Бөбрекүстү безлеринде тесадүфен саптанан залалсыз шишиклерин бүйүк бөлүмү класик анламда хормон үретен шишиклер оларак дегерлендирилмез. Ошону менен бирге бу бейтаптарын өнемли бир бөлүмүнде, Жусхинг сендромунун белиргин физиксел табылгалары булунмаса бменен кортизол салгысынын вүжудун нормал баскылама меканизмаларындан кысмен багымсызлаштыгы гөрүлебилир. Бу дурум “хафиф отоном кортизол салгыланмасы”, Ингилизже адыйла милд аутономоус жортисол сежретион жана кысалтмасыйла МАЖС оларак диагнозмланмактадыр.

МАЖС дагы өнже дийабет, калп-кан тамыр оорулары, кырыклар жана метаболик бузулууларла илишкмененндирилмиштир. Бирок хафиф жана узун сүрели кортизол ашыкчалыгынын депресйон, тынчсыздануу, псикоз же зат колдонуу бозуклугу гиби психиатриялык жыйынтыктарла илишкиси конусунда бүйүк жана нүфус табанлы маалыматлер сынырлыдыр.

Бул изилдөө, Стожкхолм бөлгесинде адреналдык шишик диагнозсы алан жана 1 мг дексаметазон басуу тести сонужу булунан 3.195 адамйи инжелемиштир. Дексаметазон сонрасында серум кортизолү 50 нмол/Л жанажеха төмөн олан 1.979 адам “функциясыз адреналдык шишик” грубу, 50 нмол/Л’нин үзеринде олан 1.216 адам исе МАЖС грубу оларак сыныфландырылмыштыр.

Изилдөө башлангыжында катышуучуларын %18,4’үнүн дагы өнже кайдедилмиш ен аз бир психиатриялык диагнозсы булунмактайды. МАЖС грубунда херханги бир психиатриялык диагнознын булунма оддс’у, йаш, жинсийет, егитим, гелир жана ишсизлик гүнлерине гөре дүзелтме йапылдыктан сонра функциясыз адреналдык шишик грубундан дагы жогорути: түзөтүлгөн оддс катышы 1,35 жана %95 ишеним аралыгы 1,11-1,64’тү.

Ошону менен бирге башлангычтаки илишки бүтүн психиатриялык алт групларда айны бичимде гөрүлмеди. Кайгы, маанай жана псикотик бузулууларн башлангыч превалансында МАЖС менен ачык жана истатистиксел оларак гүжананилир бир илишки саптанмазкен, зат колдонуу бузулуулар МАЖС грубунда белиргин бичимде дагы йайгынды. Мадде кулланым бузулуулар ичин түзөтүлгөн оддс катышы 2,22 оларак билдирилди.

Асыл гүчлү өрүнтү узун дөнемли көзөмөлде ортайа чыкты. Медйан 4,7 йыллык көзөмөл сырасында 334 адам йени бир психиатриялык диагноз алды. МАЖС булунан бейтаптарда йени психиатриялык оору гелишме хазарды, функциясыз адреналдык шишикү булунанлара гөре дагы жогорути: түзөтүлгөн хазард катышы 1,79 жана %95 ишеним аралыгы 1,43-2,23’тү.

МАЖС айрыжа көзөмөл сырасында йени тынчсыздануу бозуклугу, маанай бозуклугу жана зат колдонуу бозуклугу диагнозларыйла илишкили булунду. Дүзелтилмиш хазард оранлары сырасыйла 1,41, 1,56 жана 2,50’йди. Псикотик бузулуулар ичин исе гүжананилир бир илишки гөстермененмеди.

Дексаметазон сонрасындаки кортизол дегери йалнызжа ики груба айрылмадыгында да бензер бир өрүнтү гөрүлдү. Кортизол дүзейи 51-82, 83-138 жана 138 нмол/Л’нин үзеринде олан групларда йени психиатриялык диагноз хазарды, сырасыйла 1,63, 1,89 жана 2,16 кат оларак хесапланды. Бу кадемели артыш, психиатриялык рискин йалнызжа 50 нмол/Л сынырынын ашылмасыйла башламактан чок, кортизол баскыланмасындаки бузулуу арттыкча йүкселен бир илишки гөстеребмененжегини ойго салат.

Ен гүчлү алт груп илишкиси 65 йашындан генч эркеклерде гөрүлдү. Бу групта МАЖС менен йени психиатриялык диагноз арасындаки түзөтүлгөн хазард катышы 3,11’ди. Бирок алт груп жыйынтыктары дагы аз сайыда олажейандыгындан кешиф нителигинде дегерлендирилмелидир; генч эркеклерин кортизоле бийоложик оларак кесин бичимде дагы дуйарлы олдугу сонужуна варыламаз.

Изилдөө, МАЖС’ын психиатриялык оорулара догрудан неден олдугуну далилдебейт. Кортизол өзерклигинин не заман башладыгы билинмемекте, тек бир дексаметазон тести узун дөнемли кортизол марузийетини там оларак йансытмайабилмектедир. Алкол жана дигер мадделер хем психиатриялык ооруларла илишкили олабилир хем де дексаметазон басуу тестини еткмененйебилир. Бу неденле өзелликле зат колдонуу бузулууларна илишкин гүчлү илишкмененр терс неденселлик жана карыштырыжы еткенлер ачысындан диккатле чечмелениши керек.

Изилдөөнын клиник месажы, адреналдык шишикү жана бийокимйасал кортизол өзерклиги булунан бейтаптарда психикалык саламаттык өйкүсүнүн жана йени гелишен психиатриялык белиртмененрин гөз арды едилмемеси геректигидир. Бирок изилдөө психиатриялык тараманын бейтап жыйынтыктарыны иймененштирдигини же адреналдык жеррахинин психиатриялык риски азалттыгыны тест етмемиштир.

Кеңири түшүндүрмө

Изилдөөнын еле алдыгы темел проблем

Адренал безлер, бөбреклерин үст бөлүмүнде булунан жана кортизол, алдостерон жана катеколаминлер гиби йашамсал хормонлар үретен күчүк ендокрин органлардыр. Карын бөлгесинин билгисайарлы томографи же манйетик резонанс гөрүнтүлемейле дагы сык инжеленмеси, башка бир неденле йапылан гөрүнтүлемелерде адреналдык китлелерин тесадүфен гөрүлмесини йайгынлаштырмыштыр.

Бу шекилде булунан китлелер сыклыкла “адреналдык инсиденталома” оларак адландырылыр. Изилдөөда генел топлумдаки тахмини превалансларынын %2-3 живарында олдугу жана йашла бирликте белиргин бичимде арттыгы белиртилмектедир.

Адренал шишиклерин бүйүк бөлүмү залалсыздур. Бир кысмы гөрүнүрде хормон үретмейен, йани “функциясыз” шишиклер оларак сыныфландырылыр. Бирок базы бейтаптарда белиргин Жусхинг сендрому булунмаксызын кортизол үретиминин хипофизден гелен нормал контрол синйалинден кысмен багымсызлаштыгы гөрүлүр.

Изилдөөнын йанытламайа чалыштыгы темел сору шудур:

Белиргин Жусхинг сендромуна улашмайан хафиф кортизол өзерклиги, адреналдык шишиклү бейтаптарда психиатриялык ооруларын мевжут олма жанажеха сонра гелишме оласылыгыйла илишкили мидир?

МАЖС недир?

МАЖС, белиргин Жусхинг сендромунун класик физиксел табылгалары олмадан дексаметазон басуу тестинде кортизолүн йетеринже баскыланмамасыйла диагнозмланан бийокимйасал дурумдур.

Изилдөөнын кулландыгы 2023 Аврупа Ендокриноложи Дернеги өлчүтүне гөре:

• НФАТ: Дексаметазон сонрасы кортизол ≤50 нмол/Л
• МАЖС: Дексаметазон сонрасы кортизол &гт;50 нмол/Л

НФАТ, Ингилизже нон-фунжтионал адреналдык тумоур ифадесинин кысалтмасыдыр жана функциясыз адреналдык шишикү белиртир.

МАЖС, Ингилизже милд аутономоус жортисол сежретион ифадесинин кысалтмасыдыр жана хафиф отоном кортизол салгыланмасыны ифаде едер.

Изилдөөда МАЖС’ын адреналдык инсиденталомалы адамдарин йаклашык үчте бири менен йарысы арасында гөрүлебмененжеги белиртилмектедир. Бу неденле МАЖС, белиргин Жусхинг сендромундан чок дагы йайгын бир клиник дурумдур.

Дексаметазон басуу тести насыл чалышыр?

Дексаметазон, гүчлү сентетик бир глукокортикоиддир. Саглыклы гери билдирим системинде геже маалыматлен дексаметазон, хипофизден АЖТХ салгысыны азалтыр жана ертеси сабах адреналдык безлерин кортизол үретимини баскылар.

Тестин темел физйоложик чынжыры ачыклама амажыйла шөйле гөстермененбилир:

\[ Deksametazon \rightarrow ACTH\ baskılanması \rightarrow Adrenal\ kortizol\ üretiminin\ azalması \]

Адренал китле кортизолү кысмен багымсыз бичимде үретийорса дексаметазон маалыматлмесине рагмен сабах кортизолү йетеринже дүшмейебилир.

Изилдөөда кулланылан сыныр:

\[ Kortizol_{DST} > 50\ \text{nmol/L} \Rightarrow MACS \]

\[ Kortizol_{DST} \leq 50\ \text{nmol/L} \Rightarrow NFAT \]

Бурада Кортизол_ДСТ, 1 мг дексаметазон колдонуусындан сонра өлчүлен серум же плазма кортизолүнү ифаде едер.

Бу сыныфлама, 50 нмол/Л’нин алтында хич кортизол өзерклиги булунмадыгы же 50 нмол/Л’нин үзеринде бүтүн бейтаптарын айны клиник риске сахип олдугу анламына гелмез. Бу неденле изилдөөчүлөр кортизолү икили сыныфламанын йанында категорик жана сүрекли дегишкен оларак да анализ етмиштир.

Кортизол неден психикалык саламаттыкйла илишкили олабилир?

Кортизол, вүжудун стрес йанытында гөрев алан темел глукокортикоид хормондур. Меркези синир системинде клеткасел метаболизмайы, нөротрансмисйону, нөронал олгунлашмайы, клетка чогалмасыны, хайатта калма сүречлерини жана нөропластиситейи еткмененйебилир.

Кыса сүрели кортизол йаныты уйум саглайыжыдыр. Техлике же оору сырасында енержи булакларынын кулланылмасыны, кан басынжынын корунмасыны жана сезгенүүун дүзенленмесини саглар. Бирок кортизол еткисинин узун сүрели же ритмик олмайан бичимде девам етмеси рух хâли, уйку, хафыза жана стрес йанытлары үзеринде терс еткмененре йол ачабилир.

Белиргин Жусхинг сендромунда депресйон, тынчсыздануу, билишсел сорунлар жана йашам калитесинде дүшүш ийи билинен клиник өзелликлердир. МАЖС’таки кортизол ашыкчалыгы дагы хафифтир; бирок кроник жана өзелликле геже саатлеринде девам еден кортизол марузийети, заман ичинде меркези синир системи үзеринде бирикимли етки олуштурабилир.

Изилдөөда МАЖС’ын нормал сиркадийен кортизол ритмини бозабилдиги жана геже кортизол марузийетини артырабилдиги белиртилмектедир. Ошону менен бирге изилдөөда гүн ичи кортизол ритми же геже кортизолү догрудан өлчүлмемиштир. Псикийатрик илишкмененр де бейин гөрүнтүлеме, нөропсиколожик тест же бийоложик меканизма тажрыйбалерийле инжеленмемиштир.

Изилдөөнын литератүрде йанытладыгы бошлук

Даха өнжеки изилдөөларда адреналдык шишиклү адамдарде депресиф белиртмененр, тынчсыздануу, уйку бузулуулар, билишсел сорунлар жана төмөн йашам калитеси билдирилмишти. Бирок канытларын өнемли чектөөлөрү булунмактайды:

• Өрнеклем сайыларынын күчүк олмасы,
• Үчүнжү басамак меркезлерден сечилмиш бейтаптара дайанмасы,
• МАЖС жана функциясыз шишиклерин айны групта дегерлендирилмеси,
• Кортизол өзерклиги ичин айырмалы сынырларын кулланылмасы,
• Псикийатрик жыйынтыктарын йалнызжа өз билдирим өлчеклерийле өлчүлмеси,
• Биринжи басамакта дарылоо едмененн вакаларын кайытларда ексик калмасы,
• Кортизол өзерклиги менен психиатриялык бейтаплыгын заман сырасынын белирсиз олмасы.

Бул изилдөө, лаборатуварла диагнозмланан кортизол дүзейлерини улусал диагноз кайытлары, речете маалыматлери жана сосйоекономик билгмененрле бирлештиререк бу бошлуга жевап жанармейе чалышмыштыр. Йазарлар изилдөөйы, бугүне кадар МАЖС менен психиатриялык морбидите арасындаки илишкийи инжелейен ен бүйүк изилдөө оларак диагнозмламактадыр.

Кулланылан маалымат булаклары

Изилдөөнын темелини Стожкхолм Содиум Жохорт олуштурмуштур. Бу кохорт, 2005-2018 йыллары арасында Стожкхолм бөлгесинде серум же плазма содйуму өлчүлмүш 1.632.249 адамйи капсамактадыр.

Бу адамдаре илишкин айырмалы маалымат булаклары кимлик нумаралары үзеринден бирлештирилмиштир:

Псикийатрик диагнозлар ЫЖД-10 кодларыйла, психиатриялык илачлар исе Анатомик Терапөтик Кимйасал сыныфлама системи олан АТЖ кодларыйла белирленмиштир.

Катылымжы акышы жана дышламалар

Катылымжы акыш шемасы, 8.952 адреналдык шишик диагнозлы адамден 3.195 адамлик нихаи аналитик кохорта насыл улашылдыгыны көрсөтөт.

Илк дышлама грубунда 118 Жусхинг сендрому, 174 феокромоситома, 8 конженитал адреналдык хиперплази, 247 пример алдостеронизм, 83 биринжил адреналдык малигните жана 2.036 икинжил адреналдык малигните диагнозсы булунмактайды.

Бу айрынтылы дышлама ишлеми, белиргин хормон үретен шишиклерин жана кансерлерин МАЖС грубуна карышмасыны азалтмайы амачламыштыр.

Мануел инжелеме неден өнемлийди?

Саглык кайытларындаки тек бир диагноз коду хер заман бейтапнын герчек хормонал дурумуну догру бичимде гөстермейебилир. Изилдөөчүлөр бу неденле адреналдык шишиклү хер олгунун:

• ЫЖД-10 диагнозларыны,
• АТЖ илач кодларыны,
• Плазма метанефринлерини,
• Алдостерон жана ренин жыйынтыктарыны,
• 24 саатлик идрар кортизолү гиби хормонал маалыматлерини мануел оларак инжелемиштир.

Бу йаклашым йанлыш сыныфландырмайы азалтан өнемли бир гүчлү йөндүр. Ошону менен бирге кайыт жана лаборатувар маалыматлеринде хич булунмайан клиник билгмененр мануел инжелемейле де елде едмененмез.

Кортизол өзерклиги үч айырмалы бичимде анализ едилди

Изилдөөчүлөр дексаметазон сонрасы кортизолү үч методле дегерлендирмиштир.

1. Икили сыныфлама

• ≤50 нмол/Л: НФАТ
• &гт;50 нмол/Л: МАЖС

2. Дөрт категорили сыныфлама

• ≤50 нмол/Л
• 51-82 нмол/Л
• 83-138 нмол/Л
• &гт;138 нмол/Л

3. Сүрекли кортизол анализи

Кортизолүн хер 1 нмол/Л артышында психиатриялык жыйынтык рискинин не өлчүде дегиштиги хесапланмыштыр.

Үч айырмалы йаклашымын бензер жыйынтык жанармеси, табылгаларын йалнызжа тек бир диагнозсал ешик сечимине баглы олма ихтималини азалтмактадыр.

Псикийатрик жыйынтыктар насыл диагнозмланды?

Биринжил жыйынтык, ЫЖД-10’ун Ф1-Ф4 бөлүмлеринде кайытлы херханги бир психиатриялык диагнозйды.

Диагнозжейалы жана илажа дайалы жыйынтыктарын айры дегерлендирилмеси өнемлидир. Узман саламаттык хизметинде диагноз коду булунмайан бирок биринжи басамакта илач дарылооси алан адамдар речете кайытларыйла йакаланабилир.

Буна каршылык антидепресанлар агры, уйку же башка нөроложик неденлерле де кулланылабилир. Псикийатрик илач кулланымы, илгили психиатриялык диагнознын кесин каныты дегилдир. Изилдөөчүлөр өзгүллүгү артырмак ичин илач жыйынтыктарында текрарланан теслимлери диккате алмыш жана илач жыйынтыктарыны диагнозлардан айры анализ етмиштир.

Преваланс жана инсиданс арасындаки айырма

Изилдөө ики айырмалы заман сорусуну йанытламыштыр.

• Преваланс анализи: Адренал шишик диагнозсындан өнже же диагноз тарихинде психиатриялык оору мевжут муйду?
• Инсиданс анализи: Адренал шишик диагнозсындан сонра көзөмөл сырасында йени бир психиатриялык оору гелишти ми?

Преваланс анализи, ики дурумун айны адамде бирликте гөрүлмесини гөстерир. Бирок психиатриялык бейтаплыгын кортизол өзерклигинден өнже ми сонра мы башладыгыны белирлейемез.

Инсиданс анализинде исе илгили психиатриялык диагнозсы дагы өнже булунан адамдар о өзел жыйынтык анализинден чыкарылмыштыр. Өрнегин дагы өнже тынчсыздануу диагнозсы булунан бир адам йени тынчсыздануу анализи дышында быракылмыш; бирок дагы сонра маанай бозуклугу гелиштирме анализине каткыда булунабилмиштир.

Катышуучуларын башлангыч өзелликлери

Нихаи кохортун медйан йашы 64 йыл, чейреклер арасы аралыгы 56-71 йылды. Катышуучуларын %58,9’у кадынды.

МАЖС грубу НФАТ грубундан дагы йашлыйды:

• НФАТ медйан йаш: 62 йыл
• МАЖС медйан йаш: 67 йыл

Башлангычтаки еш оорулар да МАЖС грубунда генел оларак дагы йайгынды:

Бу башлангыч айырмалылыклары, МАЖС грубунун йалнызжа кортизол дүзейи кам көрүүындан дегил йаш жана генел оору йүкү кам көрүүындан да айырмалы олдугуну көрсөтөт. Моделлер йаш жана сосйоекономик дегишкенлере гөре түзөтүлгөн олса да бүтүн клиник, давранышсал жана саламаттык хизмети кулланым айырмалылыкларынын ортадан калдырылдыгы сөйленемез.

Башлангычтаки психиатриялык оору йүкү

Адренал шишик диагнозсындан өнже же диагноз тарихинде кохортун %18,4’үнде кайытлы бир психиатриялык диагноз булунмактайды.

Хам оранларда бүтүн психиатриялык диагнозлар МАЖС грубунда йалнызжа ики йүзде пуаны дагы жогорутир. Ен белиргин айырма зат колдонуу бузулууларнда гөрүлмектедир.

Башлангыч превалансы ичин түзөтүлгөн анализ

Башлангыч превалансы ложистик регресйонла дегерлендирилмиштир. Модел йаш, жинсийет, егитим, гелир жана ишсизлик гүнлерине гөре түзөтүлгөнтир.

Ложистик регресйонда темел илишки ачыклама амажыйла шөйледир:

\[ \log\left(\frac{p}{1-p}\right)=\beta_0+\beta_1X_1+\cdots+\beta_kX_k \]

Бурада п, психиатриялык диагнознын булунма оласылыгыны; Кс дегишкенлери МАЖС дуруму, йаш, жинсийет жана сосйоекономик өзелликлери ифаде едер.

Бир дегишкенин оддс катышы:

\[ OR=e^{\beta} \]

МАЖС ичин түзөтүлгөн оддс катышы 1,35 табылган. Бу дегер, дигер модель дегишкенлери сабит тутулдугунда башлангычта психиатриялык диагноз булунма оддс’унун НФАТ грубуна гөре %35 дагы жогору олдугуну ифаде едер.

Бу жыйынтык, психиатриялык оору превалансынын догрудан %35 дагы жогору олдугу анламына гелмез. Оддс ораны менен риск же преваланс ораны айны өлчү дегилдир.

Башлангычтаки ана оддс оранлары

Башлангычта бүтүн психиатриялык диагнозлары капсайан илишкинин өнемли бир кысмы зат колдонуу бузулууларндан булакланмыш гөрүнмектедир. Кайгы жана маанай бузулуулар ичин белиргин башлангыч илишкиси булунмамыштыр.

Башлангыч жыйынтыктары неден заман сырасыны гөстермез?

Башлангыч психиатриялык морбидитеси, 1997’ден итибарен кайдедилмиш диагнозлары жана 2005’тен итибарен теслим алынан илачлары капсамактадыр. Базы психиатриялык диагнозлар адреналдык шишикүн саптанмасындан йыллар өнже конмуш олабилир.

Адренал шишикүн гөрүнтүлемеде диагнозндыгы тарих де шишикүн же кортизол өзерклигинин башладыгы тарих дегилдир. Түмөр йыллардыр мевжут олабилир же кортизол салгылама өзеллиги заманла дегишмиш олабилир.

Долайысыйла башлангыч анализи шу соруйа кесин жевап жанаремез:

Өнже кортизол өзерклиги ми башлады, йокса психиатриялык оору мы?

Бу заман белирсизлиги, изилдөөчүлөрын көзөмөл сырасында йени гелишен психиатриялык оорулара өзел өнем жанармесинин темел неденидир.

Такип сырасында йени психиатриялык оорулар

Катышуучулар медйан 4,7 йыл бойунжа изленмиштир. Чейреклер арасы көзөмөл сүреси 2,3-7,6 йылдыр. Бу дөнемде 334 адам, йани бүтүн кохортун %10,5’и йени бир психиатриялык диагноз алмыштыр.

Инсиданс анализинде Жокс орантысал хазард модельи колдонулган. Моделин темел йапысы ачыклама амажыйла шөйле гөстермененбилир:

\[ h(t|X)=h_0(t)e^{\beta X} \]

Бурада:

• х(т|Кс), белирли өзелликлере сахип адамнин т анындаки олай хазардыны,
• х₀(т), темел хазарды,
• β, МАЖС же дигер дегишкенин модель катсайысыны ифаде едер.

Хазард ораны:

\[ HR=e^{\beta} \]

Хазард, хенүз олайы йашамамыш адамдар арасында белирли бир анда йени олай мейдана гелме хызыны ифаде едер. ХР=1,79 сонужу, көзөмөл бойунжа МАЖС грубундаки анлык йени психиатриялык диагноз хазардынын НФАТ грубуна гөре %79 дагы жогору олдугуну гөстерир. Бу дегер, бейтаптарын %79’унун психиатриялык оору гелиштирдиги анламына гелмез.

Такип дөнеминдеки ана жыйынтыктар

Псикотик бузулуулар ичин хазард катышы 1’ин үзеринде гөрүнсе де ишеним аралыгы чок геништир жана 1’и ичермектедир. Йалнызжа 19 йени олай булундугундан бу жыйынтык, МАЖС’ын псикоз рискини артырдыгына илишкин гүжананилир каныт сунмамактадыр.

Кайгы, маанай жана зат колдонуу бузулууларнда исе гүжанан аралыклары 1’ин үзеринде калмыштыр.

Кортизол дүзейи йүкселдикче риск де йүкселди ми?

Дөрт категорили анализде йени психиатриялык диагноз хазарды, дексаметазон сонрасындаки кортизол дүзейи йүкселдикче өскөн.

Бу жыйынтык, дагы жогору дексаметазон сонрасы кортизолүн дагы жогору психиатриялык диагноз хазардыйла кадемели бичимде илишкили олдугуну көрсөтөт.

Башлангыч превалансында айны дережеде ачык бир доза-йаныт егилими гөрүлмемиштир. Категорик башлангыч анализинде йалнызжа 51-82 нмол/Л грубунун НФАТ грубундан маанилүү бичимде айырмалы олдугу билдирилген. Бу дурум, узун дөнемли инсиданс жыйынтыктарынын башлангычтаки чапраз кеситсел жыйынтыктардан дагы тутарлы олдугуну көрсөтөт.

Кортизол сүрекли дегишкен оларак не гөстерди?

Дексаметазон сонрасы кортизол сүрекли дегишкен оларак анализ едилдигинде, хер 1 нмол/Л артыш ичин йени психиатриялык диагноз хазард катышы 1,003 оларак хесапланмыштыр.

Бир нмол/Л ичин дегишим күчүк гөрүнсе де 10 нмол/Л айырма ичин изилдөө мантыгыны ачыклайан хесаплама шөйледир:

\[ HR_{10}=(1{,}003)^{10}\approx1{,}03 \]

Бу йаклашык оларак 10 нмол/Л дагы жогору кортизолүн йени психиатриялык диагноз хазардында %3 живарында артышла илишкили олдугуну гөстерир.

Өрнегин 50 нмол/Л дагы жогору бир дегер ичин айны илишкинин догрусал калдыгы варсайылырса:

\[ HR_{50}=(1{,}003)^{50}\approx1{,}16 \]

Бу икинжи хесаплама изилдөөдаки катсайынын математиксел өлчеклендирилмесидир; изилдөөда айры клиник ешик оларак сунулмамыштыр. Айрыжа сүрекли модель, бүтүн кортизол аралыгында илишкинин айны бичимде девам еттиги варсайымына дайаныр.

Йаш жана жинсийете гөре айырмалылыклар

Псикийатрик ооруларын хам башлангыч превалансы кадынларда эркеклерден дагы жогорути:

• Кадынлар: %19,1
• Еркеклер: %17,5

Айрыжа 65 йашындан генч адамдарде психиатриялык диагноз превалансы %23,2, 65 йаш жана үзериндекмененрде %13,5’ти.

Ошону менен бирге изилдөөнын асыл сорусу генел психиатриялык оору оранындан чок, МАЖС менен НФАТ арасындаки гөрели айырматыр. Бу гөрели илишки эркеклерде дагы гүчлү гөрүнмүштүр.

Ен жогору көзөмөл хазард катышы 65 йашындан генч эркеклерде байкалган: аХР 3,11 жана %95 ишеним аралыгы 1,87-5,18.

Бу табылга биркач айырмалы бичимде ачыкланабилир:

• Еркеклердеки арка план психиатриялык диагноз оранлары айырмалы олабилир.
• Саглык хизметине башвурма жана диагноз алма давранышлары жинсийете гөре дегишебилир.
• Мадде кулланым бузулуулар эркеклерде дагы йайгын олабилир.
• Кортизол еткмененрине бийоложик дуйарлылык айырмалы олабилир.

Изилдөө бу меканизмалары бирбиринден айырмамыштыр. Алт груплардаки олай сайылары жалпы кохорттан дагы аз олдугу ичин жыйынтыктар кешиф нителигиндедир.

Мадде кулланым бузулуулар неден айры дегерлендирилмелидир?

МАЖС менен ен гүчлү жана ен тутарлы илишкмененрден бири зат колдонуу бузулууларнда байкалган:

• Башлангыч аОР: 2,22
• Такип аХР: 2,50
• Мадде кулланым бозуклугу илажына башлама аХР: 3,50

Бирок бу табылгалар догрудан “кортизол ашыкчалыгы зат колдонууына йол ачты” шеклинде йорумланамаз.

Өзелликле алкол кулланымы:

• Хипоталамус-хипофиз-адреналдык ексени еткинлештиребилир,
• Кортизол салгысыны дегиштиребилир,
• Дексаметазон сонрасында кортизолүн йетеринже баскыланмамасына йол ачабилир,
• Депресйон жана тынчсыздануу гиби башка психиатриялык ооруларла бирликте гөрүлебилир.

Долайысыйла зат колдонууы хем жогору пост-ДСТ кортизолүн недени же карыштырыжысы хем де психиатриялык оору йүкүнүн бир парчасы олабилир. Буна терс неденселлик жана ортак неденлере баглы карыштырыжылык оласылыгы дахилдир.

Изилдөөнын йазарлары да зат колдонуу жыйынтыктарынын темкинли йорумланмасы геректигини ачыкча белиртмектедир.

Псикийатрик илач жыйынтыктары неден диагноз жыйынтыктарындан айырмалыйды?

Диагнозжейалы анализде МАЖС; йени тынчсыздануу жана маанай бузулууларйла илишкили булунуркен, көзөмөл сырасында анксийолитик же антидепресан кулланымына башлама ачысындан маанилүү айырма гөрүлмемиштир.

Бу айырмалылыгын оласы неденлери шунлардыр:

• Псикийатрик диагноз алан херкес илач кулланмайабилир.
• Псикотерапи жанаженышманлык речете кайытларында гөрүнмез.
• Антидепресан жана анксийолитик илачлар агры, уйку же нөроложик сорунлар ичин де кулланылабилир.
• Илач кулланымынын башлангыч тарихи, психиатриялык бейтаплыгын герчек башлангыч тарихийле айны олмайабилир.
• Диагноз жана речете системлери саламаттык хизметлеринин айырмалы бөлүмлерини йансытыр.

Илач жыйынтыктарынын дагы аз тутарлы олмасы, диагнозжейалы илишкмененрин отоматик оларак йанлыш олдугу анламына гелмез. Бирок психиатриялык морбидитенин насыл диагнозмландыгынын жыйынтыктары еткменендигини көрсөтөт.

Содйум кохортуйла вака белирлемек гүжананилир мийди?

Изилдөө, серум же плазма содйуму өлчүлмүш адамдарден олушан бүйүк бир кохорт ичинде адреналдык шишиклери белирлемиштир. Бу дурум, содйум өлчүмү йапылмамыш адреналдык шишиклү бейтаптарын качырылмыш олабмененжеги сорусуну догурур.

Изилдөөчүлөр буну дегерлендирмек ичин Каролинска Үнижанарситеси Хастанесиндеки 637 адреналдык инсиденталома бейтапсынын кайытларыны инжелемиштир. Бу адамдарин 632’синде, йани %99,2’синде илк зийаретин ики йыл өнжеси же сонрасында содйум өлчүмү булундугу байкалган.

Бу жыйынтык, содйум өлчүмү үзеринден олуштурулан башлангыч кохортунун адреналдык инсиденталома вакаларынын чок бүйүк бөлүмүнү капсадыгыны ойго салат. Ошону менен бирге бу догрулама тек бир клиник меркезе дайанмактадыр.

Изилдөөнын күн сайын клиник йашама илишкин анламы

Адренал инсиденталома дегерлендирмеси чогу заман китленин көтү хуйлу олуп олмадыгына жана хормон үретип үретмедигине одакланыр. МАЖС саптандыгында да дийабет, хипертансийон, калп-кан тамыр бейтаплыгы жана кемик саглыгы өне чыкар.

Бул изилдөө, психикалык саламаттыкнын да дегерлендирмеде гөз өнүнде булундурулабмененжегини ойго салат. Өзелликле:

• Йени башлайан депресиф белиртмененр,
• Кайгы жана стресле илишкили йакынмалар,
• Уйку бузулуулар,
• Мадде кулланым сорунлары,
• Билишсел же ишлевсел дегишикликлер клиник гөрүшмеде соргуланабилир.

Бирок изилдөө белирли бир психиатриялык тарама өлчегини тест етмемиш, тараманын бейтап жыйынтыктарыны иймененштирдигини гөстермемиш жана бүтүн МАЖС бейтаптарына психиатриялык диагноз конмасы геректигини мененри сүрмемиштир.

Адренал шишикүн дарылооси психиатриялык риски азалтыр мы?

Бул изилдөө бу соруйу йанытламамактадыр. Хасталар адреналдык жеррахи, илач же көзөмөл стратежмененрине растгеле атанмады. Жеррахи уйгулананларла уйгуланмайанларын психиатриялык жыйынтыктары каршылаштырылмады.

Долайысыйла:

• Адреналектоминин депресйон же тынчсызданууйы азалттыгы,
• МАЖС дарылоосинин йени психиатриялык оорулары өнледиги,
• Кортизолүн дүшүрүлмесинин зат колдонуу сорунларыны азалттыгы бу изилдөө тарафындан гөстерилмемиштир.

Йазарлар да сонраки изилдөөларын кортизол өзерклигинин дарылоо едилмесинин психиатриялык риски азалтып азалтмадыгыны инжелемеси геректигини белиртмектедир.

Изилдөөнын күчтүү жактары

• 3.195 адамлик гениш жана нүфус табанлы бир кохорт колдонулган.
• Кортизол өзерклиги йалнызжа диагноз кодуйла дегил лаборатувар ДСТ жыйынтыктарыйла белирленмиштир.
• Белиргин Жусхинг сендрому жана дигер хормон үретен адреналдык оорулар дышланмыштыр.
• Адренал кансерлер жана метастазлар анализ дышында быракылмыштыр.
• Диагноз, илач жана хормонал лаборатувар жыйынтыктары мануел оларак инжеленмиштир.
• Дышарыдан кулланылан системик кортикостероидлерин еткисини азалтмак ичин сон алты айлык кулланым дышлама өлчүтү йапылмыштыр.
• Улусал диагноз жана речете кайытлары бирликте колдонулган.
• Башлангыч превалансы менен көзөмөлте гелишен йени оорулар айры дегерлендирилмиштир.
• Медйан көзөмөл сүреси 4,7 йылдыр.
• Кортизол икили, категорик жана сүрекли дегишкен оларак анализ едилмиштир.
• Йаш, жинсийет жана сосйоекономик өзелликлере гөре дүзелтме йапылмыштыр.
• Йаш жана жинсийет алт груплары инжеленмиштир.
• Содйум кохортунун адреналдык вакалары качырма оласылыгы айры кайыт инжелемесийле дегерлендирилмиштир.

Изилдөөнын чектөөлөрү

• Хакем дегерлендирмеси йоктур: Изилдөө хенүз рецензентликтен гечмемиш бир препринттир.
• Ретроспектиф гөзлемсел тасарым: МАЖС менен психиатриялык оору арасындаки илишки неденселлик канытламаз.
• Тек ДСТ өлчүмү: Тек бир дексаметазон тести узун дөнемли кортизол марузийетини там оларак йансытмайабилир.
• Кортизол заманламасы билинмийор: Отоном салгынын не заман башладыгы жана не кадар сүрдүгү белирленемемиштир.
• Ексик ДСТ неденийле сечим: Дексаметазон сонрасы кортизолү булунмайан 2.525 адам дышланмыштыр. Бийокимйасал оларак дегерлендирилмемиш адреналдык шишиклү бейтаптара генелленебилирлик сынырлыдыр.
• Узман кам көрүү диагнозлары: Улусал бейтап кайытлары темел оларак бейтапнеде же узман айактан кам көрүүда диагноз алан вакалары йакалар.
• Биринжи басамак ексиклиги: Йалнызжа аменен хекими тарафындан изленен жана узман кайдына гирмейен психиатриялык вакалар ексик калмыш олабилир.
• Псикотерапи гөрүнмез: Илач кулланмадан данышманлык же псикотерапи алан адамдар речете жыйынтыктарына йансымаз.
• Илач ендикасйонлары өртүшүр: Антидепресан жана анксийолитиклер психиатриялык олмайан неденлерле де кулланылабилир.
• Мадде кулланымы карыштырыжы олабилир: Алкол жана дигер мадделер хем ДСТ сонужуну хем психиатриялык диагнозлары еткмененйебилир.
• Артык карыштырыжылык: Йашам тарзы, саламаттык хизмети кулланымы, алкол миктары жана башка клиник еткенлер там оларак контрол едилмемиш олабилир.
• Башлангыч заман белирсизлиги: Өнжеден кайдедилмиш психиатриялык ооруларын кортизол өзерклигинден өнже же сонра башладыгы билинмез.
• Алт груп анализлери: Өзелликле псикоз жана базы илач жыйынтыктарында олай сайысы төмөнтүр жана гүжанан аралыклары геништир.
• Жеррахи еткиси дегерлендирилмеди: Адреналектоми же башка дарылоолерин психиатриялык жыйынтыктары дегиштирип дегиштирмедиги инжеленмемиштир.
• Белирти дүзейи өлчүлмеди: Диагноз кайытлары бейтаплыгын шиддетини, йашам калитесини же белиртмененрин күн сайын ишлев үзериндеки еткисини гөстермез.

Изилдөө эмнени айтат?

• Адренал шишиклү 3.195 бейтапнын %18,4’үнде башлангычта кайытлы психиатриялык диагноз булунмактадыр.
• МАЖС грубунда башлангычтаки херханги бир психиатриялык диагнознын түзөтүлгөн оддс’у НФАТ грубундан дагы жогорутир.
• Башлангычтаки айырма өзелликле зат колдонуу бузулууларнда белиргиндир.
• Медйан 4,7 йыллык көзөмөлте МАЖС йени психиатриялык диагнозларла дагы гүчлү жана тутарлы бичимде илишкилидир.
• МАЖС йени тынчсыздануу, маанай жана зат колдонуу бозуклугу диагнозларыйла илишкилидир.
• Псикотик бузулуулар ичин гүжананилир бир илишки гөстермененмемиштир.
• Кортизол категормененри йүкселдикче йени психиатриялык диагноз хазарды кадемели бичимде өскөн.
• Сүрекли анализде дагы жогору пост-ДСТ кортизол, дагы жогору психиатриялык диагноз хазардыйла илишкилидир.
• Илишки эркеклерде, өзелликле 65 йашындан генч эркеклерде дагы гүчлү гөрүнмектедир.
• Рух саглыгы сорунлары МАЖС’ын оласы клиник йүкүнүн бир парчасы олабилир.

Изилдөө эмнени айтпайт?

• МАЖС’ын психиатриялык оорулара догрудан неден олдугуну далилдебейт.
• Хер МАЖС бейтапсынын психиатриялык оору гелиштирежегини гөстермемектедир.
• 50 нмол/Л’нин кесин бийоложик зарар сыныры олдугуну далилдебейт.
• Генч эркеклерин кортизоле кесин оларак дагы дуйарлы олдугуну гөстермемектедир.
• Мадде кулланым бузулууларнын кортизол ашыкчалыгындан булакландыгыны далилдебейт.
• Псикийатрик илачларын МАЖС үзеринде еткили олдугуну же кортизолү дүзелттигини гөстермемектедир.
• Адренал жеррахинин депресйон, тынчсыздануу же зат колдонуу рискини азалттыгыны тест етмемектедир.
• МАЖС саптанан херкесе психиатриялык илач башланмасыны дестеклемемектедир.
• Псикийатрик тараманын клиник жыйынтыктары иймененштирдигини далилдебейт.
• Изилдөө сонужу бирейсел бейтап ичин дарылоо же амелийат карары сагламамактадыр.

Изилдөөнын Методу жана Табылгалары

Техникалык метод өзети

Ана табылгаларын текник өзети

Етик онай жана финансман

Изилдөө Исжанач Етик Инжелеме Куруму тарафындан 2024-03936-01 протокол нумарасыйла жана Стожкхолм Бөлгесел Етик Комитеси тарафындан 2012/785-31/1 протокол нумарасыйла онайланмыштыр.

Ретроспектиф кайыт тасарымы неденийле бирейсел билгмененндирилмиш онам зорунлулугу калдырылмыштыр.

Изилдөө Стожкхолм Лäнс Ландстинг жана Каролинска Ынститутет хибелерийле дестекленмиштир. Фон саглайыжыларын изилдөө тасарымы, маалымат жалпыа, анализ, йорум, йазым же йайымлама карарында ролү булунмадыгы билдирилген.

Йазарлар чыкар чатышмасы бейан етмемиштир.

Булак жана метод эскертүүсү

Бу ичерик, Хадис Мирзаеи, Жонатан Д. Линдх, Александра Фалхаммар, Мерит Сжхаафсма, Бустер Маннхеимер жана Хенрик Фалхаммар тарафындан хазырланан “Милд аутономоус жортисол сежретион анд псйжхиатриж морбидитй ин патиентс витх адреналдык тумоурс: а популатион-басед ретроспежтижана жохорт студй” башлыклы изилдөөжейанмактадыр.

Изилдөө ССРН’де йайымланмыш бир препринттир. Өзгүн метинде ачыкча “Тхис препринт ресеаржх папер хас нот беен пеер ревиевед” ифадеси йер алмактадыр. Долайысыйла табылгалар багымсыз билимсел рецензент дегерлендирмесинден гечмемиштир жана сонраки сүрүмлерде метод, анализ же йорумлар дегишебилир.

Изилдөө клиник мүдагыле же рандомизе дарылоо изилдөөсы дегилдир. Стожкхолм бөлгесиндеки саламаттык, речете, өлүм, сосйоекономик жана лаборатувар кайытларынын ретроспектиф анализидир.

МАЖС, тек бир 1 мг дексаметазон басуу тести сонрасында кортизолүн 50 нмол/Л’нин үзеринде булунмасыйла диагнозмланмыштыр. Тек өлчүм узун дөнемли кортизол марузийетини там оларак темсил етмейебилир.

Псикийатрик жыйынтыктар узман кам көрүү диагноз кайытлары жана теслим алынмыш илачларла белирленмиштир. Йалнызжа биринжи басамакта изленен, илач кулланмайан же псикотерапи алан вакалар ексик темсил едилмиш олабилир. Псикийатрик илачларын айырмалы клиник кулланым аланлары да йанлыш сыныфландырмайа йол ачабилир.

Өзелликле зат колдонуу бузулууларйла илгили илишкмененр, алкол жана дигер мадделерин хипоталамус-хипофиз-адреналдык ексени жана дексаметазон баскылама сонужуну еткмененйебилмеси неденийле диккатле чечмелениши керек.

Изилдөө, кортизол өзерклигинин психиатриялык оорулара неден олдугуну, адреналдык жеррахинин психиатриялык риски азалттыгыны же белирли бир психикалык саламаттык тарама програмынын клиник йарар сагладыгыны далилдебейт.

Бу макале йалнызжа йүкленен изилдөөнын катышуучу акышы, методлери, таблолары, диагноз жана илач диагнозмлары, истатистиксел жыйынтыктары, йазар йорумлары жана чектөөлөрү темел алынарак хазырланмыштыр. ПДФ’де булунмайан неденселлик, дарылоо башарысы, жеррахи үстүнлүк же психиатриялык иймененшме гарантиси иддиалары екленмемиштир.