GPS heyvan izləmə cihazı, təsərrüfat heyvanının yerini izləmək məqsədilə istifadə olunan rəqəmsal izləmə texnologiyasıdır. Bu tədqiqat Cənubi Afrikanın Eastern Cape əyalətindəki iki kənddə heyvandarlıqla məşğul olan ev təsərrüfatı başçılarının bu texnologiya barədə məlumatlılığını, cihazı satın almaq istəyini və satın alma istəyi ilə əlaqəli sosial-iqtisadi və heyvandarlıq dəyişənlərini araşdırır. Yekun təhlil 137 iştirakçıya əsaslanır; məlumatlılıq təsviri statistika ilə, satın alma istəyinin müəyyənediciləri isə logit və probit modelləri ilə qiymətləndirilir. İştirakçıların %28-i GPS heyvan izləmə texnologiyasını əvvəlcədən tanıdığı halda, cihazın necə işlədiyi və R2.500 kimi bildirilən vahid qiyməti izah edildikdən sonra %42-si cihazı satın alıb heyvanlarında sınamağa hazır olduğunu bildirib.

Model nəticələri ev təsərrüfatının ölçüsü, heyvan sayı, hasarlanmamış ortaq otlaqdan istifadə və saxlanılan heyvan növünün satın alma istəyi ilə statistik əlaqə göstərdiyini bildirir. Ümumi heyvan sayının artması və qoyun saxlama müsbət əlaqələrlə; keçi saxlama və hasarlanmamış otlaqdan istifadə isə mənfi əlaqələrlə qeyd olunub. Bununla belə, tədqiqat real cihaz alışını, uzunmüddətli istifadəni, GPS dəqiqliyini, oğurlanan heyvanların geri tapılma nisbətini və ya texnologiyanın oğurluğu faktiki olaraq azaldıb-azaltmadığını ölçməyib. %42 göstəricisi real mənimsəmə səviyyəsi deyil, məlumatlandırmadan sonra bildirilən satın alma istəyidir.

Tədqiqat problemi

Heyvandarlıq Eastern Cape-in kənd ərazilərindəki kiçikmiqyaslı fermer təsərrüfatları üçün ərzaq, gəlir və başqa iqtisadi və ya mədəni funksiyalar təmin edə bilər. Mənbə tədqiqat bu dolanışıq mənbəyinin heyvan oğurluğu səbəbindən təzyiq altında olduğunu və xüsusilə ortaq otlaqlarda heyvanların geniş ərazilərdə sərbəst hərəkət etməsinin izləmə və təhlükəsizlik problemlərini artıra bildiyini müzakirə edir.

Məqalənin ədəbiyyat icmalında işarələmə, heyvan qeydiyyatının aparılması, patrul fəaliyyəti və təhlükəsizlik tədbirləri ilə yanaşı GPS izləmə cihazları da heyvan oğurluğunu azaltmağa yönəlmiş texnologiyalar arasında nəzərdən keçirilir. GPS yaxalığının əsas üstünlüyü heyvan sahibinin heyvanın yerini izləyə bilməsi və bəzi sistemlərdə müəyyən edilmiş sahədən kənara çıxma kimi hallarda xəbərdarlıq ala bilməsidir.

Eastern Cape-də bildirilmiş heyvan oğurluğu halları

Məqalənin Şəkil 1-i, Clack (2023) tərəfindən istifadə edilən məlumatlara əsaslanaraq Eastern Cape-də bildirilən heyvan oğurluğu hallarının 2018/19 ilə 2022/23 arasındakı gedişini göstərir. Bu sıra tədqiqatın 137 fermerdən topladığı ilkin sorğu məlumatı deyil; tədqiqat probleminin regional fonunu təşkil edən ikinci dərəcəli məlumatdır.

GPS Heyvan İzləmə Cihazları Bu Tədqiqatda Hansı Məqsədlə Nəzərdən Keçirildi?

GPS heyvan izləmə cihazları bu tədqiqatda heyvan sahibinin heyvanın yerini izləməsini təmin etməklə heyvan oğurluğu riskinin idarə olunmasına töhfə verə biləcək rəqəmsal texnologiya kimi nəzərdən keçirilib; tədqiqat cihazın texniki performansını və ya real oğurluq azaldıcı təsirini sınaqdan keçirmək əvəzinə fermerlərin texnologiya barədə məlumatlılığını və cihazı satın almağa dair bildirilmiş istəyini ölçüb.

Mənbədə müzakirə edilən GPS izləmə texnologiyasının funksiyaları

Ədəbiyyat bölməsində GPS sistemlərinin real vaxtda və ya aktual yer izləməsi, itmiş və ya oğurlanmış heyvanın tapılmasına kömək etmə, virtual sərhədlər vasitəsilə otlaq idarəçiliyini dəstəkləmə və bəzi qabaqcıl sistemlərdə hərəkət və ya davranış məlumatlarından heyvan idarəçiliyinə dair məlumat yaratma kimi mümkün faydaları izah edilir.

Bunların hamısı mövcud sahə tədqiqatında ölçülmüş performans nəticələri deyil. Tədqiqatın öz ilkin məlumatları fermerlərin məlumatlılığına, heyvan oğurluğu təcrübəsinə və cihazı satın almağa dair münasibətinə aiddir.

Məlumatlılıqla satın alma istəyi arasındakı fərq

İştirakçıların yalnız %28-i tədqiqatdan əvvəl heyvan izləmə cihazlarından xəbərdar idi. Texnologiyanı bilməyən iştirakçılara GPS yaxalığının şəkli göstərildi, işləmə prinsipi şifahi şəkildə izah edildi və mənbədə bildirilən R2.500 pərakəndə qiyməti deyildi. Praktik cihaz nümayişi aparılmadı.

Bu məlumatlandırmadan sonra iştirakçıların %42-si cihazı satın alıb heyvanlarında sınamağa hazır olduğunu bildirdi. Buna görə %28 “əvvəlcədən məlumatlılıq”, %42 isə “məlumatlandırmadan sonra bildirilmiş satın alma istəyi” kimi oxunmalıdır. İki göstərici eyni anlayışı ölçmür.

Kənd təsərrüfatı üzrə məsləhət/yayım xidmətlərinin rolu

Müəlliflər aşağı məlumatlılıq səviyyəsini kənd təsərrüfatı üzrə yayım xidmətlərinin texnologiyanın yayılmasındakı rolu ilə əlaqələndirirlər. Tədqiqatın əsas tətbiq tövsiyələrindən biri, yayım əməkdaşlarının yerli fermer təşkilatları və heyvanların toplandığı yerli məkanlar vasitəsilə GPS izləmə texnologiyaları haqqında hədəfli məlumatlandırma tədbirləri aparmasıdır.

Bu tövsiyə GPS cihazının tədqiqatda oğurluğu azaltdığının sübut edildiyi mənasına gəlmir. Tədqiqatın göstərdiyi nəticə iştirakçıların texnologiya barədə biliyi və satın alma istəyinin mövcud səviyyəsi, eləcə də bəzi fermer/heyvandarlıq xüsusiyyətlərinin bu istəklə statistik əlaqəsidir.

Fermerlərin GPS İzləmə Cihazı Satın Alma İstəyinə Hansı Amillər Təsir Etdi?

Tədqiqatın logit və probit modellərində ev təsərrüfatının ölçüsü, ümumi heyvan sayı, hasarlanmamış ortaq otlaqdan istifadə və heyvan növləri satın alma istəyi ilə əhəmiyyətli əlaqələr göstərmişdir; ümumi heyvan sayı və qoyun saxlama müsbət, hasarlanmamış otlaqdan istifadə və keçi saxlama isə mənfi əmsallarla bildirilib, lakin bu əlaqələr müşahidə xarakterli sorğu məlumatlarından əldə edilib və səbəbiyyət kimi şərh edilməməlidir.

Ev təsərrüfatının ölçüsü

Mənbə daha kiçik ev təsərrüfatlarının cihazı satın almağa daha meylli olduğunu şərh edir. Ev təsərrüfatının ölçüsü dəyişəni üçün logit modelində -0,11, probit modelində -0,07 dəyərləri bildirilib; probit nəticəsi mənbədə p<0,05 səviyyəsində işarələnib.

Heyvan sayı

Ümumi heyvan sayı üçün hər iki modeldə 0,02 dəyərində müsbət və p<0,01 səviyyəsində əhəmiyyətli əmsal/marjinal təsir bildirilib. Müəlliflərin şərhinə görə daha böyük sürüsü olan fermerlər üçün izləmə texnologiyasına sərmayə qoymaq daha məntiqli görünə bilər.

Hasarlanmamış ortaq otlaqlar

Hasarlanmamış otlaq dəyişəni hər iki modeldə mənfi və statistik əhəmiyyətli bildirilib. Mənbə geniş və hasarsız ortaq otlaqlarda heyvanların sərbəst hərəkət etməsinin izləməni çətinləşdirə biləcəyini müzakirə edir.

Heyvan növü

Qoyun saxlama hər iki modeldə müsbət və əhəmiyyətli əlaqə göstərib. Mənbə müəllifləri bunu qoyunların oğurluğa qarşı daha həssas ola bilməsi kimi şərh edir. Keçi saxlama isə hər iki modeldə mənfi və əhəmiyyətli əmsalla bildirilib. “Digər heyvanlar” kateqoriyası da müsbət və əhəmiyyətlidir.

Oğurluğun baş verdiyi yer

Heyvanın evə yaxın ağıldan, yoxsa otlaqdan oğurlanması dəyişənləri müəlliflərin şərhinə görə izləmə cihazı satın alma istəyini əhəmiyyətli şəkildə izah etməyib. Bu fərq “heyvan oğurluğu vacib deyil” demək deyil; yalnız araşdırılan reqressiyalarda oğurluğun baş verdiyi yerin satın alma istəyini müstəqil şəkildə izah etmədiyini göstərir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat sahələri

Tədqiqat Eastern Cape əyalətindəki iki yaşayış məntəqəsində aparılıb: Raymond Mhlaba Local Municipality daxilində Msobomvu və Ingquza Hill Local Municipality daxilində Nkunzimbini. Mənbə nümunənin iki kənd arasında statistik müqayisə aparmağa uyğun olmadığını açıq şəkildə bildirir.

Nümunə və sorğunun tətbiqi

Metod bölməsinə görə ümumilikdə 137 heyvan sahibi ev təsərrüfatı başçısı müsahibədə iştirak edib: Msobomvu-dan 69 və Nkunzimbini-dən 68 nəfər. Sorğu forması ingiliscə hazırlanıb; Xhosa dilini ana dili kimi danışan təlim keçmiş sorğuçular iştirakçıların cavablarını Xhosa dilindən ingilis dilinə köçürüblər. Sorğu forması geniş tətbiqdən əvvəl 10 nəfərlə ilkin sınaqdan keçirilib.

Sorğu fermer demoqrafiyası, saxlanılan heyvanlar, heyvan saxlama məqsədləri, heyvan oğurluğu təcrübəsi, oğurlanan heyvan növü və oğurluğun baş verdiyi yer, eləcə də GPS izləmə cihazı haqqında məlumatlılıq və satın alma istəyi barədə sualları əhatə edib.

Məlumatlandırma şərti

GPS izləmə cihazını bilməyən iştirakçılara cihazın şəkli göstərilib, necə işlədiyi şifahi şəkildə izah edilib və pərakəndə qiyməti R2.500 olaraq bildirilib. Mənbə praktik nümayiş aparılmadığını açıq şəkildə qeyd edir. Bu məlumatlandırmadan sonra iştirakçılardan cihazı satın almağa hazır olub-olmadıqları soruşulub.

Logit modeli

Satın alma istəyi ikili nəticə dəyişənidir: iştirakçı cihazı satın almağa hazırdır və ya hazır deyil. Mənbə bu ikili nəticəni modelləşdirmək üçün logit və probit reqressiyalarından istifadə edib. Mənbədə verilən logit modelinin ümumi forması belədir:

\[ P(Y=1 \mid x_1,x_2,\ldots,x_k)= \frac{1}{1+e^{-(\beta_0+\beta_1x_1+\beta_2x_2+\cdots+\beta_kx_k)}} \]

Burada \(P(Y=1\mid X)\), izah edən dəyişənlər verildikdə iştirakçının satın almağa hazır olma ehtimalını; \(\beta_0\) sabit həddi; \(\beta_1,\ldots,\beta_k\) isə qiymətləndirilən əmsalları ifadə edir.

Logit funksiyası xətti proqnoz dəyərini 0 ilə 1 arasında ehtimal sahəsinə çevirir. Buna görə əmsalların birbaşa “faiz bəndi dəyişikliyi” kimi oxunması xətti reqressiyadakı qədər sadə deyil.

Probit modeli

Mənbə probit modelini standart normal kumulyativ paylanma funksiyasına əsaslanan ikinci ikili nəticə modeli kimi istifadə edir və ümumi ifadəni bu formada verir:

\[ E(Y\mid X)=P(Y=1\mid X)=\mu(\beta_0+\beta_1x) \]

Mənbənin notasiya sistemində \(\mu\), standart normal paylanmanın kumulyativ paylanma funksiyasını ifadə edir. Logit və probit modellərinin birlikdə istifadə edilməsinin məqsədi əsas əlaqələrin iki fərqli bağlantı funksiyası altında oxşar olub-olmadığını müqayisə etməkdir.

Marjinal təsir

Tədqiqat əmsallarla yanaşı marjinal təsirləri də hesablayıb. Marjinal təsir, digər dəyişənlər sabit saxlanarkən izah edən dəyişəndə bir vahid dəyişmənin modelin gözlənilən çıxışında yaratdığı dəyişməni ifadə edir.

Mənbə qeyri-xətti vəziyyəti izah etmək üçün bu nümunəni verir:

\[ y=\beta_1x_1+\beta_2x_2+\beta_3x_1^2 \]

Bu halda \(x_1\) üçün marjinal təsir:

\[ \frac{\partial y}{\partial x_1}=\beta_1+2\beta_3x_1 \]

olur. Buna görə qeyri-xətti modellərdə marjinal təsir dəyişənin yerləşdiyi nöqtəyə görə dəyişə bilər. Mənbə marjinal təsirlərin R 4.3.2 mühitində hesablandığını bildirir.

Breusch–Pagan testi ilə bağlı mənbədaxili uyğunsuzluq

Mənbə studentised Breusch–Pagan testini tətbiq etdiyini və sıfır hipotezini p>0,05 halında homoskedastiklik kimi müəyyən etdiyini yazır. Lakin dərhal sonra p>0,05 nəticəsini heteroskedastiklik göstəricisi kimi şərh edib modeli transformasiya etdiyini bildirir. Bu iki ifadə bir-biri ilə uyğun deyil. Verianla bu statistik problemi səssizcə düzəldib yeni nəticə yaratmır; yalnız mənbə mətnindəki ziddiyyəti görünən edir.

İştirakçıların əsas xüsusiyyətləri

Cədvəl 2 həmçinin 46 iştirakçının hasarlanmış, 91 iştirakçının hasarlanmamış otlaqlarda otardığını; iştirakçıların 104-nün kişi, 33-nün qadın olduğunu və ailə vəziyyəti kateqoriyalarında 112 evli, 21 subay və 4 dul iştirakçı olduğunu bildirir.

Mənbə mətnində orta yaş 50 kimi verilsə də Cədvəl 2-də 56-dır. Eyni şəkildə heyvan növləri ilə bağlı mətndəki bəzi faizlər və orta sürü ölçüləri Cədvəl 2 ilə uyğun gəlmir. Verianla bu dəyərlərdən birini səssizcə “doğru” seçməyib; yuxarıdakı cədvəl birbaşa mənbə Cədvəl 2 dəyərlərini göstərir və fərq Mənbə və Metod Qeydində ayrıca qeyd olunur.

Oğurluğun baş verdiyi yer

Cədvəl 2-də oğurluq yeri üçün 46 ağıldan, 89 ortaq otlaqdan və 2 digər yerdən hadisə bildirilib. Mənbə mətni oğurlanan heyvanların təxminən %64-nün ortaq otlaq sahələrindən itdiyini bildirir.

Logit və probit nəticələri

Əhəmiyyətlilik: Mənbədə *** p<0,001; ** p<0,01; * p<0,05 kimi müəyyən edilib. Model cədvəllərində N=137; pseudo R² dəyərləri logit üçün 0,30 və probit üçün 0,31 kimi verilib.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

Tədqiqat araşdırılan iki kənddə GPS heyvan izləmə cihazları barədə məlumatlılığın aşağı olduğunu və cihaz haqqında məlumat verildikdən sonra iştirakçıların bir hissəsinin satın almağa hazır olduğunu göstərir. Satın alma istəyinin ev təsərrüfatının ölçüsü, heyvan sayı, otlaq quruluşu və heyvan növü kimi dəyişənlərlə statistik əlaqələri bildirilib.

Tədqiqat həmçinin texnologiyanın yayılmasında kənd təsərrüfatı üzrə yayım xidmətlərinin əhəmiyyətini vurğulayır və GPS izləmə sistemləri barədə məlumatlandırma tədbirlərinin yerli fermer təşkilatları və ya heyvandarlıq fəaliyyətlərinin cəmləşdiyi yerli məkanlar vasitəsilə həyata keçirilməsini tövsiyə edir.

Müəlliflər izləmə texnologiyasına dair məlumatlılığın heyvanların qeydiyyatlı şəkildə işarələnməsi və rəsmi marka qeydiyyatı barədə məlumatlılıqla birlikdə nəzərdən keçirilməsini tövsiyə edirlər. Gələcək tədqiqatlar üçün fermerlərin heyvan markalanması və qeydiyyatı prosesləri barədə bilik səviyyəsinin araşdırılması təklif olunub.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

Tədqiqat GPS cihazlarının heyvan oğurluğunu müəyyən bir faizlə azaltdığını göstərmir. Oğurlanan heyvanların cihazdan istifadə etməklə nə qədərinin geri tapıldığı ölçülməyib. GPS yer dəqiqliyi, bağlantı etibarlılığı, əhatə dairəsi, batareya ömrü və ya texniki xidmət xərci sınaqdan keçirilməyib.

Tədqiqat real satın almanı və ya uzunmüddətli texnologiya mənimsənilməsini ölçmür. %42 göstəricisi cihaz haqqında məlumat və qiymət verildikdən sonra bildirilən satın alma istəyidir.

Nümunə yalnız iki kənddən gəlir və mənbənin özü bu nümunənin iki kəndi müqayisə etməyə imkan vermədiyini bildirir. Nəticələr bütün Eastern Cape fermerlərinə və ya başqa ölkə və istehsal sistemlərinə birbaşa ümumiləşdirilə bilməz.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər

Tədqiqatda iştirakçılara texnologiya barədə məlumat verildikdən sonra satın alma istəyi soruşulduğuna görə nəticə real bazar davranışı deyil. Cihaz fiziki olaraq sınaqdan keçirilməyib. Mənbə nümunə götürmə mexanizmini ətraflı izah etmir. Bundan əlavə, nümunə ölçüsü, model adları, orta yaş, heyvan bölgüləri və heteroskedastiklik testinin şərhində mənbədaxili uyğunsuzluqlar mövcuddur.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Awareness and Willingness to Adopt Livestock Tracking Devices to Mitigate Stock Theft Among Eastern Cape Communal Farmers

Müəlliflər: S. Zantsi; L. Mdiya; L. Ngobeni; S. Madyo.

Corresponding author: S. Zantsi.

Mənbə PDF-də S. Zantsi afiliyasiyaları: Economic Analysis Unit, Agricultural Research Council; Department of Sustainable Agriculture and Development, University of the Free State. Rəsmi cari jurnal qeydi əlavə olaraq University of South Africa afiliyasiyasını göstərir.

L. Mdiya: Department of Sustainable Agriculture and Development, University of the Free State.

L. Ngobeni: Economic Analysis Unit, Agricultural Research Council.

S. Madyo: Economic Analysis Unit, Agricultural Research Council.

DOI: 10.17159/2413-3221/2026/v54n1a20517.

Jurnal: South African Journal of Agricultural Extension (SAJAE).

Nəşriyyat: South African Society for Agricultural Extension.

Cild / nömrə / səhifə: 54(1), 40–61.

Nəşr tarixi: 23 Fevral 2026.

Mənbə növü: Resenziyalı elmi tədqiqat məqaləsi.

Resenziya: Jurnal siyasəti üç müstəqil rəyçi ilə ikiqat kor resenziya tətbiq edir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Tədqiqat növü: İki kənd yaşayış məntəqəsində aparılmış kəmiyyət sorğusu və ekonometrik modelləşdirmə tədqiqatı.

Yekun nümunə: 137 heyvan sahibi ev təsərrüfatı başçısı; Msobomvu n=69, Nkunzimbini n=68.

İlkin sınaq: 10 iştirakçı.

Dil tətbiqi: Sorğu forması ingiliscə hazırlanıb; müsahibələr Xhosa dilini ana dili kimi danışan sorğuçular tərəfindən aparılıb və cavablar ingilis dilinə köçürülüb.

Texnologiya barədə məlumatlandırma: GPS yaxalığının şəkli və şifahi izah; praktiki cihaz nümayişi aparılmayıb.

Mənbədə verilən cihaz qiyməti: R2.500.

Təhlil proqramı: R 4.3.2.

Statistik metod: Təsviri statistika, logit reqressiyası, probit reqressiyası, marjinal təsirlər və studentised Breusch–Pagan testi.

Etika/razılıq: Təqdim edilmiş PDF-də ayrıca etik komitə nömrəsi və ya məlumatlandırılmış razılıq bəyanatı bildirilməyib.

Maliyyələşdirmə: Təqdim edilmiş PDF-də ayrıca maliyyələşdirmə bəyanatı yoxdur.

Maraqlar toqquşması: Təqdim edilmiş PDF-də ayrıca maraqlar toqquşması bəyanatı yoxdur.

Məlumat əlçatanlığı: Təqdim edilmiş PDF-də ayrıca məlumat əlçatanlığı bəyanatı yoxdur.

CRediT/müəllif töhfələri: Təqdim edilmiş PDF-də ayrıca müəllif töhfəsi bəyanatı yoxdur.

Mənbədəki mühüm uyğunsuzluqlar

Nümunə ölçüsü: Giriş bölməsində tədqiqat 200 heyvan sahibindən alınmış ilkin məlumat kimi təqdim edildiyi halda, metod, nəticələr və model cədvəlləri N=137 verir.

Model adı: Abstract “logit və tobit” modelləri deyir, metod və nəticələr bölmələri isə “logit və probit” modellərindən istifadə edir.

Orta yaş: Nəticələrin mətnində orta yaş 50, Cədvəl 2-də isə 56 verilib.

Heyvan bölgüsü: Nəticələrin mətnindəki iribuynuzlu mal-qara, qoyun və keçi faizləri ilə bəzi orta sürü ölçüləri Cədvəl 2-də verilən tezlik və ortalamalarla tam uyğun gəlmir.

Breusch–Pagan şərhi: Mənbə p>0,05 halını əvvəlcə homoskedastiklik kimi müəyyən edir, sonra isə eyni nəticəni heteroskedastiklik sübutu kimi şərh edir.

R kodu: İlk probit modelinin təqdimatında probit obyekti yaradılarkən logit obyektinə də mənimsətmə olduğu görünən kod sətri var; sonrakı transformasiya olunmuş təqdimatda logit və probit əlaqələri ayrıca verilir.

Nümayiş: Metod bölməsində “No practical demonstrations were done” deyildiyi halda nəticələr bölməsində iştirakçıların cihaz “demonstrasiyasından” sonra istək bildirdiyi deyilir. Metoddakı ətraflı izaha görə tətbiq olunan proses şəkil göstərilməsi və şifahi məlumatlandırmadır.

Şərh sərhədi

Bu tədqiqat texnologiya barədə məlumatlılıq və bildirilmiş satın alma istəyi araşdırmasıdır. Nəticələrin “GPS yaxalığı oğurluğu azaldıb” və ya “fermerlərin %42-si GPS yaxalığından istifadə edir” formasında təqdim edilməsi mənbə tərəfindən dəstəklənmir. Düzgün ifadə budur ki, iştirakçıların %42-si cihazın funksiyası və qiyməti izah edildikdən sonra onu satın alıb sınamağa hazır olduğunu bildirib.