүмдүк комбинациялары ага абдан жакын көрсөткүч берген.
• Таблица 2 тездетилген сактоо учурунда май кислоталарынын профилиндеги өзгөрүүлөрдү көрсөтөт. T:M:K 2:1:1 комбинациясы omega-3, PUFA жана EPA+DHAны сактоо боюнча эң жакшы жыйынтыктарды берген.

Жалпы техникалык жыйынтык: Изилдөө балык майындагы кычкылдануу бузулушун бир гана антиоксидант эмес, туура катышта аралаштырылган өсүмдүк экстракттарынын комбинациялары натыйжалуураак жайлата аларын көрсөтөт. Айрыкча O. sanctum, M. oleifera жана P. amboinicus экстракттарынын 2:1:1 катышындагы комбинациясы кычкылдануу туруктуулугу, omega-3 тү сактоо жана сенсордук сапат боюнча эң күчтүү талапкер катары алдыга чыккан.

Булак жана ыкма жөнүндө эскертүү

Бул макала D.S. Shanuke, E.M.R.K.B. Edirisinghe, R.A.U.J. Marapana жана S. Hettiarachi тарабынан даярдалган “Impact of a Novel Herbal Synergistic Antioxidant on Fish Oil Oxidative Stability, Fatty Acid Profile, and Sensory Quality” аттуу изилдөөгө негизделип даярдалган. Изилдөө өсүмдүк экстракттарынын комбинацияларынын балык майынын кычкылдануу туруктуулугуна, май кислоталарынын профилине жана сенсордук сапатына тийгизген таасирин изилдейт.

Булак түрү SSRNде жеткиликтүү болгон препринт изилдөө макаласы. Текстте ачык түрдө “This preprint research paper has not been peer reviewed” деген сөз айкашы бар болгондуктан, изилдөө рецензиядан өтпөгөн. Ошондуктан жыйынтыктар рецензияланган акыркы жарыя катары эмес, лабораториялык жана сенсордук анализдерге негизделген препринт изилдөө катары бааланышы керек.

Бул мазмун изилдөөдө берилген өсүмдүк экстракциялоо ыкмасы, жалпы фенолдук курам анализи, DPPH радикалдарын тазалоо тести, стабилдештирүү фактору, антиоксидант күч, синергиялык эффективдүүлүк, тездетилген кычкылдануу тести, PV, AV, TOTOX өлчөөлөрү, GC-MS май кислоталарын анализдөө, сенсордук баалоо жыйынтыктары, сүрөттөр жана таблицалардын негизинде даярдалган. PDFде жок коммерциялык ийгилик, укуктук жактыруу, бардык азык өнүмдөрүндө сөзсүз колдонуу мүмкүнчүлүгү, адам ден соолугуна түз клиникалык таасир же өнөр жайлык сактоо мөөнөтүнө кепилдик сыяктуу дооматтар кошулган эмес.

Изилдөөнүн маанилүү чектөөлөрү бар. Изилдөө рецензиядан өтпөгөн. Тездетилген кычкылдануу тести 60°Cде 15 күн жүргүзүлгөн; бул реалдуу сактоо мөөнөтүнүн шарттарын так бирдей чагылдырбайт. Экстракттардын майда-чүйдө кошулма профили кеңири мүнөздөлгөн эмес. Сенсордук баалоо 30 жарым-жартылай үйрөтүлгөн панелист менен жүргүзүлгөн; кеңири керектөөчү панели, ар башка азык матрицалары жана реалдуу өнүм колдонмолору үчүн кошумча изилдөөлөр керек.

Жыйынтыктар O. sanctum, M. oleifera жана P. amboinicus экстракттарынын айрыкча 2:1:1 катышындагы комбинациясы балык майын кычкылдануудан коргоодо, omega-3 май кислоталарын сактоодо жана айрым керексиз сенсордук өзгөчөлүктөрдү азайтууда үмүт жаратканын көрсөтөт. Бирок бул жыйынтыктар изилдөө шарттары менен чектелип окулушу керек; реалдуу азык өнүмдөрүндө колдонууга чейин экстракттарды стандартташтыруу, коопсуздук, сенсордук кабыл алуу, сактоо мөөнөтү, баа жана жөнгө салуу жагынан кеңири текшерүү жүргүзүлүшү зарыл.