GPS hayvan takip cihazı, çiftlik hayvanının konumunu izlemek amacıyla kullanılan dijital bir takip teknolojisidir. Bu çalışma, Güney Afrika’nın Eastern Cape eyaletindeki iki köyde hayvancılıkla uğraşan hane reislerinin bu teknolojiye ilişkin farkındalığını, cihazı satın alma isteğini ve satın alma isteğiyle ilişkili sosyoekonomik ve hayvancılık değişkenlerini incelemektedir. Nihai analiz 137 katılımcıya dayanmakta; farkındalık betimsel istatistiklerle, satın alma isteğinin belirleyicileri ise logit ve probit modelleriyle değerlendirilmektedir. Katılımcıların %28’i GPS hayvan takip teknolojisini önceden biliyorken, cihazın nasıl çalıştığı ve R2.500 olarak bildirilen birim fiyatı açıklandıktan sonra %42’si cihazı satın alıp hayvanlarında denemeye istekli olduğunu belirtmiştir.

Model sonuçları hane büyüklüğü, hayvan sayısı, çitle çevrilmemiş ortak mera kullanımı ve yetiştirilen hayvan türünün satın alma isteğiyle istatistiksel ilişki gösterdiğini bildirmektedir. Toplam hayvan sayısının artması ve koyun yetiştirme pozitif ilişkilerle; keçi yetiştirme ve çitle çevrilmemiş mera kullanımı ise negatif ilişkilerle raporlanmıştır. Bununla birlikte çalışma gerçek cihaz satın alımını, uzun süreli kullanımı, GPS doğruluğunu, çalınan hayvanların geri bulunma oranını veya teknolojinin hırsızlığı fiilen azaltıp azaltmadığını ölçmemiştir. %42 değeri gerçek benimseme oranı değil, bilgilendirme sonrasında bildirilen satın alma isteğidir.

Araştırma problemi

Hayvancılık, Eastern Cape’in kırsal kesimlerindeki küçük ölçekli çiftçi haneleri için gıda, gelir ve başka ekonomik veya kültürel işlevler sağlayabilmektedir. Kaynak çalışma, bu geçim kaynağının hayvan hırsızlığı nedeniyle baskı altında olduğunu ve özellikle ortak meralarda hayvanların geniş alanlarda serbest dolaşmasının takip ve güvenlik sorunlarını artırabildiğini tartışmaktadır.

Makalenin literatür değerlendirmesinde işaretleme, hayvan kayıtlarının tutulması, devriye faaliyetleri ve güvenlik önlemlerinin yanında GPS takip cihazları da hayvan hırsızlığını azaltmaya yönelik teknolojiler arasında ele alınmaktadır. GPS tasmasının temel avantajı, hayvan sahibinin hayvanın konumunu izleyebilmesi ve bazı sistemlerde tanımlı alan dışına çıkış gibi durumlarda uyarı alınabilmesidir.

Eastern Cape’te raporlanan hayvan hırsızlığı vakaları

Makalenin Şekil 1’i, Clack (2023) tarafından kullanılan verilere dayanarak Eastern Cape’te raporlanan hayvan hırsızlığı vakalarının 2018/19 ile 2022/23 arasındaki seyrini göstermektedir. Bu seri araştırmanın 137 çiftçiden toplanan birincil anket verisi değildir; çalışma probleminin bölgesel arka planını oluşturan ikincil veridir.

GPS Hayvan Takip Cihazları Bu Çalışmada Ne Amaçla Ele Alındı?

GPS hayvan takip cihazları bu çalışmada, hayvan sahibinin hayvanın konumunu izleyebilmesini sağlayarak hayvan hırsızlığı riskinin yönetimine katkıda bulunabilecek bir dijital teknoloji olarak ele alınmıştır; araştırma cihazın teknik performansını veya gerçek hırsızlık azaltma etkisini test etmek yerine çiftçilerin teknoloji hakkındaki farkındalığını ve cihazı satın almaya yönelik beyan edilmiş isteğini ölçmüştür.

GPS takip teknolojisinin kaynakta tartışılan işlevleri

Literatür bölümünde GPS sistemlerinin gerçek zamanlı veya güncel konum takibi, kaybolan veya çalınan hayvanın bulunmasına yardım etme, sanal sınırlar yoluyla mera yönetimini destekleme ve bazı gelişmiş sistemlerde hareket veya davranış verilerinden hayvan yönetimine ilişkin bilgi üretme gibi olası yararları açıklanmaktadır.

Bunların tamamı mevcut saha araştırmasında ölçülmüş performans sonuçları değildir. Çalışmanın kendi birincil verisi çiftçilerin farkındalığına, hayvan hırsızlığı deneyimine ve cihazı satın almaya yönelik tutumuna ilişkindir.

Farkındalık ile satın alma isteği arasındaki fark

Katılımcıların yalnız %28’i araştırma öncesinde hayvan takip cihazlarından haberdardı. Teknolojiyi bilmeyen katılımcılara GPS tasmasının bir resmi gösterildi, çalışma biçimi sözlü olarak açıklandı ve cihazın kaynakta bildirilen R2.500 perakende fiyatı söylendi. Pratik cihaz demonstrasyonu yapılmadı.

Bu bilgilendirmenin ardından katılımcıların %42’si cihazı satın alıp hayvanlarında denemeye istekli olduğunu bildirdi. Bu nedenle %28 “önceden farkındalık”, %42 ise “bilgilendirme sonrasındaki beyan edilmiş satın alma isteği” olarak okunmalıdır. İki oran aynı kavramı ölçmez.

Tarımsal yayım hizmetlerinin rolü

Yazarlar düşük farkındalık düzeyini tarımsal yayım hizmetlerinin teknoloji yayılımındaki rolüyle ilişkilendirmektedir. Çalışmanın temel uygulama önerilerinden biri, yayım görevlilerinin yerel çiftçi örgütleri ve hayvanların toplandığı yerel yapılar üzerinden GPS takip teknolojileri hakkında hedefli farkındalık çalışmaları yürütmesidir.

Bu öneri, GPS cihazının çalışmada hırsızlığı azalttığının kanıtlandığı anlamına gelmez. Araştırmanın gösterdiği sonuç, katılımcıların teknoloji bilgisi ile satın alma isteğinin mevcut düzeyi ve bazı çiftçi/hayvancılık özelliklerinin bu istekle istatistiksel ilişkisidir.

Çiftçilerin GPS Takip Cihazı Satın Alma İsteğini Hangi Faktörler Etkiledi?

Çalışmanın logit ve probit modellerinde hane büyüklüğü, toplam hayvan sayısı, çitle çevrilmemiş ortak mera kullanımı ve hayvan türleri satın alma isteğiyle anlamlı ilişkiler göstermiştir; toplam hayvan sayısı ve koyun yetiştirme pozitif, çitle çevrilmemiş mera kullanımı ile keçi yetiştirme negatif katsayılarla raporlanmıştır, ancak bu ilişkiler gözlemsel anket verisinden elde edilmiştir ve nedensellik olarak yorumlanmamalıdır.

Hane büyüklüğü

Kaynak, daha küçük hanelerin cihaz satın almaya daha istekli olduğunu yorumlamaktadır. Hane büyüklüğü değişkeni için logit modelinde -0,11, probit modelinde -0,07 değerleri raporlanmıştır; probit sonucu kaynakta p<0,05 düzeyinde işaretlenmiştir.

Hayvan sayısı

Toplam hayvan sayısı için her iki modelde 0,02 değerinde pozitif ve p<0,01 düzeyinde anlamlı katsayı/marjinal etki raporlanmıştır. Yazarların yorumuna göre daha büyük sürüsü olan çiftçiler için takip teknolojisine yatırım yapmak daha anlamlı görülebilir.

Çitle çevrilmemiş ortak meralar

Çitle çevrilmemiş mera değişkeni her iki modelde negatif ve istatistiksel olarak anlamlı raporlanmıştır. Kaynak, geniş ve çitsiz ortak meralarda hayvanların serbest hareket etmesinin izlemeyi zorlaştırabileceğini tartışmaktadır.

Hayvan türü

Koyun yetiştirme her iki modelde pozitif ve anlamlı ilişki göstermiştir. Kaynak yazarları bunu koyunların hırsızlığa karşı daha savunmasız olabileceği şeklinde yorumlamaktadır. Keçi yetiştirme ise her iki modelde negatif ve anlamlı katsayıyla raporlanmıştır. “Diğer hayvanlar” kategorisi de pozitif ve anlamlıdır.

Hırsızlığın gerçekleştiği yer

Hayvanın ev yakınındaki ağıldan mı yoksa meradan mı çalındığı değişkenleri, yazarların yorumuna göre takip cihazı satın alma isteğini anlamlı biçimde açıklamamıştır. Bu ayrım, “hayvan hırsızlığı önemli değil” anlamına gelmez; yalnız incelenen regresyonlarda hırsızlığın gerçekleştiği konumun satın alma isteğini bağımsız olarak açıklamadığını ifade eder.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Çalışma alanları

Araştırma Eastern Cape eyaletindeki iki yerleşimde yürütülmüştür: Raymond Mhlaba Local Municipality içindeki Msobomvu ve Ingquza Hill Local Municipality içindeki Nkunzimbini. Kaynak, örneklemin iki köy arasında istatistiksel karşılaştırma yapmaya uygun olmadığını açıkça belirtmektedir.

Örneklem ve anket uygulaması

Yöntem bölümüne göre toplam 137 hayvan sahibi hane reisi görüşmeye katılmıştır: Msobomvu’dan 69 ve Nkunzimbini’den 68 kişi. Soru formu İngilizce hazırlanmış; Xhosa dilini ana dili olarak konuşan eğitimli anketörler katılımcıların yanıtlarını Xhosa dilinden İngilizceye aktarmıştır. Soru formu daha geniş uygulamadan önce 10 kişiyle ön testten geçirilmiştir.

Anket; çiftçi demografisi, yetiştirilen hayvanlar, hayvan yetiştirme amaçları, hayvan hırsızlığı deneyimi, çalınan hayvan türü ve hırsızlığın gerçekleştiği yer ile GPS takip cihazı farkındalığı ve satın alma isteği hakkında sorular içermektedir.

Bilgilendirme koşulu

GPS takip cihazını bilmeyen katılımcılara cihazın bir resmi gösterilmiş, nasıl çalıştığı sözlü olarak açıklanmış ve perakende fiyatı R2.500 olarak bildirilmiştir. Kaynak pratik demonstrasyon yapılmadığını açıkça belirtmektedir. Bu bilgilendirmeden sonra katılımcılara cihazı satın almaya istekli olup olmadıkları sorulmuştur.

Logit modeli

Satın alma isteği ikili bir sonuç değişkenidir: katılımcı cihazı satın almaya istekli veya isteksizdir. Kaynak, bu ikili sonucu modellemek için logit ve probit regresyonlarını kullanmıştır. Logit modelinin kaynakta verilen genel biçimi şöyledir:

\[ P(Y=1 \mid x_1,x_2,\ldots,x_k)= \frac{1}{1+e^{-(\beta_0+\beta_1x_1+\beta_2x_2+\cdots+\beta_kx_k)}} \]

Burada \(P(Y=1\mid X)\), açıklayıcı değişkenler verildiğinde katılımcının satın almaya istekli olma olasılığını; \(\beta_0\) sabit terimi; \(\beta_1,\ldots,\beta_k\) ise tahmin edilen katsayıları temsil eder.

Logit fonksiyonu doğrusal tahmin değerini 0 ile 1 arasındaki bir olasılık alanına dönüştürür. Bu nedenle katsayıların doğrudan “yüzde puan değişimi” olarak okunması doğrusal regresyondaki kadar basit değildir.

Probit modeli

Kaynak probit modelini standart normal kümülatif dağılım fonksiyonuna dayalı ikinci ikili sonuç modeli olarak kullanmaktadır ve genel ifadeyi şu biçimde vermektedir:

\[ E(Y\mid X)=P(Y=1\mid X)=\mu(\beta_0+\beta_1x) \]

Kaynağın notasyonunda \(\mu\), standart normal dağılımın kümülatif dağılım fonksiyonunu ifade etmektedir. Logit ve probit modellerinin birlikte kullanılmasının amacı, temel ilişkilerin iki farklı bağlantı fonksiyonu altında benzer olup olmadığını karşılaştırmaktır.

Marjinal etki

Çalışma katsayıların yanında marjinal etkileri de hesaplamıştır. Marjinal etki, diğer değişkenler sabitken bir açıklayıcı değişkende bir birimlik değişimin modelin beklenen çıktısında oluşturduğu değişimi ifade eder.

Kaynak doğrusal olmayan durumu açıklamak için şu örneği vermektedir:

\[ y=\beta_1x_1+\beta_2x_2+\beta_3x_1^2 \]

Bu durumda \(x_1\) için marjinal etki:

\[ \frac{\partial y}{\partial x_1}=\beta_1+2\beta_3x_1 \]

olur. Dolayısıyla doğrusal olmayan modellerde marjinal etki değişkenin bulunduğu noktaya göre değişebilir. Kaynak marjinal etkilerin R 4.3.2 ortamında hesaplandığını belirtmektedir.

Breusch–Pagan testiyle ilgili kaynak içi tutarsızlık

Kaynak, studentised Breusch–Pagan testi uyguladığını ve sıfır hipotezini p>0,05 durumunda homoskedastisite olarak tanımladığını yazmaktadır. Ancak hemen ardından p>0,05 sonucunu heteroskedastisite göstergesi olarak yorumlayıp modeli dönüştürdüğünü belirtmektedir. Bu iki ifade birbiriyle tutarlı değildir. Verianla bu istatistiksel problemi sessizce düzeltip yeni sonuç üretmemektedir; yalnız kaynak metindeki çelişkiyi görünür kılmaktadır.

Katılımcıların temel özellikleri

Tablo 2 ayrıca 46 katılımcının çitle çevrilmiş, 91 katılımcının çitle çevrilmemiş meralarda otlattığını; katılımcıların 104’ünün erkek, 33’ünün kadın olduğunu ve medeni durum kategorilerinde 112 evli, 21 bekâr ve 4 dul katılımcı bulunduğunu raporlamaktadır.

Kaynak anlatısında ortalama yaş 50 olarak verildiği halde Tablo 2’de 56’dır. Aynı şekilde hayvan türlerine ilişkin anlatıdaki bazı yüzdeler ve ortalama sürü büyüklükleri Tablo 2 ile uyuşmamaktadır. Verianla bu değerlerden birini sessizce “doğru” seçmemiştir; yukarıdaki tablo doğrudan kaynak Tablo 2 değerlerini gösterir ve farklılık Kaynak ve Yöntem Notu’nda ayrıca belirtilir.

Hırsızlığın gerçekleştiği yer

Tablo 2’de hırsızlık yeri için 46 ağıldan, 89 ortak meradan ve 2 diğer yerden olay bildirilmiştir. Kaynak anlatısı çalınan hayvanların yaklaşık %64’ünün ortak mera alanlarından kaybolduğunu belirtmektedir.

Logit ve probit sonuçları

Anlamlılık: Kaynakta *** p<0,001; ** p<0,01; * p<0,05 olarak tanımlanmıştır. Model tablolarında N=137; pseudo R² değerleri logit için 0,30 ve probit için 0,31 olarak verilmiştir.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

Çalışma, incelenen iki köyde GPS hayvan takip cihazı farkındalığının düşük olduğunu ve cihaz hakkında bilgi verildikten sonra katılımcıların bir bölümünün satın almaya istekli hale geldiğini göstermektedir. Satın alma isteğinin hane büyüklüğü, hayvan sayısı, mera yapısı ve hayvan türü gibi değişkenlerle istatistiksel ilişkileri raporlanmıştır.

Çalışma ayrıca teknoloji yayılımında tarımsal yayım hizmetlerinin önemini vurgulamakta ve GPS takip sistemlerine ilişkin bilgilendirme faaliyetlerinin yerel çiftçi örgütleri veya hayvancılık faaliyetlerinin toplandığı yerel noktalar üzerinden yürütülmesini önermektedir.

Yazarlar, takip teknolojisine yönelik farkındalığın hayvanların kayıtlı biçimde işaretlenmesi ve resmî marka kayıtları hakkındaki farkındalıkla birlikte ele alınmasını önermektedir. Gelecek araştırmalar için çiftçilerin hayvan markalama ve tescil süreçlerine ilişkin bilgi düzeylerinin incelenmesi önerilmiştir.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

Çalışma GPS cihazlarının hayvan hırsızlığını belirli bir yüzdeyle azalttığını göstermez. Çalınan hayvanların cihaz kullanılarak ne kadarının geri bulunduğu ölçülmemiştir. GPS konum doğruluğu, bağlantı güvenilirliği, kapsama alanı, batarya ömrü veya bakım maliyeti test edilmemiştir.

Çalışma gerçek satın alma veya uzun dönem teknoloji benimsemesini ölçmez. %42’lik oran, cihaz hakkında bilgi ve fiyat verildikten sonra bildirilen satın alma isteğidir.

Örneklem yalnız iki köyden gelmektedir ve kaynak bizzat bu örneklemin iki köyü karşılaştırmaya izin vermediğini belirtmektedir. Sonuçlar bütün Eastern Cape çiftçilerine veya başka ülke ve üretim sistemlerine doğrudan genellenemez.

Temel yöntemsel sınırlılıklar

Çalışmada katılımcılara teknoloji bilgisi verildikten sonra satın alma isteği sorulduğundan, sonuç gerçek pazar davranışı değildir. Cihazın fiziksel denemesi yapılmamıştır. Kaynak örnekleme mekanizmasını ayrıntılı biçimde açıklamamaktadır. Ayrıca örneklem büyüklüğü, model adları, yaş ortalaması, hayvan dağılımları ve heteroskedastisite testi yorumunda kaynak içi tutarsızlıklar bulunmaktadır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: Awareness and Willingness to Adopt Livestock Tracking Devices to Mitigate Stock Theft Among Eastern Cape Communal Farmers

Yazarlar: S. Zantsi; L. Mdiya; L. Ngobeni; S. Madyo.

Corresponding author: S. Zantsi.

Kaynak PDF’de S. Zantsi afiliyasyonları: Economic Analysis Unit, Agricultural Research Council; Department of Sustainable Agriculture and Development, University of the Free State. Resmî güncel dergi kaydı ayrıca University of South Africa afiliyasyonunu göstermektedir.

L. Mdiya: Department of Sustainable Agriculture and Development, University of the Free State.

L. Ngobeni: Economic Analysis Unit, Agricultural Research Council.

S. Madyo: Economic Analysis Unit, Agricultural Research Council.

DOI: 10.17159/2413-3221/2026/v54n1a20517.

Dergi: South African Journal of Agricultural Extension (SAJAE).

Yayıncı: South African Society for Agricultural Extension.

Cilt / sayı / sayfa: 54(1), 40–61.

Yayın tarihi: 23 Şubat 2026.

Kaynak türü: Hakemli bilimsel araştırma makalesi.

Hakemlik: Dergi politikası üç bağımsız değerlendiriciyle çift-kör hakemlik uygulamaktadır.

Lisans: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Çalışma türü: İki kırsal yerleşimde gerçekleştirilen nicel anket ve ekonometrik modelleme çalışması.

Nihai örneklem: 137 hayvan sahibi hane reisi; Msobomvu n=69, Nkunzimbini n=68.

Ön test: 10 katılımcı.

Dil uygulaması: Soru formu İngilizce hazırlanmış; görüşmeler Xhosa dilini ana dili olarak konuşan anketörler tarafından uygulanmış ve yanıtlar İngilizceye aktarılmıştır.

Teknoloji bilgilendirmesi: GPS tasması resmi ve sözlü açıklama; pratik cihaz demonstrasyonu yapılmamıştır.

Kaynakta verilen cihaz fiyatı: R2.500.

Analiz yazılımı: R 4.3.2.

İstatistiksel yöntem: Betimsel istatistikler, logit regresyonu, probit regresyonu, marjinal etkiler ve studentised Breusch–Pagan testi.

Etik/onam: Sağlanan PDF’de ayrı etik kurul numarası veya bilgilendirilmiş onam beyanı raporlanmamaktadır.

Finansman: Sağlanan PDF’de ayrı finansman beyanı bulunmamaktadır.

Çıkar çatışması: Sağlanan PDF’de ayrı çıkar çatışması beyanı bulunmamaktadır.

Veri erişilebilirliği: Sağlanan PDF’de ayrı veri erişilebilirliği beyanı bulunmamaktadır.

CRediT/yazar katkıları: Sağlanan PDF’de ayrı yazar katkısı beyanı bulunmamaktadır.

Kaynak içindeki önemli tutarsızlıklar

Örneklem büyüklüğü: Giriş bölümünde çalışma 200 hayvan sahibinden alınan birincil veri olarak tanımlanırken yöntem, sonuçlar ve model tabloları N=137 vermektedir.

Model adı: Abstract “logit ve tobit” modelleri derken yöntem ve sonuç bölümleri “logit ve probit” modellerini kullanmaktadır.

Yaş ortalaması: Sonuç anlatısında ortalama yaş 50, Tablo 2’de 56 olarak verilmiştir.

Hayvan dağılımı: Sonuç anlatısındaki sığır, koyun ve keçi yüzdeleri ile bazı ortalama sürü büyüklükleri Tablo 2’de verilen frekans ve ortalamalarla tam olarak uyuşmamaktadır.

Breusch–Pagan yorumu: Kaynak p>0,05 durumunu önce homoskedastisite olarak tanımlamakta, daha sonra aynı sonucu heteroskedastisite kanıtı olarak yorumlamaktadır.

R kodu: İlk probit model gösteriminde probit nesnesi oluşturulurken logit nesnesine de atama yapıldığı görünen bir kod satırı bulunmaktadır; sonraki dönüştürülmüş gösterimde logit ve probit bağlantıları ayrı verilmiştir.

Demonstrasyon: Yöntem bölümünde “No practical demonstrations were done” denirken sonuç bölümünde katılımcıların cihaz “demonstrasyonu” sonrasında istek bildirdiği söylenmektedir. Yöntemdeki ayrıntılı açıklamaya göre uygulanan işlem bir resim gösterimi ve sözlü bilgilendirmedir.

Yorum sınırı

Bu çalışma teknoloji farkındalığı ve beyan edilmiş satın alma isteği araştırmasıdır. Sonuçların “GPS tasması hırsızlığı azaltmıştır” veya “çiftçilerin %42’si GPS tasması kullanmaktadır” biçiminde aktarılması kaynak tarafından desteklenmez. Doğru ifade, katılımcıların %42’sinin cihazın işlevi ve fiyatı açıklandıktan sonra onu satın alıp denemeye istekli olduğunu bildirmesidir.