Affetme, bu derlemenin bütünleştirici çerçevesinde yalnızca öfkeyi bırakmak veya yapılan yanlışı görmezden gelmek değil; bilişsel, duygusal, motivasyonel ve ilişkisel dönüşümler yoluyla psikolojik dengeyi, ilişkisel işleyişi ve zarar görmüş karşılıklı tanınmayı yeniden kurabilen çok boyutlu bir sosyo-psikolojik süreçtir. Araştırmacılar, 2000–2026 dönemindeki literatürü PsycINFO, PubMed, Web of Science, Scopus ve Google Scholar üzerinden sistematik olarak taramış; 35.781 başlangıç kaydından eleme ve tam metin değerlendirmesi sonrasında 190 kaynağı integratif anlatısal senteze dahil etmiştir. Bu çalışmalar yaklaşık 300.000 katılımcıyı ve kişilerarası ilişkilerden iş yaşamına, travmadan gruplararası uzlaşmaya kadar geniş bir bağlamı kapsamaktadır. Genel literatür affetmenin duygusal düzenleme, daha düşük öfke ve rumination, psikolojik iyilik hali, ilişkisel dayanıklılık, güven ve uzlaşmayla ilişkili olabileceğini gösterirken, temel yorum sınırı şudur: affetme ancak gönüllülük, hesap verebilirlik, adalet, davranış değişikliği ve karşılıklı tanınma koşulları dikkate alındığında yapıcı bir onarım mekanizmasıdır.

Derlemenin en önemli katkısı, affetmenin ne otomatik olarak erdemli ne de otomatik olarak terapötik olduğunu göstermesidir. Kronik istismar, tekrarlanan zarar, zorlayıcı ilişki dinamikleri, güç eşitsizliği veya failin sorumluluk kabul etmediği koşullarda affetmeye yönelik baskı, mağdurun korunmasını zayıflatabilir, adalet arayışını bastırabilir ve zarar verici yapıları sürdürebilir. Bu nedenle affetmenin bilimsel değerlendirmesi “affetmek mi, affetmemek mi?” ikiliğından çok, hangi bağlamda, hangi mekanizma üzerinden, hangi güvenlik ve adalet koşulları altında affetmenin onarıcı olabileceği sorusuna odaklanmalıdır.

İncelenen literatür, affetmenin kişinin kendisiyle, yakın ilişkilerle, aileyle, iş ortamıyla ve sosyal gruplarla ilgili farklı düzeylerde işleyebildiğini göstermektedir. Derleme mevcut Empati Modeli, Motivasyonel Kişilerarası Affetme Modeli, Stres ve Başa Çıkma Modeli ile İhtiyaç Temelli Uzlaşma/Affetme Modelini bir araya getirirken; literatür sentezinden ayrıca Özsaygı ve Benlik Saygısı Modeli, Dayanıklılık Modeli, Sosyal Öğrenme Modeli ve İş Yeri Affetme Modeli olmak üzere dört tamamlayıcı çerçeve önermektedir.

Affetme Bilimsel Olarak Ne Anlama Gelir?

Affetme, derlemede bilişsel, duygusal, motivasyonel ve ilişkisel düzeylerde zarar verici bir olayın ardından ortaya çıkan olumsuz tepkilerin dönüştürülmesini içeren çok boyutlu bir süreç olarak ele alınır; öfkenin bastırılması, yapılan zararın inkâr edilmesi, failin mazur görülmesi veya zorunlu uzlaşmayla eş anlamlı değildir.

Literatürde kullanılan tanımlara göre affetme; kızgınlık ve misilleme isteğinin gönüllü biçimde azaltılmasını, düşmanca düşüncelerin yeniden değerlendirilmesini ve bazı durumlarda empati, şefkat veya prososyal yönelimin gelişmesini kapsayabilir. Bununla birlikte affetmenin gerçekleşmesi, ilişkinin yeniden kurulmasını zorunlu kılmaz. Kişi bir davranışı affedebilir ancak güvenlik veya sınır gereksinimleri nedeniyle ilişkiye devam etmeyebilir.

Sosyo-psikolojik onarım nedir?

Derleme, sosyo-psikolojik onarımı duygusal yaraların, zarar görmüş ilişkilerin ve bozulmuş sosyal tanınmanın yeniden psikolojik iyilik hali, ilişkisel istikrar ve işbirlikçi birlikte yaşama yönünde dönüştürülmesi süreci olarak tanımlar.

Karşılıklı tanınma ise bireylerin veya grupların birbirlerini onur, söz hakkı ve meşru taleplere sahip ahlaki aktörler olarak kabul etmesi anlamına gelir. Bu iki kavram birlikte düşünüldüğünde affetme yalnız kişinin “içinde olup biten” bir duygu değişimi olmaktan çıkar; zarar gören kişinin statüsünün, failin sorumluluğunun ve ilişkinin ahlaki yapısının da hesaba katıldığı daha geniş bir onarım sürecine dönüşür.

Affetme ile unutmak, mazur görmek ve uzlaşmak aynı değildir

Derleme boyunca yapılan kritik ayrımlardan biri budur. Affetmek, zararın hiç yaşanmamış gibi davranılması değildir. Affetme, suçlayıcı veya misillemeci motivasyonun değişebilmesini içerebilir; ancak geçmiş olayın tarihsel veya kişisel hafızadan silinmesini gerektirmez.

Aynı biçimde affetme ile uzlaşma da eş anlamlı değildir. Uzlaşma ilişkinin yeniden kurulmasını gerektirirken, affetme kişinin içsel duygusal ve motivasyonel sürecinde gerçekleşebilir. Özellikle istismar veya güvenlik riski bulunan durumlarda affetmenin ilişkiye geri dönme zorunluluğu olarak yorumlanması bilimsel ve etik olarak sorunludur.

Gelişimsel açıdan affetme

Gelişimsel yaklaşımlar affetme kapasitesini sabit bir özellik olarak değil, bilişsel olgunlaşma, ahlaki muhakeme, duygu düzenleme, sosyal öğrenme ve kültürel veya manevi normların etkisiyle zaman içinde gelişebilen bir kapasite olarak ele alır.

Enright'ın gelişimsel yaklaşımında affetme gerekçeleri, misillemeye veya karşılığa bağlı erken düzeylerden sosyal uyum, ahlaki görev ve daha geniş insani kaygılarla ilişkili ileri düzeylere kadar uzanan bir yapı içinde ele alınır. İncelenen araştırmalarda çocukların daha erken aşama muhakemelerine, ergenlerin ara düzeylere, yetişkinlerin ise çoğunlukla daha sosyal veya ilkesel düzeylere yöneldiğini gösteren bulgular bildirilmiştir.

Evrimsel açıdan affetme

Evrimsel yaklaşım, insan topluluklarında çatışmaya rağmen uzun süreli işbirliğini korumanın uyumsal değer taşıdığını ileri sürer. Buna göre affetme, misilleme ve kaçınma motivasyonlarını ilişki değerine ve gelecekteki tehdide göre yeniden ayarlayan bir düzenleme mekanizması olarak düşünülebilir.

Bu yaklaşım affetmenin her durumda “iyi” olduğunu söylemez. Eğer gelecekteki tehdit yüksek veya zarar tekrarlayıcıysa, koruyucu kaçınma ve sınır koyma işlevsel olabilir. Affetmenin uyumsal değeri bağlama bağlıdır.

Nörobilimsel yaklaşım

Derlemede özetlenen nörobilimsel çalışmalar affetme sırasında empati ve perspektif alma, bilişsel kontrol ve duygu düzenleme ile ahlaki/değer temelli karar vermede görev alan birbiriyle bağlantılı sinirsel sistemlerin devreye girdiğini bildirmektedir. Bu mekanizmalar kişinin zararı yeniden değerlendirmesine, misilleme dürtülerini düzenlemesine ve uzun vadeli sosyal veya ahlaki amaçlarla uyumlu yanıtlar vermesine katkıda bulunabilir.

Ancak bu nörobilimsel bulgular affetmenin tek bir “affetme merkezi” bulunduğu anlamına gelmez. Kaynak, çoklu bilişsel ve duygusal sistemlerin ortak çalışmasını tartışmaktadır.

Durumsal ve eğilimsel affetme

Eğilimsel affetme, kişinin çeşitli durumlarda affetmeye daha yatkın olmasını ifade eden görece istikrarlı psikolojik bir eğilimdir. Durumsal affetme ise belirli bir ihlal veya zarara verilen bağlama özgü yanıtı ifade eder.

Durumsal affetme; failin niyeti, özür, ilişkinin önemi, kültürel normlar ve zararın niteliği gibi bağlamsal faktörlerden etkilenir. Derlemede tartışılan meta-analitik kanıtlar, belirli bir ihlale ilişkin durumsal faktörlerin bazı durumlarda genel kişilik eğilimlerinden daha güçlü belirleyiciler olabileceğine işaret etmektedir.

Kişinin kendisini affetmesi

Kendini affetme, kişinin kendi davranışı nedeniyle oluşan suçluluk, utanç ve ahlaki benlik tehditlerini ele alan içsel bir onarım sürecidir. Kaynağa göre sağlıklı kendini affetme, sorumluluğu inkâr etmek değildir. Aksine yapılan yanlışı kabul etmeyi, sorumluluk üstlenmeyi, duygusal işleme sürecini, kendine şefkati ve gelecekteki davranışı ahlaki değerlerle yeniden uyumlandırma çabasını içerir.

Bu nedenle derleme gerçek kendini affetme ile sözde kendini affetmeyi (pseudo-self-forgiveness) ayırır. Sözde kendini affetmede kişi hatayı küçümseyebilir, sorumluluğu reddedebilir veya davranış değişikliğinin gereksiz olduğunu varsayabilir. Bu tür bir süreç psikolojik rahatlama sağlıyor görünse bile ahlaki onarım veya davranış değişikliği oluşturmayabilir.

Affetme modelleri

Affetme Her Zaman Yararlı mıdır?

Hayır. Derlemenin en güçlü sonuçlarından biri, affetmenin etkilerinin bağlama bağlı olmasıdır. Gönüllülük, failin sorumluluk üstlenmesi, davranış değişikliği, yapısal adalet ve baskının bulunmaması onarıcı affetmeyi desteklerken; kronik zarar, zorlayıcı affetme, güç eşitsizliği ve hesap verebilirliğin yokluğu affetmenin zarar verici veya adaletsiz dinamikleri sürdürmesine yol açabilir.

Kişilerarası ilişkilerde olumlu etkiler

İncelenen çalışmalar kişilerarası affetmenin çoğunlukla daha düşük öfke, düşmanlık ve rumination; daha yüksek empati, psikolojik iyilik hali, ilişki doyumu ve sosyal işlevsellikle ilişkili olduğunu bildirmektedir.

Romantik ilişkilerde affetme, özellikle tekrarlanmayan ihlaller ve davranış değişikliğinin bulunduğu koşullarda, çatışmanın tırmanmasını azaltabilir ve ilişkiyi yeniden düzenlemeye yardımcı olabilir. Boylamsal araştırmalar daha yüksek affetmenin bazı örneklemlerde daha yüksek ilişki doyumu, daha düşük çatışma ve ayrılık riskindeki azalmayla bağlantılı olduğunu göstermektedir.

Ebeveyn-çocuk ilişkileri

Derlemedeki araştırmalar ebeveynlerin affedici davranışlarının çocukların sosyal öğrenmesine model olabileceğini, affetmenin gençlerde öfke düzenlemesi ve sosyal işlevsellikle ilişkili olabileceğini göstermektedir. Bazı müdahale çalışmalarında çocuklara affetme öğretiminin affetme eğilimlerini artırdığı ve öfkeyi azalttığı bildirilmiştir.

Bununla birlikte çocukların veya ergenlerin affetmeye zorlanması, meşru öfkenin bastırılmasına veya kişisel sınır geliştirme sürecinin zarar görmesine yol açabileceği için gelişimsel duyarlılık zorunludur.

Profesyonel ilişkilerde affetme

İş ortamında affetme, iş arkadaşları veya yöneticiler arasındaki ihlallerden sonra daha iyi iş doyumu, daha yüksek iş bağlılığı, daha düşük tükenmişlik ve daha yüksek psikolojik güvenlikle ilişkilendirilmektedir. Affedici örgütsel iklimler çatışmanın ardından işbirliğine dönülmesini kolaylaştırabilir.

Ancak “örgüt kültürünü korumak” adına çalışanların haksızlığı sessizce affetmeye zorlanması, gerçek sorunları bastırabilir. Hiyerarşik eşitsizliklerin veya istismarın bulunduğu iş ortamlarında affetme ancak prosedürel adalet ve gerçek hesap verebilirlikle birlikte ele alınmalıdır.

Gruplararası affetme ve uzlaşma

Gruplararası bağlamda affetme, bireyler arası ilişkilere göre daha karmaşıktır; tarihsel hafıza, grup kimliği, güç ilişkileri, adalet algısı ve kurumların davranışları sürece doğrudan katılır.

Derlemede özetlenen meta-analitik bulgularda kolektif suçluluk ve güven gruplararası affetmeyi kolaylaştıran önemli faktörler arasında; olumsuz duygular ve güçlü iç grup kimliği ise engelleyici faktörler arasında bildirilmiştir.

Güney Afrika, Ruanda ve Kuzey İrlanda gibi çatışma sonrası bağlamlarda affetme; gerçeğin ortaya çıkarılması, karşı grubun insan olarak tanınması, sorumluluğun kabul edilmesi ve kurumsal adaletle birlikte olduğunda daha düşük gruplararası düşmanlık ve daha güçlü uzlaşma eğilimleriyle ilişkilendirilmiştir.

Derlemenin önemli uyarısı, resmî özrün tek başına yeterli olmadığıdır. Özrün samimi olmadığı düşünüldüğünde, fail grubun insanlığı veya pişmanlık kapasitesi sorgulandığında ya da yapısal adaletsizlik devam ettiğinde özür beklenen affetme ve uzlaşma etkisini oluşturmayabilir.

Affetme ile Uzlaşma Aynı Şey midir?

Hayır. Affetme kişinin duygusal, bilişsel ve motivasyonel tepkilerinde gerçekleşebilen bir dönüşümken, uzlaşma iki taraf arasında güvenin ve ilişkinin yeniden kurulmasını gerektirir. Özellikle istismar veya güvenlik riski bulunan bağlamlarda kişi affedebilir ancak ilişkiyi yeniden başlatmama, mesafe koyma veya hukuki ve sosyal hesap verebilirlik talep etme hakkını korur.

Travma ve affetme

Derlemede travmatik stres ve affetme arasında genel olarak negatif yönlü bir ilişki bildiren çalışmalar ele alınmaktadır: daha yüksek affetme düzeyleri daha düşük travma belirtileriyle, daha yüksek çözülmemiş travma ve düşmanlık ise daha düşük affetme düzeyiyle ilişkilendirilmektedir.

Bununla birlikte bu ilişki travmanın türüne ve kişinin hazır oluşuna bağlıdır. Affetme, travma mağdurları için otomatik olarak uygun veya zorunlu bir hedef değildir. Özellikle travmanın sürdüğü, failin erişiminin devam ettiği veya kişinin güvenliğinin sağlanmadığı durumlarda affetme odaklı yaklaşım erken veya zararlı olabilir.

Yakın partner şiddetinde affetme

Yakın partner şiddeti bağlamındaki bulgular özellikle dikkatli yorumlanmalıdır. Araştırmalar ilişkiye bağlılık, çocukların varlığı, dinsellik ve ekonomik bağımlılık gibi faktörlerin affetme kararlarıyla ilişkili olabildiğini göstermektedir.

Nitel araştırmalarda bazı mağdurlar affetmeyi faille yeniden birleşmekten bağımsız, kişisel iyileşmeye yönelik bir duygusal yeniden çerçeveleme süreci olarak tanımlamıştır. Güvenli sınırların oluşturulması, bu süreçte temel koşullardan biri olarak ortaya çıkmaktadır.

Öte yandan ilişkiyi koruma amacıyla affeden şiddet mağdurlarının faile geri dönme niyetlerinin daha yüksek olabildiğini bildiren sonuçlar bulunmaktadır. Bu durum affetmenin nedeninin ve güvenlik bağlamının klinik ve etik değerlendirmede kritik olduğunu göstermektedir.

Cinsel şiddet mağdurlarında affetme

Cinsel şiddet mağdurlarını inceleyen araştırmalarda daha yüksek mağduriyet düzeyinin daha düşük kendini affetme, başkalarını affetme ve kontrol edilemeyen durumları kabullenme eğilimleriyle; ayrıca daha yüksek kaçınma ve misilleme motivasyonlarıyla ilişkili olabildiği bildirilmiştir.

Bazı bireyler zaman içinde anlamlandırma, hesap verebilirlik ve yapılandırılmış onarıcı adalet süreçleri aracılığıyla affetme deneyimi geliştirebilir. Ancak bu süreç kişiye özgüdür ve asla mağdura yönelik ahlaki bir yükümlülük şeklinde sunulmamalıdır.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Arama stratejisi

Derleme PsycINFO, PubMed, Web of Science, Scopus ve Google Scholar veri tabanlarında gerçekleştirilmiştir. Arama terimleri affetme kuramı, kişilerarası ilişkiler, gruplararası ilişkiler, toplum, kendini affetme, çatışma sonrası bağlam, onarıcı adalet, uzlaşma, iş ve profesyonel ilişkiler, olumlu ve olumsuz etkiler ile affetme müdahalelerini kapsamıştır.

Ana dahil etme dönemi 2000–2026 olarak belirlenmiştir. Ampirik çalışmalar, meta-analizler, derleme çalışmalar, kanıta dayalı kitap bölümleri ve doktora tezleri belirlenen kuramsal ve ampirik ölçütlere göre değerlendirilmiştir.

PRISMA seçim akışı

Tam metin aşamasında GVC, CDR ve araştırma yardımcıları görev almış; 467 çalışmanın değerlendirilmesinde üç değerlendirici bağımsız inceleme gerçekleştirmiş ve görüş ayrılıkları tartışma yoluyla uzlaşıyla çözülmüştür.

Veri çıkarımı ve tematik sentez

Kaynaklardan yaş grubu, kültürel ve toplumsal bağlam, affetme türü, kullanılan yöntem, psikolojik ve fiziksel sağlık sonuçları, ilişkisel işlev, toplum uyumu, çatışma sonrası uzlaşma, iş sonuçları ve olası mekanizmalar çıkarılmıştır.

Tematik sentez özellikle affetmeyi iyilik haliyle bağlayan bilişsel, duygusal ve ilişkisel mekanizmaları; kültür ve adalet sistemi gibi bağlamsal belirleyicileri; sözde affetme ve hesap verebilirlik eksikliği gibi başarısızlık koşullarını incelemiştir.

Derlemenin kapsadığı nüfus

190 çalışma yaklaşık 300.000 katılımcıyı kapsamaktadır. Örneklemler 4–93 yaş aralığına uzanmakta; genel toplum, öğrenci, klinik ve farklı toplumsal gruplardan katılımcıları içermektedir. Bu sayı tek bir araştırmaya ait örneklem değildir; derleme kapsamındaki çalışmaların toplam ölçeğini ifade eder.

Kişilerarası affetme bulguları

İncelenen literatürün önemli bölümü affetmenin daha düşük rumination, öfke ve düşmanlık; daha yüksek empati, ilişki doyumu ve psikolojik iyilik haliyle bağlantılı olduğunu göstermektedir. Ergen örneklemlerinde yüksek affetme düzeyi daha iyi psikolojik iyilik hali ve bazı bağlamlarda daha az misillemeci davranışla ilişkilendirilmiştir.

Örneğin 1.650 İspanyol ortaöğretim öğrencisinin incelendiği bir çalışmada siber mağduriyet yaşayan ve daha yüksek affetme düzeyi bildiren ergenlerin daha az siber zorbalık davranışı gösterdiği aktarılmaktadır.

Yetişkin literatüründe de ilişkisel affetmenin yaşam doyumu, duygu düzenleme ve ilişkisel istikrarla bağlantılı olduğu bildirilmiştir. Derlemede yer alan 2026 tarihli geniş ölçekli boylamsal bir çalışma, 23 ülkeden 207.919 kişiyi kapsayarak eğilimsel affediciliği yaklaşık bir yıl sonraki 56 farklı iyilik hali göstergesiyle ilişkilendirmiştir; ilişkiler özellikle psikolojik iyilik hali alanında daha tutarlı bulunmuştur.

Kendini affetmenin olumlu ve olumsuz yüzleri

Kendini affetmeye ilişkin meta-analitik çalışmalar daha yüksek kendini affetmenin daha düşük anksiyete, depresyon ve stres ile daha yüksek yaşam doyumu ve psikolojik iyilik haliyle ilişkili olduğunu bildirmektedir.

Ancak kendini affetme davranış değişikliğini her koşulda desteklememektedir. Derlemede aktarılan 181 sigara kullanıcısıyla yapılan bir araştırmada sigara içmeye ilişkin daha yüksek kendini affetme, davranış değişikliğinin ileri aşamalarına geçme olasılığının azalmasıyla ilişkilendirilmiştir. Bu bulgu, sorumluluk ve davranış değişikliği içermeyen kendini affetmenin bazı sağlık davranışlarında motivasyonu azaltabileceğini göstermektedir.

Affetme-temelli müdahaleler

Derleme, affetme-temelli terapi ve psikososyal müdahalelerin kalıcı kızgınlık, öfke, rumination ve kaçınmayı azaltmayı; duygusal, bilişsel ve ilişkisel iyileşmeyi desteklemeyi amaçladığını belirtmektedir.

Meta-analizlerde bu müdahalelerin affetme, öfke ve rumination üzerinde orta ila büyük; depresyon, anksiyete ve genel sıkıntı üzerinde ise küçük ila orta büyüklükte etkiler gösterebildiği bildirilmektedir. Bu etkiler çalışmalar, müdahale biçimleri ve popülasyonlar arasında aynı değildir.

Enright süreç temelli affetme terapisi

Enright Süreç Modeli ciddi adaletsizlik veya ihlaller sonrasında daha derin duygusal dönüşüm ve anlamlandırmayı amaçlayan yapılandırılmış bir süreçtir. Kaynakta dört ana aşama Uncovering, Decision, Work ve Deepening olarak verilmektedir.

Müdahaleler genellikle 12–20 seanslık daha uzun süreçler şeklinde uygulanır. Anlatının ayrıntılı incelenmesi, bilişsel yeniden çerçeveleme, empati geliştirme ve anlamlandırma bileşenleri kullanılır.

REACH Affetme Modeli

REACH modeli daha kısa bireysel, grup veya çevrimiçi formatlarda karar düzeyinde ve duygusal affetmeyi kolaylaştırmak amacıyla kullanılan beş aşamalı bir yaklaşımdır:

1. Recall: Yaşanan olayı hatırlama.
2. Empathize: Perspektif alma ve empati geliştirme.
3. Altruistic gift: Affetmeyi özgeci bir armağan olarak değerlendirme.
4. Commit: Affetme kararını açık biçimde taahhüt etme.
5. Hold: Kararı zaman içinde koruma.

Kaynak bu modelin bazı uygulamalarda 6–8 saatlik kısa programlar veya atölyeler biçiminde uygulanabildiğini ve yüz yüze ya da öz-yardım formatlarında kullanılabildiğini bildirmektedir.

Diğer müdahale biçimleri

Affetme mektupları kişinin faile göndermek zorunda olmadığı ayrıntılı bir mektup yazarak duygusal ve bilişsel yeniden yapılandırmayı başlatmasına dayanır. Bibliyoterapi ve öz-yardım programları erişilebilirliği artırmayı hedefler. Psikodrama temelli grup müdahaleleri rol değiştirme ve olayın yeniden canlandırılması yoluyla perspektif alma ve duygu düzenlemeyi destekler. Çift ve aile müdahalelerinde ise affetme alıştırmaları güven onarımı ve iletişim süreçleriyle birleştirilebilir.

Affetmenin başarısız olabileceği koşullar

Derlemenin bütünleştirici mekanizması

Kaynakta önerilen genel model şu şekilde okunabilir: zarar veya ahlaki ihlal psikolojik dengeyi, güveni, kimliği veya toplumsal meşruiyeti bozar. Affetme süreci uygun koşullarda öfkenin düzenlenmesi, bilişsel yeniden değerlendirme, misilleme motivasyonunun azalması, sorumluluğun kabulü ve karşılıklı tanınmayla birlikte ilerleyebilir. Bu süreç psikolojik iyileşme, ilişkisel dayanıklılık veya sosyal yeniden yapılanmayla sonuçlanabilir.

Ancak bu akış otomatik değildir. Hesap verebilirlik, gönüllülük veya adalet ortadan kalktığında aynı “affetme” dili baskıya, zararın inkârına veya mağdurun sessizleştirilmesine hizmet edebilir. Derlemenin etik katkısı tam olarak bu iki olasılığı aynı kuramsal çerçevede görünür kılmasıdır.

Çalışmanın desteklediği

Derleme, affetmenin birçok bağlamda duygusal düzenleme, psikolojik iyilik hali, daha düşük düşmanlık, ilişkisel dayanıklılık, özsaygının yeniden kurulması, örgütsel psikolojik güvenlik, gruplararası güven ve uzlaşmayla ilişkili olabileceğini desteklemektedir. Affetme-temelli müdahaleler için de çeşitli popülasyonlarda olumlu sonuçlar bildiren deneysel ve meta-analitik kanıtlar bulunmaktadır.

Çalışmanın desteklemediği

Derleme affetmenin herkes için zorunlu olduğunu, bütün travmalarda tedavi niteliğinde olduğunu, failin hesap vermesine gerek kalmadığını veya affetmenin mutlaka uzlaşmayla sonuçlandığını desteklememektedir. Ayrıca geniş literatür sentezi, her bir bağlamda tek yönlü nedensellik kanıtlamaz. Çalışmanın kendisi de anlatısal sentezin nedensel sonuç çıkarma kapasitesinin sistematik meta-analizlere kıyasla daha sınırlı olduğunu belirtmektedir.

Derlemenin sınırlılıkları

Yazarlar, PRISMA temelli tarama ve seçim yapılmasına rağmen artık seçim yanlılığının tamamen dışlanamayacağını belirtmektedir. Farklı çalışmaların “affetme”, “iyilik hali”, “uzlaşma” veya ilişkili değişkenleri farklı biçimlerde operasyonelleştirmesi sentezi zorlaştırmaktadır.

Çalışma aynı zamanda bir anlatısal/integratif derlemedir. Bu tasarım geniş kuramsal sentez için güçlü olsa da yazar seçimi yanlılığı, bulguların raporlanmasında daha düşük standardizasyon, daha sınırlı yeniden üretilebilirlik ve nedensel sonuçlar bakımından sistematik derleme veya meta-analizlere göre daha düşük kesinlik gibi doğal sınırlılıklara sahiptir.

Gelecek araştırma alanları

Derleme özellikle Batı dışındaki iş ve profesyonel ortamlar için kültürlerarası çalışmaların genişletilmesini; örgütsel onarıcı adalet müdahalelerinin değerlendirilmesini; cinsel şiddet mağdurlarında affetme müdahalelerine ilişkin nicel ve boylamsal araştırmaları; kendini affetmenin yeniden suç işleme, sağlık riski, nüks, iş bağlılığı ve performans üzerindeki ilişkilerini; nedensel yolları inceleyen boylamsal tasarımları ve gerçek affetme ile sözde affetmenin daha güvenilir biçimde ayrılmasını önermektedir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün çalışma: Forgiveness as Socio-Psychological Repair and Mutual Recognition, Its Positive and Negative Effects in Intergroup, Interpersonal and Intra-Personal Relationships: Narrative Review of 26 Years of Research

Yazarlar: Germano Vera Cruz; Clarice Da Rosa; Eléonor Gilles-Noguès; Yasser Khazaal; Jean-Philippe Lanoix.

Sorumlu yazar: Germano Vera Cruz.

Kurumlar: Department of Psychology, UR7273 CRP-CPO, University of Picardie Jules Verne, Amiens, France; Addiction Medicine, Department of Psychiatry, Lausanne University Hospital and Lausanne University, Lausanne, Switzerland; Research Centre, University Institute of Mental Health at Montreal, Department of Psychiatry and Addiction, Montreal University, Canada; Department of Infectious Diseases, Amiens-Picardie University Hospital, Amiens, France; AGIR, UR4294, University of Picardie Jules Verne, Amiens, France.

Dergi: Psychology International.

Yayınevi: MDPI, Basel, Switzerland.

Cilt / sayı / makale numarası: 2026, 8(2), 30.

DOI: 10.3390/psycholint8020030

Gönderim: 13 Nisan 2026.

Revizyon: 1 Mayıs 2026.

Kabul: 4 Mayıs 2026.

Yayın tarihi: 10 Mayıs 2026.

Kaynak türü: Anlatısal/integratif derleme; literatür seçimi için sistematik arama, önceden tanımlanmış dahil etme/dışlama ölçütleri ve PRISMA temelli tarama prosedürü kullanılmıştır.

Lisans: Creative Commons Attribution (CC BY).

Veri tabanları: PsycINFO, PubMed, Web of Science, Scopus ve Google Scholar.

Ana inceleme dönemi: 2000–2026.

Tarama sonucu: 35.781 başlangıç kaydı; yinelenen kayıtların çıkarılmasından sonra 7.265; otomatik uygunsuzluk taramasından sonra 5.348; 467 tam metin değerlendirmesi; 190 çalışma integratif anlatısal senteze dahil edilmiştir. Ayrıca tarihsel ve kuramsal bağlam için 47 ek kaynak incelenmiştir.

Toplam örneklem ölçeği: Derlemedeki 190 çalışmada yaklaşık 300.000 katılımcı; yaş aralığı 4–93.

Analiz yaklaşımı: Tematik ve integratif sentez; gruplararası, kişilerarası, profesyonel/örgütsel ve kişinin kendisini affetmesi düzeylerinde olumlu/olumsuz sonuçlar, mekanizmalar ve bağlamsal koşullar karşılaştırılmıştır.

Etik: Yeni katılımcı verisi toplanmadığı ve kamuya açık literatür kullanıldığı için kurumsal etik kurul onayı uygulanabilir değildir.

Finansman: Araştırma dış finansman almamıştır.

Veri erişilebilirliği: Çalışmada yeni veri üretilmemiş veya analiz edilmemiştir; veri paylaşımı uygulanabilir değildir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması bildirmemiştir.

Yazar katkıları: Kavramsallaştırma G.V.C.; metodoloji G.V.C., C.D.R. ve Y.K.; arama ve tarama G.V.C., C.D.R. ve E.G.-N.; özgün taslak G.V.C. ve J.-P.L.; gözden geçirme ve düzenleme Y.K.; gözetim G.V.C. ve J.-P.L.

Temel bilimsel sınır: Bu çalışma geniş bir literatürü bütünleştiren anlatısal/integratif bir derlemedir. Affetmeyle ilişkili olumlu sonuçlar farklı tasarım ve popülasyonlardan gelen kanıtların sentezidir; bütün bağlamlarda tek ve evrensel nedensellik iddiası olarak yorumlanmamalıdır. Affetmenin yapıcı olması özellikle gönüllülük, adalet, hesap verebilirlik, güvenlik ve karşılıklı tanınma koşullarına bağlıdır.