Bu araştırma, ayçiçeği yetiştirilen topraklarda devirmeli toprak işleme ile sıfır toprak işlemenin biyolojik aktivite ve toprak toksisitesi üzerindeki etkilerini 2021–2024 döneminde karşılaştırmaktadır. Dört tekrarlı iki faktörlü saha deneyinde toprak biyolojik aktivitesi 0,0–0,3 m katmanda keten bezin ayrışmasıyla, toprak toksisitesi ise ayçiçeği hasadı sonrasında alınan toprak örneklerinde 25 bahar buğdayı tohumu kullanılan laboratuvar biyotestiyle değerlendirilmiştir. İlk yılda sıfır toprak işlemede mikrobiyal aktivite daha düşük ve toksisite göstergeleri daha olumsuzken 2024 tekrarında sıfır toprak işlemede selüloz ayrışmasının ortalama %62,1'e yükseldiği, devirmeli işlemde ise %51,5 olduğu bildirilmiştir. Aynı dönemde sıfır toprak işleme örneklerindeki bahar buğdayı çimlenmesi uygulamaya göre %81–89 aralığına çıkmıştır. Bununla birlikte araştırmanın kendi yöntem bölümünde no-till geçişinin etkilerinin 5–8 yılda ortaya çıkabileceği belirtilmektedir; dolayısıyla dört yıllık sonuçlar uzun dönemli denge koşullarını kanıtlamamaktadır.

Çalışmanın önemli yönlerinden biri yalnız toprak işleme biçimini karşılaştırmaması, aynı zamanda biyostimülant ve mineral gübre uygulamalarını da değerlendirmesidir. Faktör B kapsamında kontrol, Trichoderma asperellum ve Silatran içeren PS Perfect Pro, N₁₈₀P₁₂₈K₆₈ mineral gübreleme ve PS Perfect Pro + N₁₈₀P₁₂₈K₆₈ kombinasyonu kullanılmıştır. Kaynak sonuçlarında mineral gübre ile biyostimülantın birlikte kullanıldığı varyantta biyolojik aktivitenin arttığı ve toprak toksisitesinin azaldığı yönünde genel bir örüntü bildirilmektedir.

Türkiye açısından çalışma özellikle kurak ve yarı kurak koşullarda ayçiçeği üretimi, koruyucu toprak işleme ve toprak mikrobiyal aktivitesinin izlenmesi bakımından yöntemsel olarak ilgi çekicidir. Ancak deneyin toprak tipi, iklimi, sulama rejimi, gübre programı ve geçiş süresi Türkiye'deki belirli üretim alanlarıyla aynı kabul edilemez. Bu nedenle %62,1 gibi değerlerin veya belirli gübre-biyostimülant sonuçlarının Türkiye'deki tarlalara doğrudan aktarılması yerine yerel toprak, iklim ve yönetim koşullarında doğrulanması gerekir.

Araştırmanın temel sorusu nedir?

Çalışma, ayçiçeği tarımında uygulanan toprak işleme biçiminin ve destekleyici tarımsal girdilerin toprağın biyolojik aktivitesini ve bitkiler açısından toksik olabilecek koşulları nasıl değiştirdiğini araştırmaktadır. Araştırmacılar bir yandan toprağın verimliliğini destekleyen mineralizasyon, enzim üretimi ve mikrobiyal ayrışma süreçlerini, diğer yandan bitki gelişimini baskılayabilecek fitotoksik maddelerin oluşumunu aynı biyolojik sistemin farklı yönleri olarak ele almaktadır.

Toprak mikroorganizmalarının etkisi yalnız “yararlı” olarak kabul edilmemektedir. Kaynak, bazı mikroorganizmaların bitkilere toksik maddeler sentezleyebileceğini; fenolik bileşikler, organik asitler, aldehitler ve alkoller gibi fizyolojik olarak aktif maddelerin belirli koşullarda toprak toksisitesine katkıda bulunabileceğini açıklamaktadır.

Deney nasıl kuruldu?

Uzun süreli sabit saha deneyi 2021 sonbaharında kurulmuş ve araştırma 2021–2024 dönemini kapsamıştır. Çalışma iki faktörlü ve dört tekrarlı olarak tasarlanmıştır. Deney bölgesinin kurak ve belirgin karasal koşullara sahip olduğu belirtilmiş, bu nedenle damla sulama uygulanmıştır.

Faktör A iki toprak işleme yönteminden oluşmaktadır:

• Devirmeli toprak işleme (moldboard tillage): bölgede bilimsel kuruluşlar tarafından önerilen geleneksel işleme yöntemi.
• Sıfır toprak işleme (zero tillage/no-till): toprağın mekanik olarak devrilmeden yönetildiği sistem.

Faktör B dört uygulamadan oluşmaktadır:

• Kontrol — biyostimülant ve mineral gübre yok,
• PS Perfect Pro,
• N₁₈₀P₁₂₈K₆₈,
• PS Perfect Pro + N₁₈₀P₁₂₈K₆₈.

PS Perfect Pro, kaynakta Trichoderma asperellum ve Silatran içeren bir bitki büyüme düzenleyicisi olarak tanımlanmaktadır. Ayçiçeği tohumları ekim öncesi 20 g/t preparat ve 10 L/t çalışma çözeltisi tüketim oranıyla kaplanmıştır. Mineral gübrenin bir bölümü N₃₂P₃₂K₃₂ biçiminde ekimle birlikte, kalan kısmı ise vejetasyon döneminde sulama suyuyla uygulanmıştır.

Toprağın biyolojik aktivitesi nasıl ölçüldü?

Biyolojik aktivite 0,0–0,3 m toprak katmanında “uygulama yöntemi” olarak adlandırılan keten bez tekniğiyle değerlendirilmiştir. Bu yöntem, selülozu parçalayan toprak mikroorganizmalarının etkinliğini keten kumaşın ayrışması üzerinden izlemektedir.

Çalışmada 2021 yılında devirmeli toprak işlemede üç aylık keten ayrışması %51,7–55,8 aralığında, sıfır toprak işlemede ise %48,7–51,0 aralığında bildirilmiştir. İlk yılda sıfır toprak işlemede mikrobiyal aktivitenin daha düşük olduğu belirtilmektedir.

2024 tekrarında örüntü değişmiştir. Kaynağa göre selüloz bezin ayrışma derecesi sıfır toprak işlemede ortalama %62,1, devirmeli toprak işlemede ise %51,5 olmuştur. En yüksek mikrobiyal aktivitenin mineral gübre ile biyostimülantın birlikte kullanıldığı varyantta gözlendiği bildirilmiştir.

2021 değerlerinin aralık, 2024 değerlerinin ise ortalama olarak raporlandığına dikkat edilmelidir; kaynak iki yılı tamamen aynı özetleme biçimiyle vermemektedir.

Toprak derinliği neden önemli?

Çalışmanın sonuç bölümünde sıfır toprak işlemede mikroorganizma aktivitesinin üst toprak katmanında, yani 0,0–0,1 m aralığında belirginleştiği; devirmeli toprak işlemede ise aktivitenin özellikle 0,2–0,3 m katmanda gözlendiği belirtilmektedir.

Araştırmacılar sıfır toprak işlemede bitki artıklarının yıllar boyunca yüzeyde birikmesini üst katmandaki biyolojik aktivitenin artmasıyla ilişkilendirmektedir. Devirmeli işlem ise toprağı karıştırdığı için daha gevşek bir işlenmiş katman oluşturmakta ve mikrobiyal aktivite daha derin katmanda belirginleşmektedir.

Bu mekanizma kaynakta gözlemsel bir yorum olarak sunulmaktadır. Çalışma bitki artığı miktarını, gözeneklilik değişimini veya oksijen difüzyonunu ayrı nicel sensör ölçümleriyle doğrudan test etmemektedir.

Toprak toksisitesi nasıl ölçüldü?

Toprak toksisitesi ayçiçeği hasadından sonra alınan toprak örneklerinde laboratuvar biyotestiyle değerlendirilmiştir. Test bitkisi olarak bahar buğdayı kullanılmış ve 25 tohumla çimlenme, sürgün gelişimi ve kuru kütleyle ilişkili göstergeler incelenmiştir.

Filtre kâğıdı referans koşulu olarak kullanılmıştır. Tablo 1'de filtre kâğıdında çimlenme 2021 için %93, 2024 için %94 olarak verilmiştir. Toprak örneklerinde ise bu değerler daha düşük kalmıştır.

2021'de toprak toksisitesi ne gösterdi?

2021 yılında devirmeli toprak işlemedeki bahar buğdayı çimlenme değerleri uygulamaya göre %75, %76, %79 ve %81'dir. Sıfır toprak işlemede karşılık gelen değerler %74, %75, %76 ve %77'dir.

Kaynak, başlangıç döneminde devirmeli toprak işlemenin test bitkisinin gelişimi açısından daha elverişli koşullar oluşturduğunu, sıfır toprak işlemede ise daha yüksek toksisite bulunduğunu belirtmektedir. Metinde devirmeli işlemede ortalama çimlenme yaklaşık %78, sıfır toprak işlemede yaklaşık %75 olarak raporlanmaktadır.

2024'te ne değişti?

2024 yılında devirmeli toprak işlemedeki çimlenme değerleri sırasıyla %75, %76, %78 ve %80 olurken sıfır toprak işlemede %81, %82, %86 ve %89'a yükselmiştir.

Özellikle sıfır toprak işlemede:

• Kontrol: %74 → %81,
• PS Perfect Pro: %75 → %82,
• N₁₈₀P₁₂₈K₆₈: %76 → %86,
• PS Perfect Pro + N₁₈₀P₁₂₈K₆₈: %77 → %89

değişimleri görülmektedir. Kaynak, bu eğilimi sıfır toprak işlemede toksisitenin zamanla azalmasıyla ilişkilendirmektedir.

Şekil 2 ile Tablo 1 arasında neden dikkatli olmak gerekiyor?

Şekil 2'nin altında yer alan açıklama, ölçülen değerin bütün uygulamalarda 2021'den 2024'e arttığını belirtmektedir. Ancak Tablo 1 bununla tam olarak uyuşmamaktadır. Devirmeli toprak işlemede kontrol %75'ten %75'e, PS Perfect Pro %76'dan %76'ya değişmemiş; N₁₈₀P₁₂₈K₆₈ %79'dan %78'e ve birleşik uygulama %81'den %80'e düşmüştür.

Artış eğilimi esas olarak sıfır toprak işleme grubunda belirgindir. Bu nedenle görsel açıklamasındaki “bütün uygulamalar arttı” ifadesi kaynak tablosunun değerleriyle uyumlu değildir.

Kaynağın “%5–8 artış” ifadesi tabloyla tam uyuşuyor mu?

Hayır. Özet ve sonuç metni sıfır toprak işlemede çimlenmenin ortalama %5–8 arttığını bildirmektedir. Tablo 1'de dört sıfır toprak işleme satırının mutlak değişimleri ise sırasıyla 7, 7, 10 ve 12 yüzde puandır. Metnin başka bir bölümünde ayrıca 2024 için “%10 artış” ifadesi kullanılmaktadır.

Bu farklı ifadeler kaynak içinde açıklanmamıştır. Bu nedenle Verianla metninde tek bir ortalama değer seçilmemiş; doğrudan tablo değerleri esas alınarak tutarsızlık görünür bırakılmıştır.

İstatistiksel korelasyon değerlerinde nasıl bir sorun var?

Metinde 2021 devirmeli toprak işleme için r = 0,9198, sıfır toprak işleme için r = 0,9212; 2024'te sırasıyla r = 0,8897 ve r = 0,6631 değerlerinin “Pearson CC (correlation coefficient)” olduğu belirtilmektedir.

Ancak Şekil 1'in dört panelinde aynı sayılar, ikinci dereceden eğilim denklemlerinin yanında R² olarak yazılmıştır. Pearson korelasyon katsayısı r ile regresyonun belirleme katsayısı R² aynı istatistik değildir. Kaynak bu farkı açıklamadığı için bu değerler Verianla metninde “doğrulanmış Pearson korelasyon katsayısı” olarak sunulmamaktadır.

Filtre kâğıdı kontrolünde kaynak içi farklılık

Metnin bir bölümünde değişimi daha açık göstermek için “2024 filtre kâğıdı verilerinin kontrol olarak kullanılmasına karar verildiği”, daha sonraki bölümde ise “2021 filtre kâğıdı verilerinin kontrol olarak alındığı” yazmaktadır. Tablo 1 her iki yılı ayrı ayrı göstermektedir: 2021'de %93, 2024'te %94 çimlenme.

Kaynak hangi tek referans yılının nihai analizde esas alındığını tutarlı biçimde açıklamamaktadır. Bu nedenle burada her iki filtre kâğıdı değeri kendi yılıyla birlikte korunmuştur.

Sıfır toprak işleme için zaman boyutu neden kritik?

Araştırmacılar yöntem bölümünde sıfır toprak işlemeye geçişin karmaşık ve uzun bir süreç olduğunu ve sonuçlarının ancak 5–8 yıl sonra görünür hâle gelebileceğini belirtmektedir. Buna karşın çalışma 2021–2024 dönemini kapsamaktadır.

Bu nedenle 2024'te görülen daha yüksek biyolojik aktivite ve daha düşük biyotoksisite, sistemin olumlu yönde değiştiğine ilişkin önemli bir gözlem olsa da sıfır toprak işlemenin uzun dönemli nihai etkisi olarak yorumlanmamalıdır.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• Toprak işleme yöntemi, mikrobiyal aktivitenin toprak profilindeki dağılımıyla ilişkilidir.
• 2024'te sıfır toprak işlemede keten bez ayrışması ortalama %62,1, devirmeli işlemede %51,5 olarak bildirilmiştir.
• Sıfır toprak işleme biyotestinde bahar buğdayı çimlenmesi 2021'den 2024'e bütün Faktör B uygulamalarında yükselmiştir.
• 2024 sıfır işleme grubunda en yüksek çimlenme %89 ile PS Perfect Pro + N₁₈₀P₁₂₈K₆₈ kombinasyonunda görülmüştür.
• Kaynak, mineral gübre ve biyostimülantın birlikte kullanıldığı varyantlarda daha yüksek biyolojik aktivite ve daha düşük toksisite yönünde genel bir örüntü bildirmektedir.
• Sıfır toprak işlemede mikrobiyal aktivite 0,0–0,1 m üst katmanda, devirmeli işlemde ise 0,2–0,3 m katmanda daha belirgin olarak raporlanmıştır.

Çalışmanın desteklemediği veya kanıtlamadığı sonuçlar

• Dört yıllık çalışma sıfır toprak işlemenin 5–8 yıl sonrasındaki uzun dönemli performansını kanıtlamamaktadır.
• Çalışma bütün iklimlerde ve bütün toprak tiplerinde sıfır toprak işlemenin devirmeli işlemden üstün olduğunu göstermemektedir.
• PS Perfect Pro + mineral gübre kombinasyonunun bütün ayçiçeği üretim sistemlerinde en iyi uygulama olduğu sonucuna varılamaz.
• Çimlenme biyotesti doğrudan ayçiçeği verimi ölçümü değildir; test bitkisi bahar buğdayıdır.
• Keten bez ayrışması toprağın bütün biyolojik özelliklerinin tek başına eksiksiz ölçümü değildir; çalışmada mikrobiyal aktivite için kullanılan göstergelerden biridir.
• Şekil 1'de verilen R² değerleri kaynakta ayrıca Pearson r olarak adlandırıldığı için istatistiksel anlamları kesin biçimde birleştirilemez.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Deney tasarımının teknik özeti

PS Perfect Pro uygulaması

Kaynakta PS Perfect Pro'nun Trichoderma asperellum ve Silatran içerdiği belirtilmektedir. Tohum kaplama uygulamasında preparat tüketim oranı 20 g/t, çalışma çözeltisi tüketimi 10 L/t olarak verilmiştir.

Mineral gübreleme

Mineral gübreleme toplam N₁₈₀P₁₂₈K₆₈ hedefiyle uygulanmıştır. Gübrelerin bir bölümü N₃₂P₃₂K₃₂ biçiminde ekim sırasında verilmiş, kalan miktar vejetasyon döneminde sulama suyuna eklenmiştir. Kaynak, gübre miktarının planlanan ürün verimine göre hesaplandığını belirtmektedir.

Tablo 1'deki temel çimlenme sonuçları

Bu değerlerin temel mesajı, devirmeli işlem grubunun 2021 ile 2024 arasında büyük ölçüde sabit kalmasına karşılık sıfır toprak işleme grubunda bütün uygulamalarda daha yüksek 2024 çimlenme değerlerinin elde edilmesidir.

Sürgün uzunluğundaki seçilmiş sonuçlar

Filtre kâğıdı referansında sürgün uzunluğu 2021'de 112,1 mm, 2024'te 112,3 mm'dir. Sıfır toprak işleme + N₁₈₀P₁₂₈K₆₈ grubunda değer 103,9 mm'den 111,5 mm'ye; PS Perfect Pro + N₁₈₀P₁₂₈K₆₈ grubunda ise 105,6 mm'den 116,1 mm'ye çıkmıştır.

Son kombinasyondaki 116,1 mm değeri 2024 filtre kâğıdı referansındaki 112,3 mm'nin üzerindedir. Kaynak bunu sıfır toprak işleme altında toksisitenin azalması ve fide gelişiminin iyileşmesi yönündeki sonuçlarla birlikte değerlendirmektedir.

Şekil 1'in bilimsel mesajı

Şekil 1 dört alt panelden oluşmaktadır: A ve B 2021'de sırasıyla devirmeli ve sıfır toprak işlemeyi, C ve D ise 2024'te aynı iki yöntemi göstermektedir. Grafikler keten bez ayrışmasının birinci, ikinci ve üçüncü ay ile 0,0–0,1; 0,1–0,2 ve 0,2–0,3 m katmanları boyunca değişimini ve Faktör B uygulamalarını birlikte göstermektedir.

Kaynağın metinsel yorumuna göre 2021'de devirmeli işlem daha yüksek genel ayrışmayla başlarken 2024'te sıfır toprak işlemenin özellikle üst katmanındaki aktivite belirginleşmiştir. Ancak grafiklerin üzerindeki R² değerlerinin metinde Pearson r olarak yeniden adlandırılması nedeniyle istatistiksel ilişki katsayıları ihtiyatla değerlendirilmelidir.

Şekil 2'nin bilimsel mesajı

Şekil 2, 2021 ve 2024 bahar buğdayı biyotest çimlenmesini sekiz toprak işleme × Faktör B kombinasyonunda karşılaştırmaktadır. Görselin en güçlü artışları sıfır toprak işleme grubunda gösterdiği Tablo 1 ile uyumludur. 2024'ün en yüksek değeri %89 ile sıfır toprak işleme + PS Perfect Pro + N₁₈₀P₁₂₈K₆₈ kombinasyonundadır.

Buna karşılık şeklin altındaki “bütün uygulamalarda artış” açıklaması devirmeli toprak işleme satırlarının gerçek tablo değerleriyle uyuşmamaktadır.

Yöntemsel sınırlılıklar

• Sıfır toprak işlemeye geçiş için kaynağın kendi belirttiği 5–8 yıllık süre çalışma döneminden uzundur.
• R² ile Pearson r aynı sayısal değerler olarak raporlandığı için istatistiksel terminolojide kaynak-içi tutarsızlık vardır.
• Filtre kâğıdı referans yılının 2021 mi 2024 mü olduğu farklı bölümlerde farklı anlatılmıştır.
• Çimlenmedeki “%5–8”, “%10” ve Tablo 1'deki bireysel değişimler birbiriyle tam uyumlu değildir.
• Şekil 2'nin açıklaması devirmeli işlemdeki sabit veya azalan değerlerle çelişmektedir.
• Çalışma belirli bir saha, sulama ve yönetim sistemi altında yürütüldüğünden başka toprak ve iklimlere doğrudan genellenemez.

Kaynak ve Yöntem Notu

Tam özgün çalışma adı: CHANGING THE BIOLOGICAL ACTIVITY OF SOIL IN SUNFLOWER CROPS

Yazarlar: Anara Nasirova Ikhtiyar; Vusala Isagova Gudrat; Rena Mirzezadeh Islam; Aida Gahramanova Yarish; Lala Bunyatova Novruz; Gunay Mammadova Israphil; Turkan Hasanova Allahverdi; Gunel Asgarova Farhad; Roza Mammadova Nazim.

Yazar sırası: Kaynakta yukarıdaki sırayla verilmiştir. Eş birinci yazarlık veya eş katkı beyanı bulunmamaktadır.

Yazışma yazarı: Kaynağın ilk sayfasındaki yazar satırında Turkan Hasanova Allahverdi'nin yanında yazışma simgesi bulunmaktadır.

Kurumlar: Institute of Soil Science and Agrochemistry, Ministry of Science and Education of Azerbaijan Republic; Sumgayit State University, Faculty of Natural Sciences, Department of Biology; Baku State University, Faculty of Ecology and Soil Science; Baku State University, Faculty of Biology.

Kaynak türü: Hakemli özgün araştırma makalesi / kısa bilimsel rapor.

Dergi: Comptes rendus de l’Académie bulgare des Sciences / Proceedings of the Bulgarian Academy of Sciences.

Alan: Agricultural Sciences — Soil Science.

Cilt ve sayı: 79(1), 2026.

Sayfalar: 145–154.

DOI:10.7546/CRABS.2026.01.18

Resmî yayın kaydı:Proceedings of the Bulgarian Academy of Sciences makale sayfası

Alınma tarihi: 9 Ağustos 2025.

BAS'a sunum tarihi: 28 Ekim 2025.

Resmî yayın tarihi: 28 Ocak 2026.

Hakemlik durumu: Derginin resmî yazar yönergesi, yayınların özgün bilimsel sonuçlar içeren hakemli kısa raporlar olduğunu belirtmektedir.

Telif/lisans: Resmî makale sayfasında açık bir Creative Commons lisansı belirtilmemekte; telif hakkının Proceedings of the Bulgarian Academy of Sciences'a ait olduğu ve içerik yeniden kullanımı için yayınla iletişim kurulması gerektiği bildirilmektedir. Bu nedenle özgün şekiller bu Verianla metnine kopyalanmamıştır.

Finansman: Yazarlar çalışmanın kendileri tarafından finansal olarak desteklendiğini belirtmektedir. Ekipman Institute of Soil Science and Agrochemistry of the Azerbaijan Republic ile Baku State University, Faculty of Ecology and Soil Science tarafından sağlanmıştır. Sumgayit State University'deki meslektaşlara teşekkür edilmiştir.

Veri erişilebilirliği: Kaynakta ayrı bir veri erişilebilirliği beyanı bulunmamaktadır.

Çıkar çatışması: Kaynakta ayrı bir çıkar çatışması beyanı bulunmamaktadır.

CRediT/yazar katkıları: Kaynakta ayrı bir CRediT veya ayrıntılı yazar katkı beyanı bulunmamaktadır.

Bu Verianla açıklamasındaki deney düzeni, biyolojik aktivite değerleri, çimlenme yüzdeleri, toprak katmanları ve çalışma yorumları yalnız incelenen araştırmaya dayanmaktadır. Dış doğrulama yalnız bibliyografik kimlik, yayın tarihi, hakemlik ve telif durumunun kontrolü için kullanılmış; başka bir araştırmadan yeni tarımsal sonuç eklenmemiştir.

Kaynak içinde istatistiksel terminoloji, filtre kâğıdı referansı, çimlenme artış yüzdeleri ve Şekil 2 açıklaması bakımından tutarsızlıklar bulunmaktadır. Ayrıca çalışma, sıfır toprak işlemenin tam etkilerinin 5–8 yılda ortaya çıkabileceğini belirtmesine rağmen yalnız 2021–2024 dönemini kapsamaktadır. Bu nedenle sonuçlar erken geçiş koşullarında elde edilmiş bulgular olarak değerlendirilmelidir.