Eko-doksoloji, çevresel sorumluluğu dini övgü, ibadet, şükran ve yaratılışa yönelik emanetçilik anlayışıyla birleştiren eko-teolojik bir kavramdır. Ikechukwu Monday Osebor'un çalışması, biyoçeşitlilik kaybına ilişkin bilimsel ve hukuki müdahalelerin yanında dini toplulukların da farkındalık oluşturabilecek güçlü toplumsal yapılardan biri olduğunu savunmaktadır.

Yazarın temel düşüncesi, doğanın yalnız ekonomik kaynak veya insan ihtiyaçlarını karşılayan bir araç olarak görülmemesi gerektiğidir. Bitkilerin, hayvanların, mikroorganizmaların ve ekosistemlerin çeşitliliği; Hristiyan yaratılış teolojisi, İslam'daki khalifah anlayışı ve Afrika'nın ilişkisel ekoloji gelenekleri üzerinden ahlaki değere sahip bir bütün olarak ele alınmaktadır.

Çalışma; çevre temalı dualar, ilahiler, ritüeller, sürdürülebilir tüketim, yeniden ağaçlandırma, agroekoloji ve topluluk temelli çevre faaliyetlerinin dini yaşamın parçası haline getirilmesinin ekolojik farkındalığı artırabileceğini ileri sürmektedir.

Ancak bu sonuç deneysel olarak sınanmamıştır. Çalışmada dini topluluklarda bir müdahale uygulanmamış, farkındalık veya davranış değişikliği ölçülmemiş ve biyoçeşitlilik göstergeleri takip edilmemiştir. Bu nedenle makale, eko-doksolojinin etkisini kanıtlayan bir çevre bilimi deneyi değil; dini pratiklerin çevresel etik ve toplumsal motivasyon açısından nasıl kullanılabileceğine ilişkin felsefi bir öneridir.

Biyoçeşitlilik neden yalnız tür sayısı değildir?

Biyoçeşitlilik, Dünya üzerindeki bitki, hayvan, mantar ve mikroorganizma çeşitliliğinin yanı sıra bu canlılar arasındaki genetik ve ekolojik farklılıkları kapsar. Kaynak çalışma, bu çeşitliliğin ekosistemlerin işleyişi ve dayanıklılığı açısından temel olduğunu vurgular.

Her tür besin döngüsü, tozlaşma, tohum yayılması, suyun arıtılması ve toprak oluşumu gibi süreçlerin bir bölümüne katkı sağlar. Bu nedenle belirli türlerin kaybı yalnız o türün ortadan kalkması anlamına gelmeyebilir; ekosistem içindeki ilişkiler boyunca zincirleme sonuçlar oluşturabilir.

Yazar özellikle kilit türlerin kaybını örnek verir. Üst yırtıcıların ortadan kalkması otçul popülasyonlarında artışa, aşırı otlanmaya ve ardından bitki örtüsünün bozulmasına yol açabilecek trofik etkiler yaratabilir.

Eko-Doksoloji Nedir?

Eko-doksoloji, “eko” yani ekoloji/çevre ile “doxology” yani Tanrı'ya övgü ve yüceltme kavramlarını birleştirir. Çalışmada kavram, yaratılışın güzelliğini ve kutsallığını tanımanın yanında doğayı korumayı ibadetin ve dini sorumluluğun bir parçası olarak görme yaklaşımıdır.

Bu çerçevede çevreyi korumak yalnız teknik bir yönetim meselesi değildir. Yazar için doğaya bakım, Tanrı'nın yaratılışına duyulan saygının eyleme dönüşmüş biçimidir.

Eko-doksoloji bu nedenle yalnız sözlü övgüden ibaret değildir. Kaynak, çevresel sorumluluğun günlük yaşam ve toplumsal uygulamalara dönüşmesini kavramın zorunlu parçası olarak görmektedir.

Litürji ekolojik farkındalık için nasıl kullanılabilir?

Çalışma dini ibadetleri geniş topluluklara ulaşabilecek sürekli bir farkındalık kanalı olarak ele alır. Çevre meselelerinin yalnız konferans veya devlet politikası biçiminde anlatılması yerine, düzenli ibadet pratiklerinin içine yerleştirilmesi önerilmektedir.

Eko-Doksolojinin Hristiyan Teolojisindeki Temeli Nedir?

Çalışma Hristiyan eko-doksolojisinin temelini yaratılışın Tanrı'ya ait olduğu ve insanın bu yaratılışa karşı sorumluluk taşıdığı düşüncesinde bulur. Mezmurlar'da göklerin ve doğanın Tanrı'nın yüceliğini ilan etmesi, doğayı övgünün yalnız konusu değil aynı zamanda katılımcısı gibi yorumlayan bir teolojik zemin olarak ele alınmaktadır.

Makale ayrıca Sallie McFague, Denis Edwards, Thomas Berry, Jürgen Moltmann ve diğer eko-teoloji yazarlarının düşüncelerini kullanır. Bu literatürde insan ile doğa arasındaki ilişki yalnız kullanım ilişkisi olarak değil, Tanrı'nın yaratılışının bütünlüğü içinde etik sorumluluk taşıyan bir ilişki biçiminde yorumlanmaktadır.

Yazarın yaklaşımında yaratılışa bakım, Tanrı'ya saygıdan bağımsız değildir. Bu nedenle ormanların, sulak alanların, canlıların ve doğal kaynakların korunması dini pratiğin dışındaki seküler bir ek görev olmaktan çıkarılıp inancın etik sonuçlarından biri olarak görülmektedir.

İslam'daki Khalifah Kavramı Çevre Etiğiyle Nasıl İlişkilendiriliyor?

Makale, eko-doksolojinin yalnız Hristiyan kavramı olarak düşünülmemesi gerektiğini savunur ve İslam'daki khalifah anlayışını çevresel emanetçilik modeli olarak ele alır.

Kaynakta khalifah, insanın yeryüzünde kaynakların mutlak sahibi değil; dengeyi korumak ve bozulmayı önlemekle sorumlu bir emanetçi olması şeklinde yorumlanmaktadır. Böylece doğaya özen göstermek şükür ve ibadetle ilişkilendirilmektedir.

Makale ayrıca Kur'an'da gökler, yeryüzü, nehirler, dağlar ve bitkiler gibi doğal olguların Tanrı'nın varlığı ve kudretine işaret eden âyetler olarak ele alınmasını eko-doksolojiyle ilişkilendirir. Doğayı gözlemlemek ve onun düzenini takdir etmek, yazarın yorumunda çevreyi koruma sorumluluğunu destekleyebilecek dini bir bilinç oluşturur.

Bu bağlantılar çalışmanın teolojik yorumlarıdır; Verianla metni bunları bütün İslam veya Hristiyan geleneklerinin tek ve tartışmasız yorumu olarak sunmamaktadır.

Afrika Ekolojik Düşüncesi Eko-Doksolojiye Ne Katıyor?

Osebor, Afrika'nın ilişkisel düşünce geleneklerini eko-doksolojinin bir başka felsefi zemini olarak değerlendirir. Ubuntu, Ukama, native-centric ecology ve eco-communalism kavramları, bireyi doğadan bağımsız bir varlık olarak değil daha geniş canlı ve toplumsal ilişkiler ağının parçası olarak yorumlamaktadır.

Kaynakta bu düşünce “insanın iyiliği ile gezegenin iyiliğinin birbirinden ayrı olmadığı” fikrine bağlanmaktadır. Doğaya verilen zarar yalnız dış dünyaya yönelen bir zarar değil, insan topluluğunun ve gelecek nesillerin yaşam koşullarına verilen zarar olarak görülür.

Bu yaklaşım eko-doksolojinin bireysel dini duygu düzeyinden çıkarılıp topluluk ve karşılıklı bağımlılık düzeyine taşınmasını sağlar.

Çevresel adalet boyutu

Makale, çevresel bozulmanın etkilerinin toplum içinde eşit dağılmadığını da vurgular. Temiz hava, su ve sağlıklı çevreye erişim çevresel adaletin parçası olarak değerlendirilir.

Eko-doksoloji bu nedenle yalnız canlı türlerini korumak değil, doğal kaynakların kullanımı ve çevresel maliyetlerin paylaşımı konusunda adalet ilkesini de içeren etik bir çerçeveye dönüştürülmektedir.

Tüketim ve sade yaşam

Çalışma, tüketim merkezli yaşam biçimlerinin ekolojik krizi besleyebileceği düşüncesinden hareketle ölçülülük, şükran ve kaynakları sorumlu kullanmayı eko-doksolojinin pratik sonuçları arasında saymaktadır.

Atığı azaltmak veya daha sade yaşam biçimi benimsemek, bu çerçevede yalnız çevresel davranış değil aynı zamanda dini şükranın ve yaratılışa saygının dışavurumu olarak yorumlanmaktadır.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Araştırma yöntemi

Çalışmanın yöntemi felsefi analizdir. Yazar biyoçeşitlilik, çevre etiği, eko-teoloji, Hristiyan yaratılış düşüncesi, İslam'daki khalifah anlayışı ve Afrika ilişkisel ekoloji literatürünü bir araya getirerek eko-doksoloji kavramının normatif yapısını oluşturmaktadır.

Çalışmada saha araştırması, deney, anket, odak grup, biyolojik örnekleme veya istatistiksel model bulunmamaktadır.

Çalışma Eko-Doksolojinin Biyoçeşitlilik Kaybını Azalttığını Kanıtlıyor mu?

Hayır. Çalışma, eko-doksoloji uygulayan dini topluluklarda tür kaybının veya habitat tahribatının azaldığını gösteren ampirik bir müdahale çalışması sunmamaktadır. Yazarın sonucu, dini övgü ve ibadet pratiğinin çevresel farkındalık oluşturarak koruma davranışını destekleyebileceğine ilişkin felsefi ve teolojik bir argümandır.

Bu ayrım önemlidir. Makalede önerilen nedensel zincir kabaca şöyledir:

Eko-doksolojik ibadet → ekolojik farkındalık → ahlaki sorumluluk → çevre dostu davranış → biyoçeşitliliğin korunmasına katkı.

Çalışma bu zincirin kavramsal gerekçesini savunmaktadır; halkaların her birini deneysel olarak test etmemektedir.

Nijerya bağlamında taban farkındalığı

Kaynak, Nijerya'nın Convention on Biological Diversity, Global Environment Facility ve United Nations Environment Programme ile bağlantılı National Biodiversity Strategy and Action Plan çalışmalarından söz eder.

Yazarın değerlendirmesine göre bu tür kurumsal çerçeveler önemlidir ancak çevre farkındalığını toplumun tabanına yeterince taşımayabilir. Dini toplulukların geniş sosyal erişimi bu noktada tamamlayıcı bir araç olarak önerilmektedir.

Bu, NBSAP'ın etkisizliğini ölçen bağımsız bir politika değerlendirmesinin sonucu değil; yazarın eko-doksoloji önerisini gerekçelendirmek için sunduğu değerlendirmedir.

Eko-doksolojinin potansiyel güçlü yönleri

Eko-Doksolojinin Sınırları ve Eleştirileri Nelerdir?

Makale yaklaşımın önündeki bazı sorunları kendisi de tanımlar. Bunlardan biri teolojik çeşitliliktir. Bütün dini gelenekler yaratılış, dünyanın geleceği veya insanın doğayla ilişkisi hakkında aynı görüşe sahip değildir.

Özellikle dünyanın yakın gelecekte sona ereceğini veya maddi dünyanın esasen geçici olduğunu vurgulayan eskatolojik yorumların, uzun vadeli çevre koruma motivasyonunu zayıflatabileceği belirtilmektedir.

Kurumsal direnç

Dini kurumların çevre temalarını ibadetin merkezî unsurlarından biri haline getirmeye istekli olacağı varsayılamaz. Çalışmaya göre gelenek, farkındalık eksikliği veya çevre konularının ibadetin kapsamı dışında görülmesi değişime direnç oluşturabilir.

Eko-doksolojinin uygulanması ayrıca bina enerji kullanımı, atık yönetimi, etkinliklerin düzenlenmesi ve topluluk programlarının değiştirilmesi gibi somut maliyetler ve kurumsal dönüşümler gerektirebilir.

Sistemik sorunlar

Yazar bireysel ve dini davranışların tek başına çevre krizini çözmeye yetmeyeceğini kabul eder. İklim değişikliği, kirlilik, doğal kaynak kullanımı ve çevresel adalet; ekonomik ve kurumsal yapılarla bağlantılıdır.

Dolayısıyla eko-doksoloji kaynak metinde devlet politikası, bilimsel koruma veya ekolojik yönetimin alternatifi olmaktan çok, bunları destekleyebilecek kültürel ve ahlaki farkındalık yaklaşımı olarak daha tutarlı biçimde okunabilir.

Çalışmanın temel kanıt sınırları

Makale aşağıdakileri doğrudan ölçmemektedir: dini toplulukların çevre davranışında değişim; eko-doksoloji öncesi ve sonrası farkındalık; tür popülasyonlarında değişim; habitat restorasyonu; karbon emisyonu; atık azaltma miktarı veya dini ritüellerin koruma davranışı üzerindeki etki büyüklüğü.

Bu nedenle gelecekteki ampirik araştırmalar, aynı kavramsal öneriyi topluluk düzeyinde test ederek çalışmanın normatif tezini ölçülebilir hipotezlere dönüştürebilir.

Çalışmadan çıkarılabilecek en güvenli sonuç

Çalışmanın en güçlü ve kaynakla uyumlu sonucu, dini pratiklerin çevre koruması için mevcut bilimsel ve hukuki araçlara ek bir kültürel motivasyon ve farkındalık kanalı sağlayabileceği tezidir.

“Eko-doksoloji uygulandığında biyoçeşitlilik kaybı azalır” sonucu ise çalışma tarafından deneysel olarak gösterilmemiştir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: Eco-Doxology: A Liturgical Awareness to Restraining Biodiversity Loss

Yazar: Ikechukwu Monday Osebor

Afiliyasyon: Department of Philosophy, University of Delta, Agbor, Nigeria

ORCID: 0000-0002-2642-662X

Dergi: NAJOP: Nasara Journal of Philosophy

Cilt / Sayı: Volume 9, No. 1

Yayın tarihi: Haziran 2024

Sayfalar: Bibliyografik dizin kaydına göre 99–115.

Çalışma türü: Felsefi analiz / çevre etiği ve eko-teoloji çalışması.

Ampirik çalışma: Hayır. Yeni biyolojik veya sosyal bilim verisi toplanmamıştır.

İstatistiksel analiz: Bulunmamaktadır.

Ana kavram: Eco-doxology — yaratılışa yönelik övgü ve ibadeti çevresel emanetçilik ve koruma sorumluluğuyla birleştiren yaklaşım.

Dini perspektifler: Hristiyan eko-teolojisi, İslam'daki khalifah/emanetçilik anlayışı ve Afrika ilişkisel ekoloji gelenekleri.

Temel bilimsel sınır: Eko-doksolojinin farkındalık, çevresel davranış veya biyoçeşitlilik göstergeleri üzerindeki etkisi çalışma tarafından ampirik olarak ölçülmemiştir.

Lisans/telif notu: Sağlanan PDF'de açık bir Creative Commons veya benzeri yeniden kullanım lisansı görünmemektedir. Çalışmanın çevrimiçi erişilebilir olması açık lisans olarak yorumlanmamıştır.

Finansman / çıkar çatışması: Sağlanan metinde ayrı bir finansman veya çıkar çatışması bildirimi tespit edilmemiştir.

Verianla işleme yöntemi: Kaynak makalenin giriş, kavramsal analiz, dini gelenekler, ahlaki sonuçlar ve sonuç bölümleri doğrudan çevrilmemiştir. Biyoçeşitlilik problemi, eko-doksolojinin tanımı, Hristiyan/İslam/Afrika perspektifleri, pratik uygulamalar, normatif argüman ve kanıt sınırları ayrı bilgi katmanlarına ayrılarak bağımsız öğretici yapı içinde yeniden kurulmuştur.