Аксари омосҳои хушсифате, ки тасодуфан дар ғадудҳои болои гурда ошкор мешаванд, ба маънои классикӣ ҳамчун омосҳои гормонҳосилкунанда арзёбӣ намешаванд. Бо вуҷуди ин, дар қисми назарраси чунин беморон, ҳатто агар нишонаҳои равшани ҷисмонии синдроми Кушинг вуҷуд надошта бошанд ҳам, метавон дид, ки ҷудошавии кортизол қисман аз механизмҳои муқаррарии боздорӣ дар бадан мустақил мешавад. Ин ҳолат «ҷудошавии сабуки худмухтори кортизол», ба англисӣ mild autonomous cortisol secretion ва бо ихтисораи MACS номида мешавад.

MACS қаблан бо диабет, бемориҳои дилу раг, шикастагӣ ва ихтилолҳои мубодилаи моддаҳо алоқаманд дониста шудааст. Аммо маълумоти калонмиқёс ва аҳолимеҳвар дар бораи робитаи зиёдатии сабук ва дарозмуддати кортизол бо натиҷаҳои равонӣ, аз ҷумла депрессия, изтироб, психоз ё ихтилолҳои вобаста ба истифодаи моддаҳо, маҳдуд аст.

Ин таҳқиқот 3.195 нафарро дар минтақаи Стокҳолм, ки ташхиси омоси адреналӣ гирифта ва натиҷаи санҷиши боздории 1 mg дексаметазон доштанд, баррасӣ кардааст. 1.979 нафаре, ки пас аз дексаметазон кортизоли зардобашон 50 nmol/L ё камтар буд, ба гурӯҳи «омоси адреналии ғайрифаъол» ва 1.216 нафаре, ки ин нишондиҳандаашон аз 50 nmol/L боло буд, ба гурӯҳи MACS тасниф шуданд.

Дар оғози таҳқиқот 18,4% иштирокчиён ҳадди ақал як ташхиси равонии қаблан сабтшуда доштанд. Пас аз ислоҳ барои синну сол, ҷинс, таҳсил, даромад ва рӯзҳои бекорӣ, odds-и мавҷудияти ҳар гуна ташхиси равонӣ дар гурӯҳи MACS нисбат ба гурӯҳи омоси адреналии ғайрифаъол бештар буд: odds ratio-и ислоҳшуда 1,35 ва фосилаи эътимоди 95% 1,11-1,64 буд.

Бо вуҷуди ин, робитаи ибтидоӣ дар ҳамаи зергурӯҳҳои равонӣ яксон набуд. Барои паҳншавии ибтидоии ихтилолҳои изтиробӣ, ҳолати рӯҳӣ ва психотикӣ бо MACS робитаи возеҳ ва аз ҷиҳати оморӣ боэътимод муайян нашуд, дар ҳоле ки ихтилолҳои вобаста ба истифодаи моддаҳо дар гурӯҳи MACS ба таври назаррас бештар буданд. Барои ихтилолҳои истифодаи моддаҳо odds ratio-и ислоҳшуда 2,22 гузориш шуд.

Намунаи қавитарин дар пайгирии дарозмуддат ошкор гардид. Дар давоми медианаи 4,7 соли пайгирӣ, 334 нафар ташхиси нави равонӣ гирифтанд. Дар беморони дорои MACS hazard-и рушди бемории нави равонӣ нисбат ба шахсони дорои омоси адреналии ғайрифаъол баландтар буд: hazard ratio-и ислоҳшуда 1,79 ва фосилаи эътимоди 95% 1,43-2,23 буд.

MACS ҳамчунин ҳангоми пайгирӣ бо ташхисҳои нави ихтилоли изтиробӣ, ихтилоли ҳолати рӯҳӣ ва ихтилоли истифодаи моддаҳо алоқаманд буд. Hazard ratio-ҳои ислоҳшуда мутаносибан 1,41, 1,56 ва 2,50 буданд. Барои ихтилолҳои психотикӣ бошад, робитаи боэътимод нишон дода нашуд.

Ҳангоми он ки арзиши кортизол пас аз дексаметазон танҳо ба ду гурӯҳ ҷудо карда нашуд, низ ҳамин гуна намуна дида шуд. Дар гурӯҳҳое, ки сатҳи кортизол 51-82, 83-138 ва аз 138 nmol/L боло буд, hazard-и ташхиси нави равонӣ мутаносибан 1,63, 1,89 ва 2,16 маротиба ҳисоб шуд. Ин афзоиши зинавӣ нишон медиҳад, ки хатари равонӣ метавонад на танҳо аз убури ҳадди 50 nmol/L оғоз шавад, балки бо зиёд шудани халал дар боздории кортизол тадриҷан боло равад.

Қавитарин робитаи зергурӯҳӣ дар мардони аз 65 сола ҷавонтар мушоҳида шуд. Дар ин гурӯҳ hazard ratio-и ислоҳшудаи робитаи байни MACS ва ташхиси нави равонӣ 3,11 буд. Аммо азбаски натиҷаҳои зергурӯҳӣ ба шумораи камтари ҳодисаҳо такя мекунанд, онҳо бояд ҳамчун натиҷаҳои ҷустуҷӯӣ арзёбӣ шаванд; наметавон хулоса кард, ки мардони ҷавон аз ҷиҳати биологӣ ба кортизол ҳатман ҳассостаранд.

Таҳқиқот исбот намекунад, ки MACS бевосита сабаби бемориҳои равонӣ мешавад. Вақти оғози худмухтории кортизол номаълум аст ва як санҷиши ягонаи дексаметазон метавонад таъсири дарозмуддати кортизолро пурра инъикос накунад. Алкогол ва дигар моддаҳо ҳам метавонанд бо бемориҳои равонӣ алоқаманд бошанд ва ҳам метавонанд ба санҷиши боздории дексаметазон таъсир расонанд. Аз ин рӯ, махсусан робитаҳои қавии вобаста ба ихтилолҳои истифодаи моддаҳо бояд аз нигоҳи сабабияти баръакс ва омилҳои омехтакунанда бо эҳтиёт шарҳ дода шаванд.

Паёми клиникии таҳқиқот ин аст, ки дар беморони дорои омоси адреналӣ ва худмухтории биохимиявии кортизол таърихи саломатии равонӣ ва нишонаҳои нави равонӣ набояд нодида гирифта шаванд. Аммо таҳқиқот насанҷидааст, ки скрининги равонӣ натиҷаҳои беморонро беҳтар мекунад ё ҷарроҳии адреналӣ хатари равониро коҳиш медиҳад.

Шарҳи муфассал

Масъалаи асосие, ки таҳқиқот баррасӣ мекунад

Ғадудҳои адреналӣ узвҳои хурди эндокринӣ мебошанд, ки дар қисми болоии гурдаҳо ҷойгиранд ва гормонҳои ҳаётан муҳим, аз ҷумла кортизол, алдостерон ва катехоламинҳоро истеҳсол мекунанд. Бо зиёд шудани истифодаи томографияи компютерӣ ва тасвирбардории магнитӣ-резонансии шикам, ошкор шудани массаҳои адреналӣ ҳангоми тасвирбардорӣ бо сабабҳои дигар бештар маъмул шудааст.

Массаҳое, ки бо ин роҳ пайдо мешаванд, аксар вақт «adrenal incidentaloma» номида мешаванд. Дар таҳқиқот гуфта мешавад, ки паҳншавии тахминии онҳо дар аҳолии умумӣ тақрибан 2-3% буда, бо зиёд шудани синну сол ба таври назаррас меафзояд.

Аксари омосҳои адреналӣ хушсифатанд. Қисме аз онҳо ҳамчун омосҳои зоҳиран гормонҳосилнакунанда, яъне «ғайрифаъол» тасниф мешаванд. Аммо дар баъзе беморон, бидуни синдроми возеҳи Кушинг, истеҳсоли кортизол қисман аз сигнали муқаррарии назоратии гипофиз мустақил мешавад.

Саволи асосие, ки таҳқиқот ба он ҷавоб додан мехоҳад, чунин аст:

Оё худмухтории сабуки кортизол, ки ба синдроми возеҳи Кушинг намерасад, бо эҳтимоли мавҷуд будан ё дертар инкишоф ёфтани бемориҳои равонӣ дар беморони дорои омоси адреналӣ алоқаманд аст?

MACS чист?

MACS ҳолати биохимиявиест, ки дар он, бидуни нишонаҳои классикии ҷисмонии синдроми возеҳи Кушинг, кортизол дар санҷиши боздории дексаметазон ба қадри кофӣ паст намешавад.

Мувофиқи меъёри Ассотсиатсияи аврупоии эндокринология аз соли 2023, ки дар таҳқиқот истифода шудааст:

• NFAT: Кортизол пас аз дексаметазон ≤50 nmol/L
• MACS: Кортизол пас аз дексаметазон >50 nmol/L

NFAT ихтисораи ибораи англисии non-functional adrenal tumour буда, омоси адреналии ғайрифаъолро ифода мекунад.

MACS ихтисораи ибораи англисии mild autonomous cortisol secretion буда, ҷудошавии сабуки худмухтори кортизолро ифода мекунад.

Дар таҳқиқот гуфта мешавад, ки MACS метавонад дар тақрибан аз се як ҳисса то нисфи шахсони дорои adrenal incidentaloma дида шавад. Аз ин рӯ, MACS нисбат ба синдроми возеҳи Кушинг ҳолати клиникии хеле маъмултар аст.

Санҷиши боздории дексаметазон чӣ гуна кор мекунад?

Дексаметазон як глюкокортикоиди қавии синтетикӣ аст. Дар низоми солими бозхӯрӣ, дексаметазоне, ки шабона дода мешавад, ҷудошавии ACTH-ро аз гипофиз коҳиш медиҳад ва истеҳсоли кортизолро аз ҷониби ғадудҳои адреналӣ субҳи рӯзи дигар бозмедорад.

Занҷири асосии физиологии санҷишро барои шарҳ чунин нишон додан мумкин аст:

\[ Deksametazon \rightarrow ACTH\ baskılanması \rightarrow Adrenal\ kortizol\ üretiminin\ azalması \]

Агар массаи адреналӣ кортизолро қисман мустақил истеҳсол кунад, ҳатто пас аз додани дексаметазон ҳам кортизоли субҳ метавонад ба қадри кофӣ паст нашавад.

Ҳадде, ки дар таҳқиқот истифода шудааст:

\[ Kortizol_{DST} > 50\ \text{nmol/L} \Rightarrow MACS \]

\[ Kortizol_{DST} \leq 50\ \text{nmol/L} \Rightarrow NFAT \]

Дар ин ҷо Kortizol_DST кортизоли зардоб ё плазмаро ифода мекунад, ки пас аз истифодаи 1 mg дексаметазон чен шудааст.

Ин тасниф маънои онро надорад, ки дар зери 50 nmol/L умуман худмухтории кортизол вуҷуд надорад ё ҳамаи беморони болотар аз 50 nmol/L хатари клиникии якхела доранд. Аз ин рӯ, муҳаққиқон кортизолро на танҳо ба таври дуӣ, балки ҳамчун тағйирёбандаи категориявӣ ва пайваста низ таҳлил карданд.

Чаро кортизол метавонад бо саломатии равонӣ алоқаманд бошад?

Кортизол гормони асосии глюкокортикоидӣ мебошад, ки дар ҷавоби стрессии бадан иштирок мекунад. Дар низоми марказии асаб он метавонад ба мубодилаи ҳуҷайравӣ, нейротрансмиссия, камолоти нейронҳо, афзоиши ҳуҷайра, равандҳои зиндамонӣ ва нейропластикӣ таъсир расонад.

Ҷавоби кӯтоҳмуддати кортизол мутобиқшаванда аст. Он дар вақти хатар ё беморӣ ба истифодаи манбаъҳои энергия, нигоҳ доштани фишори хун ва танзими илтиҳоб мусоидат мекунад. Аммо таъсири дарозмуддат ё ғайриритмии кортизол метавонад ба ҳолати рӯҳӣ, хоб, хотира ва ҷавобҳои стресс таъсири манфӣ расонад.

Дар синдроми возеҳи Кушинг депрессия, изтироб, мушкилоти маърифатӣ ва паст шудани сифати зиндагӣ хусусиятҳои клиникии хуб маълум мебошанд. Зиёдатии кортизол дар MACS сабуктар аст; аммо таъсири музмин ва махсусан шабонаи кортизол метавонад бо гузашти вақт ба низоми марказии асаб таъсири ҷамъшаванда расонад.

Дар таҳқиқот гуфта мешавад, ки MACS метавонад ритми муқаррарии сиркадиании кортизолро халалдор кунад ва таъсири шабонаи кортизолро зиёд намояд. Бо вуҷуди ин, дар таҳқиқот ритми рӯзонаи кортизол ё кортизоли шабона бевосита чен нашудааст. Робитаҳои равонӣ низ бо тасвирбардории мағз, санҷиши нейропсихологӣ ё таҷрибаҳои механизми биологӣ таҳқиқ нашудаанд.

Холигие, ки таҳқиқот дар адабиёти илмӣ пур кардан мехоҳад

Дар таҳқиқоти қаблӣ дар шахсони дорои омоси адреналӣ нишонаҳои депрессивӣ, изтироб, ихтилоли хоб, мушкилоти маърифатӣ ва сифати пасти зиндагӣ гузориш шуда буданд. Аммо далелҳо маҳдудиятҳои муҳими зерин доштанд:

• Андозаи хурди намунаҳо,
• Такя ба беморони интихобшуда аз марказҳои сатҳи сеюм,
• Арзёбии MACS ва омосҳои ғайрифаъол дар як гурӯҳ,
• Истифодаи ҳадҳои гуногун барои худмухтории кортизол,
• Чен кардани натиҷаҳои равонӣ танҳо бо миқёсҳои худбаҳодиҳӣ,
• Камсабт шудани ҳолатҳое, ки дар кӯмаки аввалия табобат мешаванд,
• Номуайян будани тартиби замонии худмухтории кортизол ва бемории равонӣ.

Ин таҳқиқот кӯшиш кардааст ин холигиро тавассути муттаҳид сохтани сатҳҳои кортизоли бо озмоишгоҳ муайяншуда бо сабтҳои миллии ташхис, маълумоти дорухат ва иттилооти иҷтимоию иқтисодӣ пур кунад. Муаллифон таҳқиқотро бузургтарин пажӯҳише меноманд, ки то имрӯз робитаи байни MACS ва морбидияти равониро баррасӣ кардааст.

Манбаъҳои маълумоти истифодашуда

Асоси таҳқиқотро Stockholm Sodium Cohort ташкил медиҳад. Ин когорта 1.632.249 нафарро дар минтақаи Стокҳолм фаро мегирад, ки дар байни солҳои 2005-2018 сатҳи натрий дар зардоб ё плазмаашон чен шудааст.

Маълумоти гуногуни марбут ба ин шахсон тавассути рақамҳои мушаххаси шахсӣ бо ҳам муттаҳид карда шудаанд:

Ташхисҳои равонӣ бо рамзҳои ICD-10 ва доруҳои равонӣ бо рамзҳои ATC, яъне низоми таснифоти Anatomical Therapeutic Chemical муайян карда шуданд.

Ҷараёни иштирокчиён ва хориҷкуниҳо

Нақшаи ҷараёни иштирокчиён нишон медиҳад, ки чӣ гуна аз 8.952 нафар бо ташхиси омоси адреналӣ ба когорти ниҳоии таҳлилӣ иборат аз 3.195 нафар расида шудааст.

Дар гурӯҳи аввали хориҷшудагон 118 ҳолати синдроми Кушинг, 174 феохромоцитома, 8 гиперплазияи модарзодии адреналӣ, 247 алдостеронизми ибтидоӣ, 83 бадсифатии ибтидоии адреналӣ ва 2.036 бадсифатии дуюмдараҷаи адреналӣ мавҷуд буданд.

Ин раванди муфассали хориҷкунӣ барои кам кардани омехташавии омосҳои возеҳи гормонҳосилкунанда ва саратонҳо ба гурӯҳи MACS пешбинӣ шудааст.

Чаро баррасии дастӣ муҳим буд?

Як рамзи ташхис дар сабтҳои тиббӣ на ҳамеша ҳолати воқеии гормонии беморро дуруст инъикос мекунад. Аз ин рӯ, муҳаққиқон барои ҳар ҳолати омоси адреналӣ маълумоти зеринро дастӣ баррасӣ карданд:

• Ташхисҳои ICD-10,
• Рамзҳои дорувории ATC,
• Метанефринҳои плазма,
• Натиҷаҳои алдостерон ва ренин,
• Маълумоти гормонӣ, аз ҷумла кортизоли пешоби 24-соата.

Ин равиш як нуқтаи қавӣ барои коҳиш додани таснифи нодуруст мебошад. Аммо маълумоти клиникие, ки умуман дар сабтҳо ва натиҷаҳои озмоишгоҳӣ мавҷуд нестанд, бо баррасии дастӣ низ ба даст оварда намешаванд.

Худмухтории кортизол бо се роҳи гуногун таҳлил шуд

Муҳаққиқон кортизолро пас аз дексаметазон бо се усул арзёбӣ карданд.

1. Таснифи дуӣ

• ≤50 nmol/L: NFAT
• >50 nmol/L: MACS

2. Таснифи чоркатегориявӣ

• ≤50 nmol/L
• 51-82 nmol/L
• 83-138 nmol/L
• >138 nmol/L

3. Таҳлили пайвастаи кортизол

Ҳисоб карда шуд, ки барои ҳар афзоиши 1 nmol/L кортизол хатари натиҷаи равонӣ то чӣ андоза тағйир меёбад.

Он ки се равиши гуногун натиҷаҳои монанд доданд, эҳтимоли вобаста будани бозёфтҳоро танҳо ба интихоби як ҳадди ташхисӣ коҳиш медиҳад.

Натиҷаҳои равонӣ чӣ гуна муайян шуданд?

Натиҷаи ибтидоӣ ҳар гуна ташхиси равоние буд, ки дар бахшҳои F1-F4-и ICD-10 сабт шудааст.

Муҳим аст, ки натиҷаҳои асосёфта ба ташхис ва натиҷаҳои асосёфта ба дору алоҳида арзёбӣ шуданд. Шахсоне, ки дар хадамоти тахассусӣ рамзи ташхис надоштанд, вале дар кӯмаки аввалия табобати доруворӣ мегирифтанд, метавонистанд тавассути сабтҳои дорухат муайян карда шаванд.

Аз тарафи дигар, антидепрессантҳо метавонанд барои дард, хоб ё сабабҳои дигари неврологӣ низ истифода шаванд. Истифодаи доруи равонӣ далели қатъии ташхиси мувофиқи равонӣ нест. Барои баланд бардоштани хосият, муҳаққиқон дар натиҷаҳои доруворӣ гирифтани такрории доруҳоро ба назар гирифта, натиҷаҳои дорувориро аз ташхисҳо алоҳида таҳлил карданд.

Фарқи паҳншавӣ ва ҳодисашавӣ

Таҳқиқот ба ду саволи гуногуни замонӣ ҷавоб дод.

• Таҳлили паҳншавӣ: Оё пеш аз ташхиси омоси адреналӣ ё дар санаи ташхис бемории равонӣ мавҷуд буд?
• Таҳлили ҳодисашавӣ: Оё пас аз ташхиси омоси адреналӣ, ҳангоми пайгирӣ бемории нави равонӣ инкишоф ёфт?

Таҳлили паҳншавӣ нишон медиҳад, ки ду ҳолат дар як шахс ҳамзамон мавҷуданд. Аммо он муайян карда наметавонад, ки бемории равонӣ пеш аз худмухтории кортизол оғоз шудааст ё баъд аз он.

Дар таҳлили ҳодисашавӣ, шахсоне, ки ташхиси дахлдори равонӣ аллакай доштанд, аз таҳлили ҳамон натиҷаи мушаххас хориҷ шуданд. Масалан, шахсе, ки қаблан ташхиси изтироб дошт, аз таҳлили изтироби нав хориҷ шуд; аммо ӯ метавонист дар таҳлили инкишофи баъдии ихтилоли ҳолати рӯҳӣ иштирок кунад.

Хусусиятҳои ибтидоии иштирокчиён

Синни медиании когорти ниҳоӣ 64 сол ва фосилаи байни чорякҳо 56-71 сол буд. 58,9% иштирокчиён зан буданд.

Гурӯҳи MACS нисбат ба гурӯҳи NFAT калонсолтар буд:

• Синни медиании NFAT: 62 сол
• Синни медиании MACS: 67 сол

Ҳамчунин бемориҳои ҳамроҳи ибтидоӣ дар гурӯҳи MACS умуман бештар буданд:

Ин фарқиятҳои ибтидоӣ нишон медиҳанд, ки гурӯҳи MACS на танҳо аз рӯи сатҳи кортизол, балки аз рӯи синну сол ва сарбории умумии беморӣ низ фарқ мекунад. Гарчанде моделҳо барои синну сол ва тағйирёбандаҳои иҷтимоию иқтисодӣ ислоҳ шудаанд, наметавон гуфт, ки ҳамаи фарқиятҳои клиникӣ, рафторӣ ва вобаста ба истифодаи хадамоти тиббӣ аз байн бурда шудаанд.

Сарбории ибтидоии бемориҳои равонӣ

Пеш аз ташхиси омоси адреналӣ ё дар санаи ташхис, 18,4% когорта ташхиси сабтшудаи равонӣ доштанд.

Дар таносубҳои хом, ҳамаи ташхисҳои равонӣ дар гурӯҳи MACS танҳо ду банди фоизӣ бештар буданд. Фарқи равшантарин дар ихтилолҳои истифодаи моддаҳо дида мешавад.

Таҳлили ислоҳшуда барои паҳншавии ибтидоӣ

Паҳншавии ибтидоӣ бо регрессияи логистикӣ арзёбӣ шуд. Модел барои синну сол, ҷинс, таҳсил, даромад ва рӯзҳои бекорӣ ислоҳ шудааст.

Робитаи асосӣ дар регрессияи логистикӣ барои шарҳ чунин аст:

\[ \log\left(\frac{p}{1-p}\right)=\beta_0+\beta_1X_1+\cdots+\beta_kX_k \]

Дар ин ҷо p эҳтимоли мавҷудияти ташхиси равониро; тағйирёбандаҳои X ҳолати MACS, синну сол, ҷинс ва хусусиятҳои иҷтимоию иқтисодиро ифода мекунанд.

Odds ratio-и як тағйирёбанда:

\[ OR=e^{\beta} \]

Барои MACS odds ratio-и ислоҳшуда 1,35 муайян шуд. Ин нишон медиҳад, ки ҳангоми собит нигоҳ доштани дигар тағйирёбандаҳои модел, odds-и мавҷудияти ташхиси равонӣ дар оғоз нисбат ба гурӯҳи NFAT 35% бештар буд.

Ин натиҷа маънои онро надорад, ки паҳншавии бемории равонӣ бевосита 35% бештар аст. Odds ratio бо risk ratio ё prevalence ratio як ченак нест.

Odds ratio-ҳои асосии ибтидоӣ

Ба назар мерасад, қисми муҳими робитаи фарогири ҳамаи ташхисҳои равонӣ дар оғоз аз ихтилолҳои истифодаи моддаҳо сарчашма мегирад. Барои ихтилолҳои изтиробӣ ва ҳолати рӯҳӣ робитаи равшани ибтидоӣ ёфт нашуд.

Чаро натиҷаҳои ибтидоӣ тартиби замониро нишон намедиҳанд?

Морбидияти равонии ибтидоӣ ташхисҳои аз соли 1997 ба баъд сабтшуда ва доруҳои аз соли 2005 ба баъд гирифташударо фаро мегирад. Баъзе ташхисҳои равонӣ метавонистанд солҳо пеш аз ошкор шудани омоси адреналӣ гузошта шуда бошанд.

Санае, ки омоси адреналӣ дар тасвирбардорӣ шинохта шудааст, низ санаи оғози омос ё худмухтории кортизол нест. Омос метавонад солҳо вуҷуд дошта бошад ё хусусияти ҷудошавии кортизол бо вақт тағйир ёфта бошад.

Аз ин рӯ, таҳлили ибтидоӣ ба саволи зерин ҷавоби қатъӣ дода наметавонад:

Аввал худмухтории кортизол оғоз шуд ё бемории равонӣ?

Ин номуайянии замонӣ яке аз сабабҳои асосии он аст, ки муҳаққиқон ба бемориҳои нави равонӣ, ки ҳангоми пайгирӣ инкишоф ёфтанд, аҳамияти махсус доданд.

Бемориҳои нави равонӣ ҳангоми пайгирӣ

Иштирокчиён дар давоми медианаи 4,7 сол пайгирӣ шуданд. Фосилаи байни чорякии давомнокии пайгирӣ 2,3-7,6 сол буд. Дар ин муддат 334 нафар, яъне 10,5% тамоми когорта, ташхиси нави равонӣ гирифтанд.

Дар таҳлили ҳодисашавӣ модели Cox proportional hazards истифода шуд. Сохтори асосии моделро барои шарҳ чунин нишон додан мумкин аст:

\[ h(t|X)=h_0(t)e^{\beta X} \]

Дар ин ҷо:

• h(t|X) hazard-и ҳодисаро дар вақти t барои шахсе бо хусусиятҳои муайян,
• h₀(t) hazard-и асосӣ,
• β коэффисиенти модели MACS ё дигар тағйирёбандаро ифода мекунад.

Hazard ratio:

\[ HR=e^{\beta} \]

Hazard суръати ба вуҷуд омадани ҳодисаи навро дар як лаҳзаи муайян дар байни шахсоне ифода мекунад, ки ҳанӯз он ҳодисаро таҷриба накардаанд. Натиҷаи HR=1,79 нишон медиҳад, ки дар тӯли пайгирӣ hazard-и фаврии ташхиси нави равонӣ дар гурӯҳи MACS нисбат ба гурӯҳи NFAT 79% баландтар буд. Ин маънои онро надорад, ки 79%-и беморон бемории равонӣ инкишоф доданд.

Натиҷаҳои асосӣ дар давраи пайгирӣ

Гарчанде hazard ratio барои ихтилолҳои психотикӣ аз 1 боло менамояд, фосилаи эътимод хеле васеъ аст ва 1-ро дар бар мегирад. Азбаски ҳамагӣ 19 ҳодисаи нав вуҷуд дошт, ин натиҷа далели боэътимоде барои зиёд шудани хатари психоз дар MACS пешниҳод намекунад.

Барои ихтилолҳои изтиробӣ, ҳолати рӯҳӣ ва истифодаи моддаҳо бошад, фосилаҳои эътимод болотар аз 1 боқӣ монданд.

Оё бо боло рафтани сатҳи кортизол хатар низ афзуд?

Дар таҳлили чоркатегориявӣ, hazard-и ташхиси нави равонӣ бо боло рафтани сатҳи кортизол пас аз дексаметазон зиёд шуд.

Ин натиҷа нишон медиҳад, ки кортизоли баландтар пас аз дексаметазон бо hazard-и баландтари ташхиси равонӣ ба таври зинавӣ алоқаманд аст.

Дар паҳншавии ибтидоӣ чунин тамоюли возеҳи dose-response ба ҳамин дараҷа дида нашуд. Дар таҳлили категориявии ибтидоӣ танҳо гурӯҳи 51-82 nmol/L аз гурӯҳи NFAT ба таври аҳамиятнок фарқ мекард. Ин нишон медиҳад, ки натиҷаҳои дарозмуддати ҳодисашавӣ нисбат ба натиҷаҳои буриши ибтидоӣ пайвастатар буданд.

Кортизол ҳамчун тағйирёбандаи пайваста чӣ нишон дод?

Ҳангоми таҳлили кортизол пас аз дексаметазон ҳамчун тағйирёбандаи пайваста, барои ҳар афзоиши 1 nmol/L hazard ratio-и ташхиси нави равонӣ 1,003 ҳисоб карда шуд.

Тағйирот барои як nmol/L хурд менамояд, аммо барои фарқи 10 nmol/L ҳисобе, ки мантиқи таҳқиқотро шарҳ медиҳад, чунин аст:

\[ HR_{10}=(1{,}003)^{10}\approx1{,}03 \]

Ин нишон медиҳад, ки кортизоли тақрибан 10 nmol/L баландтар бо тақрибан 3% афзоиши hazard-и ташхиси нави равонӣ алоқаманд аст.

Масалан, агар фарз шавад, ки ҳамин робита барои арзиши 50 nmol/L баландтар хаттӣ мемонад:

\[ HR_{50}=(1{,}003)^{50}\approx1{,}16 \]

Ин ҳисобкунии дуюм миқёскунӣ аз рӯи коэффисиенти таҳқиқот аст; дар таҳқиқот ҳамчун ҳадди алоҳидаи клиникӣ пешниҳод нашудааст. Илова бар ин, модели пайваста бар фарзияи он асос ёфтааст, ки робита дар тамоми диапазони кортизол ба як шакл идома меёбад.

Фарқиятҳо аз рӯи синну сол ва ҷинс

Паҳншавии хоми бемории равонӣ дар оғоз дар занон нисбат ба мардон баландтар буд:

• Занон: %19,1
• Мардон: %17,5

Илова бар ин, паҳншавии ташхиси равонӣ дар шахсони аз 65 сола ҷавонтар %23,2 ва дар шахсони 65-сола ва калонтар %13,5 буд.

Аммо саволи асосии таҳқиқот на сатҳи умумии бемории равонӣ, балки фарқи нисбии байни MACS ва NFAT мебошад. Ин робитаи нисбӣ дар мардон қавитар менамуд.

Баландтарин hazard ratio ҳангоми пайгирӣ дар мардони аз 65 сола ҷавонтар дида шуд: aHR 3,11 ва фосилаи эътимоди 95% 1,87-5,18.

Ин бозёфт метавонад бо чанд тарзи гуногун шарҳ дода шавад:

• Сатҳи заминавии ташхисҳои равонӣ дар мардон метавонад фарқ кунад.
• Рафтори муроҷиат ба хадамоти тиббӣ ва гирифтани ташхис метавонад аз рӯи ҷинс фарқ кунад.
• Ихтилолҳои истифодаи моддаҳо дар мардон метавонанд бештар бошанд.
• Ҳассосияти биологӣ ба таъсири кортизол метавонад фарқ кунад.

Таҳқиқот ин механизмҳоро аз ҳам ҷудо накардааст. Азбаски шумораи ҳодисаҳо дар зергурӯҳҳо нисбат ба тамоми когорта камтар аст, натиҷаҳо хусусияти ҷустуҷӯӣ доранд.

Чаро ихтилолҳои истифодаи моддаҳо бояд алоҳида арзёбӣ шаванд?

Яке аз робитаҳои қавитарин ва пайвастатарини MACS бо ихтилолҳои истифодаи моддаҳо дида шуд:

• aOR-и ибтидоӣ: 2,22
• aHR-и пайгирӣ: 2,50
• aHR барои оғози доруи ихтилоли истифодаи моддаҳо: 3,50

Аммо ин бозёфтҳоро набояд мустақиман ҳамчун «зиёдатии кортизол боиси истифодаи моддаҳо шуд» шарҳ дод.

Махсусан истифодаи алкогол метавонад:

• Меҳвари гипоталамус-гипофиз-адреналро фаъол созад,
• Ҷудошавии кортизолро тағйир диҳад,
• Пас аз дексаметазон ба паст нашудани кофии кортизол оварда расонад,
• Бо дигар бемориҳои равонӣ, аз ҷумла депрессия ва изтироб ҳамзамон дида шавад.

Аз ин рӯ, истифодаи моддаҳо метавонад ҳам сабаб ё омили омехтакунандаи кортизоли баланд пас аз DST ва ҳам қисми сарбории бемории равонӣ бошад. Ин эҳтимоли сабабияти баръакс ва омехташавӣ аз сабабҳои умумиро низ дар бар мегирад.

Муаллифони таҳқиқот низ равшан таъкид мекунанд, ки натиҷаҳои вобаста ба истифодаи моддаҳо бояд бо эҳтиёт шарҳ дода шаванд.

Чаро натиҷаҳои доруҳои равонӣ аз натиҷаҳои ташхисӣ фарқ карданд?

Дар таҳлили асосёфта ба ташхис, MACS бо ихтилолҳои нави изтиробӣ ва ҳолати рӯҳӣ алоқаманд буд, аммо ҳангоми пайгирӣ барои оғози истифодаи анксиолитикҳо ё антидепрессантҳо фарқи аҳамиятнок дида нашуд.

Сабабҳои эҳтимолии ин фарқиятҳо чунинанд:

• На ҳамаи шахсоне, ки ташхиси равонӣ мегиранд, дору истифода мекунанд.
• Психотерапия ё машварат дар сабтҳои дорухат намоён нест.
• Антидепрессантҳо ва анксиолитикҳо метавонанд барои дард, хоб ё мушкилоти неврологӣ низ истифода шаванд.
• Санаи оғози истифодаи дору метавонад бо санаи воқеии оғози бемории равонӣ яксон набошад.
• Низомҳои ташхис ва дорухат бахшҳои гуногуни хадамоти тиббиро инъикос мекунанд.

Камтар пайваста будани натиҷаҳои доруворӣ маънои онро надорад, ки робитаҳои асосёфта ба ташхис худкор нодурустанд. Аммо ин нишон медиҳад, ки тарзи муайян кардани морбидияти равонӣ ба натиҷаҳо таъсир мерасонад.

Оё муайян кардани ҳолатҳо тавассути когорти натрий боэътимод буд?

Таҳқиқот омосҳои адреналиро дар дохили когорти калоне муайян кард, ки аз шахсони дорои ченкунии натрий дар зардоб ё плазма иборат буд. Ин саволро ба миён меорад, ки беморони дорои омоси адреналӣ, ки натрийашон чен нашудааст, то чӣ андоза аз даст рафта метавонанд.

Барои арзёбии ин масъала муҳаққиқон сабтҳои 637 бемори adrenal incidentaloma дар беморхонаи донишгоҳии Каролинскаро баррасӣ карданд. Дар 632 нафар аз онҳо, яъне 99,2%, дар давоми ду соли пеш ё пас аз боздиди аввал ченкунии натрий мавҷуд буд.

Ин натиҷа нишон медиҳад, ки когорти ибтидоие, ки бар асоси ченкунии натрий сохта шудааст, эҳтимол қисми хеле зиёди ҳолатҳои adrenal incidentaloma-ро фаро мегирад. Бо вуҷуди ин, ин тасдиқ ба як маркази клиникӣ такя мекунад.

Маънои таҳқиқот барои амалияи ҳаррӯзаи клиникӣ

Арзёбии adrenal incidentaloma аксар вақт ба он равона мешавад, ки масса бадсифат аст ё не ва гормон истеҳсол мекунад ё не. Ҳангоми ошкор шудани MACS низ диабет, гипертония, бемории дилу раг ва саломатии устухон дар маркази диққат қарор мегиранд.

Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки саломатии равонӣ низ метавонад дар арзёбӣ ба назар гирифта шавад. Махсусан метавон дар мусоҳибаи клиникӣ ҳолатҳои зеринро пурсон шуд:

• Нишонаҳои нав оғозёфтаи депрессивӣ,
• Шикоятҳои изтироб ва вобаста ба стресс,
• Ихтилоли хоб,
• Мушкилоти истифодаи моддаҳо,
• Тағйироти маърифатӣ ё функсионалӣ.

Аммо таҳқиқот ягон миқёси мушаххаси скрининги равониро насанҷидааст, нишон надодааст, ки скрининг натиҷаҳои беморонро беҳтар мекунад ва пешниҳод накардааст, ки ба ҳамаи беморони MACS бояд ташхиси равонӣ гузошта шавад.

Оё табобати омоси адреналӣ хатари равониро коҳиш медиҳад?

Ин таҳқиқот ба ин савол ҷавоб намедиҳад. Беморон ба таври тасодуфӣ ба ҷарроҳии адреналӣ, дору ё стратегияҳои мушоҳида таъин нашудаанд. Натиҷаҳои равонии онҳое, ки ҷарроҳӣ шудаанд, бо онҳое, ки ҷарроҳӣ нашудаанд, муқоиса нашудаанд.

Аз ин рӯ, ин таҳқиқот нишон надодааст, ки:

• Адреналэктомия депрессия ё изтиробро кам мекунад,
• Табобати MACS бемориҳои нави равониро пешгирӣ мекунад,
• Паст кардани кортизол мушкилоти истифодаи моддаҳоро коҳиш медиҳад.

Муаллифон низ таъкид мекунанд, ки таҳқиқоти баъдӣ бояд муайян кунанд, ки табобати худмухтории кортизол хатари равониро коҳиш медиҳад ё не.

Нуқтаҳои қавии таҳқиқот

• Когорти васеъ ва аҳолимеҳвари иборат аз 3.195 нафар истифода шудааст.
• Худмухтории кортизол на танҳо бо рамзи ташхис, балки бо натиҷаҳои озмоишии DST муайян шудааст.
• Синдроми возеҳи Кушинг ва дигар бемориҳои гормонҳосилкунандаи адреналӣ хориҷ карда шудаанд.
• Саратонҳои адреналӣ ва метастазҳо аз таҳлил хориҷ шудаанд.
• Ташхис, дору ва натиҷаҳои озмоишии гормонӣ дастӣ баррасӣ шудаанд.
• Барои коҳиш додани таъсири кортикостероидҳои системавии беруна, истифодаи онҳо дар шаш моҳи охир ҳамчун меъёри хориҷкунӣ истифода шудааст.
• Сабтҳои миллии ташхис ва дорухат якҷо истифода шудаанд.
• Паҳншавии ибтидоӣ ва бемориҳои нави ҳангоми пайгирӣ инкишофёфта алоҳида арзёбӣ шудаанд.
• Давомнокии медиании пайгирӣ 4,7 сол аст.
• Кортизол ҳамчун тағйирёбандаи дуӣ, категориявӣ ва пайваста таҳлил шудааст.
• Барои синну сол, ҷинс ва хусусиятҳои иҷтимоию иқтисодӣ ислоҳ анҷом дода шудааст.
• Зергурӯҳҳои синну сол ва ҷинс таҳлил шудаанд.
• Эҳтимоли аз даст рафтани ҳолатҳои адреналӣ дар когорти натрий бо баррасии алоҳидаи сабтҳо арзёбӣ шудааст.

Маҳдудиятҳои таҳқиқот

• Ҳакемӣ анҷом нашудааст: Таҳқиқот preprint мебошад, ки ҳанӯз аз арзёбии ҳамтоён нагузаштааст.
• Тарҳи ретроспективии мушоҳидавӣ: Робитаи MACS ва бемории равонӣ сабабиятро исбот намекунад.
• Як ченкунии DST: Як санҷиши ягонаи дексаметазон метавонад таъсири дарозмуддати кортизолро пурра инъикос накунад.
• Вақти оғози кортизол номаълум: Муайян карда нашудааст, ки ҷудошавии худмухтор кай оғоз шуд ва чӣ қадар идома кард.
• Интихоб бо сабаби DST-и нопурра: 2.525 нафаре, ки кортизоли пас аз дексаметазон надоштанд, хориҷ шуданд. Умумият додан ба беморони дорои омоси адреналӣ, ки биохимиявӣ арзёбӣ нашудаанд, маҳдуд аст.
• Ташхисҳои кӯмаки тахассусӣ: Сабтҳои миллии беморон асосан ҳолатҳоеро фаро мегиранд, ки дар беморхона ё амбулаторияи тахассусӣ ташхис шудаанд.
• Нопуррагии кӯмаки аввалия: Ҳолатҳои равоние, ки танҳо аз ҷониби табиби оилавӣ пайгирӣ мешаванд ва ба сабти тахассусӣ намедароянд, метавонанд кам сабт шуда бошанд.
• Психотерапия намоён нест: Шахсоне, ки бе дору машварат ё психотерапия мегиранд, дар натиҷаҳои дорухат инъикос намешаванд.
• Нишондодҳои дору ҳампӯшанд: Антидепрессантҳо ва анксиолитикҳо метавонанд барои сабабҳои ғайриравонӣ низ истифода шаванд.
• Истифодаи моддаҳо метавонад омили омехтакунанда бошад: Алкогол ва дигар моддаҳо метавонанд ҳам натиҷаи DST ва ҳам ташхисҳои равониро тағйир диҳанд.
• Омехташавии боқимонда: Тарзи зиндагӣ, истифодаи хадамоти тиббӣ, миқдори алкогол ва дигар омилҳои клиникӣ шояд пурра назорат нашуда бошанд.
• Номуайянии вақти оғоз: Маълум нест, ки бемориҳои равонии қаблан сабтшуда пеш аз худмухтории кортизол оғоз шудаанд ё баъд аз он.
• Таҳлилҳои зергурӯҳӣ: Махсусан барои психоз ва баъзе натиҷаҳои доруворӣ шумораи ҳодисаҳо кам ва фосилаҳои эътимод васеъанд.
• Таъсири ҷарроҳӣ арзёбӣ нашудааст: Таҳқиқ нашудааст, ки адреналэктомия ё дигар табобатҳо натиҷаҳои равониро тағйир медиҳанд ё не.
• Сатҳи нишонаҳо чен нашудааст: Сабтҳои ташхис шиддати беморӣ, сифати зиндагӣ ё таъсири нишонаҳоро ба фаъолияти ҳаррӯза нишон намедиҳанд.

Таҳқиқот чӣ мегӯяд?

• Аз 3.195 бемори дорои омоси адреналӣ 18,4% дар оғоз ташхиси сабтшудаи равонӣ доштанд.
• Дар гурӯҳи MACS odds-и ислоҳшудаи ҳар гуна ташхиси равонӣ дар оғоз нисбат ба гурӯҳи NFAT баландтар аст.
• Фарқи ибтидоӣ махсусан дар ихтилолҳои истифодаи моддаҳо равшан аст.
• Дар пайгирии медиании 4,7 сола MACS бо ташхисҳои нави равонӣ қавитар ва пайвастатар алоқаманд аст.
• MACS бо ташхисҳои нави изтироб, ҳолати рӯҳӣ ва ихтилоли истифодаи моддаҳо алоқаманд аст.
• Барои ихтилолҳои психотикӣ робитаи боэътимод нишон дода нашуд.
• Бо боло рафтани категорияҳои кортизол hazard-и ташхиси нави равонӣ зина ба зина афзуд.
• Дар таҳлили пайваста, кортизоли баландтар пас аз DST бо hazard-и баландтари ташхиси равонӣ алоқаманд аст.
• Робита дар мардон, махсусан дар мардони аз 65 сола ҷавонтар, қавитар менамояд.
• Мушкилоти саломатии равонӣ метавонанд қисми сарбории эҳтимолии клиникии MACS бошанд.

Таҳқиқот чӣ намегӯяд?

• Исбот намекунад, ки MACS бевосита сабаби бемориҳои равонӣ мешавад.
• Нишон намедиҳад, ки ҳар бемори MACS ҳатман бемории равонӣ инкишоф медиҳад.
• Исбот намекунад, ки 50 nmol/L ҳадди қатъии зарари биологӣ аст.
• Нишон намедиҳад, ки мардони ҷавон ба кортизол ҳатман ҳассостаранд.
• Исбот намекунад, ки ихтилолҳои истифодаи моддаҳо аз зиёдатии кортизол ба вуҷуд меоянд.
• Нишон намедиҳад, ки доруҳои равонӣ ба MACS таъсир мекунанд ё кортизолро ислоҳ мекунанд.
• Намесанҷад, ки ҷарроҳии адреналӣ хатари депрессия, изтироб ё истифодаи моддаҳоро кам мекунад.
• Оғози доруи равониро барои ҳамаи шахсони дорои MACS дастгирӣ намекунад.
• Исбот намекунад, ки скрининги равонӣ натиҷаҳои клиникиро беҳтар мекунад.
• Натиҷаи таҳқиқот барои як бемори алоҳида қарори табобат ё ҷарроҳиро таъмин намекунад.

Усул ва натиҷаҳои таҳқиқот

Хулосаи техникии усул

Хулосаи техникии натиҷаҳои асосӣ

Тасдиқи ахлоқӣ ва маблағгузорӣ

Таҳқиқот аз ҷониби Идораи баррасии ахлоқии Шветсия бо рақами протоколи 2024-03936-01 ва аз ҷониби Кумитаи минтақавии ахлоқии Стокҳолм бо рақами протоколи 2012/785-31/1 тасдиқ шудааст.

Бо сабаби тарҳи ретроспективии сабтӣ, талаботи розигии огоҳонаи инфиродӣ бекор карда шудааст.

Таҳқиқот бо грантҳои Stockholm Läns Landsting ва Karolinska Institutet дастгирӣ шудааст. Гузориш шудааст, ки маблағгузорон дар тарҳи таҳқиқот, ҷамъоварии маълумот, таҳлил, тафсир, навиштан ё қарори нашр нақше надоштаанд.

Муаллифон ягон бархӯрди манфиатҳоро изҳор накардаанд.

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Ин мундариҷа ба таҳқиқоти Hadis Mirzaei, Jonatan D. Lindh, Alexandra Falhammar, Merit Schaafsma, Buster Mannheimer ва Henrik Falhammar бо унвони “Mild autonomous cortisol secretion and psychiatric morbidity in patients with adrenal tumours: a population-based retrospective cohort study” асос ёфтааст.

Таҳқиқот preprint мебошад, ки дар SSRN нашр шудааст. Дар матни аслӣ ба таври равшан ибораи “This preprint research paper has not been peer reviewed” оварда шудааст. Аз ин рӯ, натиҷаҳо аз арзёбии мустақили илмии ҳамтоён нагузаштаанд ва дар версияҳои баъдӣ усул, таҳлил ё тафсирҳо метавонанд тағйир ёбанд.

Таҳқиқот мудохилаи клиникӣ ё озмоиши тасодуфии табобат нест. Он таҳлили ретроспективии сабтҳои тандурустӣ, дорухат, марг, иҷтимоию иқтисодӣ ва лабораторӣ дар минтақаи Стокҳолм мебошад.

MACS бо он муайян шудааст, ки пас аз як санҷиши боздории 1 mg дексаметазон сатҳи кортизол аз 50 nmol/L боло буд. Як ченкунии ягона метавонад таъсири дарозмуддати кортизолро пурра инъикос накунад.

Натиҷаҳои равонӣ бо сабтҳои ташхиси кӯмаки тахассусӣ ва доруҳои гирифташуда муайян шудаанд. Ҳолатҳое, ки танҳо дар кӯмаки аввалия пайгирӣ шудаанд, дору истифода намекунанд ё психотерапия мегиранд, метавонанд камтар намояндагӣ шуда бошанд. Истифодаҳои гуногуни клиникии доруҳои равонӣ низ метавонанд ба таснифи нодуруст оварда расонанд.

Махсусан робитаҳои вобаста ба ихтилолҳои истифодаи моддаҳо бояд бо эҳтиёт шарҳ дода шаванд, зеро алкогол ва дигар моддаҳо метавонанд ба меҳвари гипоталамус-гипофиз-адренал ва натиҷаи боздории дексаметазон таъсир расонанд.

Таҳқиқот исбот намекунад, ки худмухтории кортизол сабаби бемориҳои равонӣ мешавад, ҷарроҳии адреналӣ хатари равониро коҳиш медиҳад ё барномаи мушаххаси скрининги саломатии равонӣ манфиати клиникӣ медиҳад.

Ин мақола танҳо бар ҷараёни иштирокчиён, усулҳо, ҷадвалҳо, таърифҳои ташхис ва дору, натиҷаҳои оморӣ, тафсирҳои муаллифон ва маҳдудиятҳои таҳқиқоти боршуда асос ёфтааст. Иддаоҳои сабабият, муваффақияти табобат, бартарии ҷарроҳӣ ё кафолати беҳбудии равонӣ, ки дар PDF вуҷуд надоранд, илова карда нашудаанд.