Bu çalışma, Bangladeş'teki KOBİ girişimcilerinin dijital ödeme araçlarını ilk kez benimsemelerinden sonra neden kullanmaya devam ettiklerini araştırıyor. Araştırmacılar Teknoloji Kabul Modeli'ni (Technology Acceptance Model, TAM) ve Benimseme Sonrası Modeli'ni (Post-Adoption Model, PAM) birleştirerek algılanan kullanım kolaylığı (PEOU), algılanan fayda (PU), memnuniyet (SAT), sürdürülebilirlik tutumu (SUS) ve sürekli kullanım niyeti (CIU) arasındaki ilişkileri inceliyor. SME Foundation'a kayıtlı ve 2024 SME Product Fair'e katılmış girişimcilerden elde edilen 219 geçerli anket SmartPLS 4.0 ile Kısmi En Küçük Kareler Yapısal Eşitlik Modellemesi (PLS-SEM) kullanılarak analiz edilmiştir. Sonuçlara göre kullanım kolaylığı ve fayda algısı sürekli kullanım niyetini doğrudan anlamlı biçimde artırmamakta; bunun yerine bu iki algının uzun dönem kullanım üzerindeki etkisi büyük ölçüde kullanıcı memnuniyeti ve bazı ilişkilerde sürdürülebilirlik tutumu üzerinden işlemektedir. En önemli yorum sınırı, araştırmanın gerçek kullanım davranışını veya nesnel çevresel sürdürülebilirlik sonuçlarını ölçmemesi; Bangladeş'teki belirli bir KOBİ girişimci örnekleminin öz-bildirimli niyet ve tutumlarını incelemesidir.

Çalışmanın en güçlü doğrudan sonuçlarından biri memnuniyet ile sürekli kullanım niyeti arasındaki ilişkidir. Memnuniyetin sürekli kullanım niyeti üzerindeki standartlaştırılmış yol katsayısı β = 0,488 ve p < 0,001 olarak bulunmuştur. Algılanan kullanım kolaylığının sürekli kullanım niyetine doğrudan etkisi β = 0,069 (p = 0,272), algılanan faydanın doğrudan etkisi ise β = 0,062 (p = 0,381) düzeyinde kalmış ve istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. Buna karşılık memnuniyet, her iki değişken ile sürekli kullanım niyeti arasındaki ilişkide tam aracılık göstermiştir.

Araştırmanın temel sorusu nedir?

Araştırmanın odak noktası dijital ödeme araçlarının yalnızca benimsenmesi değil, benimsendikten sonra kullanılmaya neden devam edildiğidir. Yazarlar mevcut teknoloji kabul araştırmalarının önemli bölümünün ilk benimseme kararını açıklamaya odaklandığını; kullanım kolaylığı ve algılanan fayda gibi ilk aşama değerlendirmelerinin gerçek kullanım deneyimi sonrasında memnuniyete ve kalıcı kullanım niyetine nasıl dönüştüğünün daha az incelendiğini savunuyor.

Çalışma bu boşluğu üç araştırma sorusuyla sınamaktadır:

1. KOBİ girişimcilerinin dijital ödeme araçlarından memnuniyeti ve kullanmaya devam etme niyeti, algılanan kullanım kolaylığı ve algılanan faydaya bağlı mıdır?
2. Sürdürülebilirlik tutumu, bu öncül değişkenlerle memnuniyet ve sürekli kullanım niyeti arasındaki ilişkide aracı rol oynar mı?
3. Memnuniyet, kullanım kolaylığı ve algılanan fayda ile sürekli kullanım niyeti arasındaki ilişkilere aracılık eder mi?

Dijital ödeme araçları çalışmada neyi kapsıyor?

Dijital Ödeme Araçları (Digital Payment Tools, DPTs), paranın bir hesaptan diğerine dijital sistemler üzerinden aktarılmasını sağlayan ödeme yöntemlerini ifade ediyor. Çalışmanın Bangladeş bağlamında mobil finansal hizmetler, debit ve kredi kartları, POS terminalleri, internet bankacılığı, QR kodlu ödemeler ve çevrim içi ödeme ağ geçitleri bu kapsama giriyor.

Makalenin Şekil 1'i Bangladesh Bank verilerinden aktarılan 2022–2024 dönemini gösteriyor. Mobil ödeme uygulamalarındaki işlem sayısı 2022'de 428 milyon, 2023'te 550 milyon ve 2024'te 670 milyon olarak veriliyor. İnternet bankacılığı işlemleri aynı dönemlerde 5,62 milyondan 9,90 milyona ve ardından 15,57 milyona; debit ve kredi kartı işlemleri ise 31,96 milyondan 36,97 milyona ve 42,25 milyona yükseliyor.

Bu değerler araştırmanın 219 katılımcısından ölçülen sonuçlar değildir; araştırmacıların Bangladeş'teki dijital ödeme bağlamını göstermek için aktardığı ikincil Bangladesh Bank verileridir.

TAM nedir ve çalışmada nasıl kullanılıyor?

Teknoloji Kabul Modeli (Technology Acceptance Model, TAM), kullanıcıların bir teknolojiyi benimsemesini özellikle iki temel algı üzerinden açıklar:

• Algılanan kullanım kolaylığı (Perceived Ease of Use, PEOU): Kullanıcının teknolojiyi kullanmanın fazla çaba gerektirmediğine ilişkin algısı.
• Algılanan fayda (Perceived Usefulness, PU): Teknolojinin görevleri veya performansı iyileştireceğine ilişkin algı.

Çalışmanın modelinde PEOU'nun PU'yu artırması; PEOU ve PU'nun da memnuniyet ve sürekli kullanım niyeti üzerinde etkili olması sınanmıştır.

PAM neden modele eklendi?

TAM özellikle bir teknolojinin ilk kabulünü açıklamada kullanılırken, araştırmacılar kullanıcı deneyimi başladıktan sonra davranışın değişebileceğini vurguluyor. Bu nedenle Post-Adoption Model (PAM) kullanılarak memnuniyet, teknoloji kullanımının sürdürülmesini açıklayan merkezi bir değişken hâline getiriliyor.

Modelin mantığına göre bir girişimci bir ödeme aracını başlangıçta kolay ve faydalı bulabilir; fakat uzun vadede kullanmaya devam edip etmemesi, gerçek kullanım deneyiminin ne kadar tatmin edici olduğuna bağlı olabilir. Araştırmanın sonuçları bu ayrımın özellikle önemli olduğunu göstermektedir.

Sürdürülebilirlik tutumu ne anlama geliyor?

Çalışmadaki sürdürülebilirlik tutumu (Sustainability Attitude, SUS), dijital ödeme sistemlerinin gerçek çevresel etkisinin fiziksel ölçümü değildir. Araştırmacılar SUS'u, KOBİ girişimcilerinin dijital ödemeleri uzun dönemli ekonomik ve sosyal sürdürülebilirlik ile sorumlu iş uygulamalarıyla ne ölçüde uyumlu gördüklerini temsil eden tek boyutlu algısal bir yapı olarak tanımlıyor.

Bu ayrım önemlidir. Çalışma veri merkezlerinin elektrik tüketimini, karbon ayak izini, su kullanımını, fiziksel para üretimindeki kaynak tüketimini veya dijital ödeme başına enerji miktarını ölçmemektedir. Dolayısıyla sonuçlardan “dijital ödeme nakitten çevresel olarak daha sürdürülebilirdir” şeklinde doğrudan bir sonuç çıkarılamaz.

SUS ölçeğindeki üç madde girişimcilerin dijital parayı olumlu değerlendirmesi, sürdürülebilir faaliyetlere yönelik olumlu tutumu ve kâğıt gerektirmediği için dijital parayı nakde tercih etme eğilimini sorgulamaktadır.

Araştırmanın kavramsal modeli nasıl çalışıyor?

Şekil 2'deki model beş ana yapı içeriyor:

• Algılanan kullanım kolaylığı — PEOU
• Algılanan fayda — PU
• Sürdürülebilirlik tutumu — SUS
• Memnuniyet — SAT
• Sürekli kullanım niyeti — CIU

PEOU ve PU başlangıç algılarını; SAT kullanım sonrası değerlendirmeyi; CIU gelecekte sistemi kullanmayı sürdürme niyetini temsil ediyor. SUS ise hem memnuniyete hem sürekli kullanım niyetine giden bazı yollar üzerinde aracı değişken olarak modelleniyor.

Kimler araştırmaya katıldı?

Araştırmanın hedef kitlesi Bangladeş SME Foundation'a kayıtlı KOBİ girişimcileridir. Katılımcı seçiminin ek şartı 2024 yılında SME Foundation tarafından düzenlenen SME Product Fair'e katılmış olmalarıdır.

Araştırmacılar bu grubu amaçlı örnekleme yöntemiyle seçmiştir. Gerekçe, fuara katılan girişimcilerin büyümeye odaklı, ağlara bağlı ve dijital araçlara nispeten yatkın olmasının beklenmesidir. Bununla birlikte bu özellik aynı zamanda örneklem sınırlılığıdır: daha az dijitalleşmiş, kırsal, kayıt dışı veya fuara katılmayan KOBİ'ler yeterince temsil edilmeyebilir.

332 girişimciye anket dağıtılmış, 260 girişimci ankete katılmıştır. Böylece bildirilen geri dönüş oranı %78,3'tür. Hatalı veya eksik yanıtların ayıklanmasından sonra 219 geçerli yanıt analize alınmıştır. Veri toplama Ocak–Mart 2025 döneminde gerçekleştirilmiştir.

Katılımcıların profili nasıldı?

Örneklemin %66'sı erkeklerden oluşmaktadır. Yaş dağılımında 26–30 yaş grubu %30, 20–25 yaş grubu %29 düzeyindedir. Katılımcıların %45,7'si lisans, %34,3'ü yüksek lisans derecesine sahiptir.

Katılımcıların %48,86'sı bKash ve Nagad gibi mobil finansal hizmetleri, %29,68'i debit kartları, %14,61'i kredi kartlarını, %12,79'u ATM kartlarını ve %13,24'ü çevrim içi bankacılığı kullandığını bildirmiştir. DPT türleri birbirini dışlayan kategoriler değildir; aynı girişimcinin birden fazla ödeme aracı kullanabilmesi mümkündür.

Dijital ödeme araçlarını kullanım süresi bakımından en büyük grup %54,79 ile 3–5 yıllık kullanıcılar olarak bildirilmiştir.

Anket hangi ölçekle uygulanmıştır?

Anket maddeleri daha önce yayımlanmış ölçeklerden uyarlanmış ve beşli Likert ölçeği kullanılmıştır:

1 = kesinlikle katılmıyorum ile 5 = kesinlikle katılıyorum.

Tablo 2 ve Ek A'ya göre ölçüm yapısı şöyledir:

Toplam 16 madde bulunmaktadır. Bununla birlikte yöntem bölümündeki bir cümle PEOU için dört, diğer yapılar için üç madde olduğunu söylemektedir. Bu ifade Tablo 2 ve Ek A ile uyuşmamaktadır; tablo ve ek PEOU = 3, PU = 4 yapısını göstermektedir.

PLS-SEM neden kullanıldı?

Veriler SmartPLS 4.0 kullanılarak Kısmi En Küçük Kareler Yapısal Eşitlik Modellemesi (Partial Least Squares Structural Equation Modeling, PLS-SEM) ile analiz edilmiştir. Araştırmacılar yöntemi, bütünleşik TAM–PAM yapısında birden fazla doğrudan ve aracılı ilişkiyi aynı model içinde tahmin edebilmesi ve görece sınırlı örneklemlerde karmaşık yapısal modelleri incelemeye uygun olması nedeniyle tercih etmiştir.

Çalışma ayrıca anonimlik, soru ifadelerinin dikkatli hazırlanması ve Varyans Şişirme Faktörü (Variance Inflation Factor, VIF) analiziyle ortak yöntem yanlılığı riskini azaltmaya çalışmıştır.

Ölçüm modeli güvenilir miydi?

Çalışmanın raporladığı ölçüm göstergeleri belirlenen eşiklerin üzerinde kalmıştır. Madde yükleri 0,70'in üzerindedir. Cronbach alfa değerleri 0,706–0,814, bileşik güvenilirlik (CR) değerleri 0,735–0,818 arasında değişmektedir.

Yakınsak geçerlilik için kullanılan Ortalama Açıklanan Varyans (Average Variance Extracted, AVE) değerleri 0,588–0,728 aralığındadır ve çalışmada kullanılan 0,50 eşiğinin üzerindedir. Heterotrait–Monotrait (HTMT) oranlarının tamamı da 0,90'ın altında bulunmuş ve araştırmacılar ayrışma geçerliliğinin sağlandığı sonucuna ulaşmıştır.

Model ne kadar varyans açıklıyor?

Modelde PEOU, PU ve SUS birlikte memnuniyetteki varyansın %36,5'ini açıklamaktadır (`R² = 0,365`). PEOU, PU, SUS ve SAT ise sürekli kullanım niyetindeki varyansın %41'ini açıklamaktadır (`R² = 0,410`).

Bu oranlar modelin sürekli kullanım niyetinin bütün nedenlerini açıkladığı anlamına gelmez. Aksine CIU varyansının yaklaşık %59'u model dışında kalan değişkenlerle ilişkilidir.

Hangi doğrudan yollar anlamlı bulundu?

Altı temel doğrudan hipotezden dördü desteklenmiş, ikisi desteklenmemiştir.

En büyük standartlaştırılmış doğrudan yol PEOU → PU (`β = 0,525`) olurken, sürekli kullanım açısından en önemli doğrudan ilişki SAT → CIU (`β = 0,488`) olmuştur.

Kullanım kolaylığı neden doğrudan sürekli kullanımı açıklamadı?

PEOU → CIU yolu yalnız `β = 0,069` ve `p = 0,272` değerine ulaştığı için H3 desteklenmemiştir. Başka bir ifadeyle bu örneklemde girişimcilerin bir dijital ödeme aracını kolay bulması, tek başına onu gelecekte kullanmaya devam edeceğine ilişkin niyeti anlamlı biçimde açıklamamıştır.

Bununla birlikte kullanım kolaylığı önemsiz değildir. PEOU, algılanan faydayı güçlü biçimde artırmış (`β = 0,525; p < 0,001`) ve memnuniyet üzerinde daha küçük fakat anlamlı bir doğrudan ilişki göstermiştir (`β = 0,145; p = 0,028`).

Algılanan fayda neden doğrudan sürekli kullanıma dönüşmedi?

PU → CIU ilişkisi `β = 0,062; p = 0,381` olduğu için H5 desteklenmemiştir. Buna karşılık PU → SAT yolu `β = 0,338; p < 0,001` ile anlamlıdır.

Çalışmanın modeli böylece “faydalı olduğunu düşünüyorum, o hâlde mutlaka kullanmaya devam ederim” şeklindeki doğrudan bir bağlantı yerine, “faydalı buluyorum → deneyimden memnun kalıyorum → kullanmaya devam etmeyi düşünüyorum” biçimindeki aracılı yapıyı desteklemektedir.

Memnuniyet gerçekten aracı mı?

Evet, araştırmanın PLS-SEM sonuçlarında memnuniyet hem PEOU hem PU ile CIU arasındaki ilişkide tam aracılık göstermiştir.

Özellikle PU → SAT → CIU yolundaki 0,165'lik özgül dolaylı etki, fayda algısının sürekli kullanım niyetine doğrudan değil memnuniyet üzerinden bağlanmasının çalışmada önemli bir sonuç olduğunu göstermektedir.

Sürdürülebilirlik tutumu hangi ilişkilerde aracılık yaptı?

SUS bütün yolları aynı biçimde etkilememiştir. PEOU ve PU'nun memnuniyet üzerindeki ilişkilerinde kısmi aracılık görülürken PU ile CIU arasında tam aracılık bulunmuştur. PEOU ile CIU arasında ise SUS aracılığı istatistiksel olarak desteklenmemiştir.

Bu sonuç, çalışma kapsamındaki KOBİ girişimcilerinde algılanan faydanın uzun dönem kullanım niyetine dönüşmesinde sürdürülebilirlikle uyumlu olduğu yönündeki tutumun rol oynayabileceğini göstermektedir. Ancak bu ilişki öz-bildirimli tutum ve niyet değişkenlerine dayanır; gerçek sürdürülebilirlik çıktılarının veya uzun dönem fiilî ödeme davranışının ölçümü değildir.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar nelerdir?

• PEOU, PU ile pozitif ve anlamlı biçimde ilişkilidir.
• PEOU ve PU, memnuniyetle pozitif ve anlamlı biçimde ilişkilidir.
• Memnuniyet, sürekli kullanım niyetinin anlamlı bir yordayıcısıdır.
• PEOU ve PU'nun CIU üzerindeki doğrudan yolları bu örneklemde anlamlı değildir.
• Memnuniyet, PEOU → CIU ve PU → CIU ilişkilerinde tam aracılık göstermektedir.
• Sürdürülebilirlik tutumu, PEOU ve PU ile memnuniyet arasındaki ilişkilerde kısmi aracılık göstermektedir.
• Sürdürülebilirlik tutumu PU → CIU ilişkisinde tam aracılık göstermiştir.
• SUS'un PEOU → CIU yolundaki aracılığı desteklenmemiştir.

Çalışma neyi kanıtlamıyor?

• Dijital ödeme araçlarının nesnel olarak karbon emisyonunu veya enerji tüketimini azalttığını kanıtlamıyor.
• Sürdürülebilirlik tutumu ile gerçek çevresel performansın aynı olduğunu göstermiyor.
• Öz-bildirimli sürekli kullanım niyetinin gelecekte mutlaka gerçek kullanıma dönüşeceğini kanıtlamıyor.
• Kesitsel anket tasarımı nedeniyle değişkenler arasında kesin nedensellik göstermiyor.
• Bangladeş'teki bütün KOBİ'leri temsil eden rastgele ulusal örneklem sunmuyor.
• Bangladeş dışındaki ülkeler veya Türkiye için aynı yol katsayılarının geçerli olduğunu göstermiyor.
• Güven, algılanan risk, dijital okuryazarlık ve düzenleyici destek gibi model dışında bırakılan değişkenlerin önemsiz olduğunu göstermiyor.

Türkiye açısından ne söylenebilir?

Çalışmada Türkiye'den katılımcı, ödeme sistemi, düzenleyici veri veya KOBİ örneklemi bulunmamaktadır. Bu nedenle β katsayıları ve aracılık sonuçları Türk KOBİ'lerine doğrudan aktarılamaz.

Bununla birlikte araştırmanın test ettiği TAM–PAM modeli Türkiye'de ayrı bir örneklemle sınanabilecek bir araştırma çerçevesi sunmaktadır. Türkiye için bilimsel bir sonuca ulaşmak amacıyla yerel KOBİ profili, ödeme altyapısı, düzenleyici koşullar, dijital beceri, güven ve risk algısı gibi bağlamsal değişkenlerle yeni veri toplanması gerekir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Araştırma tasarımı

Ölçüm modelinin sonuçları

Çalışmanın kullandığı kabul ölçütlerine göre tüm yapıların Cronbach alfa ve CR değerleri 0,70'in, AVE değerleri 0,50'nin üzerindedir. HTMT oranlarının tamamı da 0,90'ın altında raporlanmıştır.

Yapısal modelin açıklama gücü

Şekil 4 ve metindeki yapısal modele göre:

• PEOU, PU varyansının yaklaşık %27,6'sını açıklamaktadır (`R² = 0,276`).
• PEOU ve PU, SUS varyansının yaklaşık %19,8'ini açıklamaktadır (`R² = 0,198`).
• PEOU, PU ve SUS, SAT varyansının %36,5'ini açıklamaktadır (`R² = 0,365`).
• PEOU, PU, SUS ve SAT, CIU varyansının %41,0'ını açıklamaktadır (`R² = 0,410`).

Şekil 4'te sürdürülebilirlik yolları

Yapısal model diyagramında aracılık hesaplarının temelini oluşturan ek doğrudan yollar da verilmektedir:

Bu yollar SUS'un neden belirli dolaylı etkilerde anlamlı bir aracı konuma geldiğini açıklamaktadır.

Ortak yöntem yanlılığı ve çoklu bağlantı kontrolü

Tablo 4'teki yapısal VIF değerleri 1,000 ile 1,671 arasında değişmektedir ve tamamı çalışmanın kullandığı 3 eşiğinin altındadır. Yazarlar bu sonucu önemli çoklu bağlantı ve ortak yöntem yanlılığı sorunu bulunmadığı yönünde yorumlamaktadır.

Bununla birlikte tek bir VIF kontrolünün bütün olası öz-bildirim yanlılıklarını ortadan kaldırdığı sonucu çıkarılmamalıdır. Veriler aynı anket çerçevesinde, aynı zaman döneminde ve katılımcıların kendi değerlendirmeleriyle toplanmıştır.

Örneklem büyüklüğü nasıl gerekçelendirildi?

Araştırmacılar birden fazla örneklem büyüklüğü yaklaşımı kullanmıştır. “10 kat” yaklaşımı en yüksek içe doğru yol sayısı üzerinden en az 40 gözlem; diğer bir kural 155; 16 gözlenen gösterge üzerinden başka bir yaklaşım ise 160 katılımcı önermektedir.

G*Power 3.1.9.7 ile yapılan önsel hesaplamada orta etki büyüklüğü 0,15, α = 0,05, dört yordayıcı ve kaynakta istatistiksel güç = 0,08 olarak yazılan parametreyle toplam 85 örnek hesaplandığı bildirilmektedir. Kaynakta güç değeri 0,08 olarak geçtiği için bu Verianla metninde farklı bir değerle değiştirilmemiştir.

Yazarlar bütün bu ölçütlere dayanarak 219 katılımcının PLS-SEM için yeterli olduğu sonucuna ulaşmıştır.

Kaynak içindeki nicel tutarsızlıklar

Çalışmanın sonuçları genel olarak Tablo 4 ve Tablo 5 arasında tutarlıdır; ancak dolaylı etki bölümünün girişinde PU → CIU doğrudan etkisi bir yerde β = 0,069 olarak yazılmıştır. Tablo 4 ve Tablo 5 ise aynı ilişkiyi β = 0,062 olarak vermektedir. Bu nedenle nicel özetlerde tablo değeri 0,062 korunmuştur.

Benzer biçimde yöntem metnindeki PEOU/PU madde sayıları Tablo 2 ve Ek A ile uyuşmamaktadır. Tablo ve eklerde PEOU üç, PU dört madde içerirken yöntem paragrafı PEOU'nun dört madde içerdiğini söylemektedir.

Tablo 1'de “DPT kullanım sıklığı” için verilen frekanslar 97 + 86 + 4 = 187 olmakta ve 219 geçerli katılımcının tamamını kapsamamaktadır. “DPT kullanma yılı” kategorilerinin toplamı ise 215'tir. Çalışma kalan yanıtların hangi kategoriye ait olduğunu veya eksik olup olmadığını ayrıca açıklamamaktadır.

Araştırmanın güçlü yönleri

• İlk kabul ve kullanım sonrası davranışı TAM ile PAM'ı birleştirerek tek modelde incelemesi.
• Memnuniyet ile sürdürülebilirlik tutumunu ayrı aracılık mekanizmaları olarak değerlendirmesi.
• Doğrudan etkilerin yanı sıra özgül dolaylı etkileri sınaması.
• Ölçüm modelinde güvenilirlik, yakınsak ve ayrışma geçerliliği kontrollerini raporlaması.
• Gerçek dijital ödeme deneyimine sahip KOBİ girişimcilerine odaklanması.
• Çalışmanın sürdürülebilirlik değişkenini nesnel çevresel performansla karıştırmaması ve bu sınırı metinde açıklaması.

Araştırmanın sınırlılıkları

Yazarlar üç temel sınırlılık vurgulamaktadır. İlk olarak çalışma yalnız Bangladeş'teki KOBİ'lere odaklanmıştır. İkinci olarak amaçlı örnekleme ve SME Product Fair katılımcılarının seçilmesi dijital açıdan daha ilerici KOBİ'lerin örneklemde fazla temsil edilmesine yol açabilir. Üçüncü olarak model özellikle TAM değişkenlerine dayanmakta ve güven, dijital okuryazarlık, algılanan risk veya düzenleyici destek gibi ek faktörleri içermemektedir.

Bunlara ek olarak sürdürülebilirlik nesnel ekonomik, sosyal veya çevresel çıktılarla değil, katılımcıların tutumlarıyla ölçülmüştür. Yazarlar gelecekte gerçek sürdürülebilirlik göstergelerinin kullanılması gerektiğini açıkça belirtmektedir.

Uygulama açısından çalışma ne öneriyor?

Çalışmanın sonuçlarından hareketle yazarlar fintech ve dijital ödeme sağlayıcılarının yalnız işlevsel faydaya değil, kullanıcı memnuniyetine de odaklanmasını önermektedir. KOBİ'lere uygun arayüzler, müşteri desteği ve özelleştirilmiş hizmetler bu bağlamda tartışılmaktadır.

Sürdürülebilirlik açısından dijital makbuz, kâğıtsız iş akışı, otomatik gider takibi ve enerji verimli işlem gibi özellikler önerilmektedir. Ancak bunlar araştırmada performansı deneysel olarak test edilmiş özellikler değildir; çalışmanın bulgularından türetilen uygulama önerileridir.

Aynı şekilde eğitim, farkındalık ve kapasite geliştirme programları önerilmektedir. Çalışma bu programların etkinliğini ölçmemiştir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Tam özgün çalışma adı: SME Entrepreneurs’ Continuance Use of Digital Payment Tools: An Integrated TAM–PAM Model with Sustainability Attitude and Satisfaction as a Dual Mediator

Yazarlar: Nahida Sultana, Afruza Haque, Rasheda Akter Rupa.

Yazar sırası: Kaynak çalışmadaki sıra aynen korunmuştur.

Eş birinci/eş katkı: Kaynakta eş birinci veya eş katkı beyanı bulunmamaktadır.

Sorumlu yazar: Rasheda Akter Rupa.

Kurum 1: Department of Management Information Systems, Faculty of Business Studies, University of Dhaka, Dhaka 1000, Bangladesh.

Kurum 2: Department of Humanities and Social Sciences, Dhaka University of Engineering and Technology, Gazipur 1707, Bangladesh.

Kaynak türü: Hakemli, nicel, kesitsel anket tabanlı araştırma makalesi.

Dergi: Administrative Sciences.

Yayınevi: MDPI, Basel, Switzerland.

Cilt / sayı / makale: 16 / 5 / 215.

DOI: 10.3390/admsci16050215

Gönderim tarihi: 8 Ocak 2026.

Revizyon tarihi: 5 Şubat 2026.

Kabul tarihi: 9 Şubat 2026.

Yayın tarihi: 30 Nisan 2026.

Resmî yayın bağlantısı: https://doi.org/10.3390/admsci16050215

Açık erişim/lisans: Creative Commons Attribution (CC BY).

Finansman: Yazarlar, açık erişim makale işlem ücretinin University of Dhaka tarafından desteklendiğini bildirmiştir.

Etik onay: Departmental Ethics Committee for Research Projects; protokol IBDUREC-2025-02; 30 Aralık 2024.

Bilgilendirilmiş onam: Tüm katılımcılardan sözlü bilgilendirilmiş onam alındığı belirtilmiştir.

Veri erişilebilirliği: Araştırma verileri hassasiyet gerekçesiyle kamuya açık değildir; makul talep üzerine yazarlardan edinilebileceği belirtilmiştir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması bulunmadığını beyan etmiştir. Finansman sağlayıcının araştırma tasarımı, veri toplama, analiz, yorum, yazım veya yayın kararında rolü olmadığı bildirilmiştir.

Yazar katkıları: Kavramsallaştırma: N.S., A.H., R.A.R.; yöntem: N.S.; doğrulama: N.S., A.H., R.A.R.; biçimsel analiz: N.S.; araştırma: N.S.; veri kürasyonu: A.H., R.A.R.; ilk taslak: N.S., A.H., R.A.R.; gözden geçirme ve düzenleme: N.S., A.H., R.A.R.; finansman edinimi: R.A.R.

Yapay zekâ/dil aracı beyanı: Yazarlar Grammarly AI'ın makalenin dilbilgisi ve dil kalitesini iyileştirmek amacıyla kullanıldığını ve önerilerin yazarlar tarafından gözden geçirildiğini belirtmiştir.

Bilimsel içerik sınırı: Bu Verianla makalesindeki araştırma soruları, teorik model, örneklem, ölçümler, PLS-SEM katsayıları, aracılık sonuçları ve sınırlılıklar yüklenen özgün çalışmaya dayanmaktadır. Bibliyografik kimlik ve yayın durumu dışında dış kaynaklardan yeni bilimsel bulgu eklenmemiştir.

Temel yöntemsel sınır: Çalışma Bangladeş'te, SME Foundation'a kayıtlı ve 2024 SME Product Fair'e katılmış KOBİ girişimcileri üzerinde amaçlı örnekleme ile yürütülen kesitsel anket araştırmasıdır. Sonuçlar bütün Bangladeş KOBİ'lerine veya başka ülkelere otomatik olarak genellenemez. Model sürekli kullanım davranışını değil, sürekli kullanım niyetini ölçmektedir. Kesitsel yapı nedenselliği kesin olarak kanıtlamaz.

Sürdürülebilirlik sınırı: SUS, nesnel çevresel performans değil girişimcilerin sürdürülebilirlik tutumunu ölçen algısal bir yapıdır. Çalışmada karbon emisyonu, enerji tüketimi, su tüketimi, kâğıt tasarrufu veya yaşam döngüsü analizi yapılmamıştır.

Kaynak içi tutarsızlık notu: Yöntem metni PEOU için dört ölçüm maddesi bulunduğunu söylerken Tablo 2 ve Ek A PEOU için üç, PU için dört madde göstermektedir. Ayrıca G*Power bölümünde istatistiksel güç 0,08 olarak verilmiştir. Dolaylı etki bölümünün girişinde PU → CIU doğrudan katsayısı bir yerde 0,069 olarak yazılırken Tablo 4 ve Tablo 5 bunu 0,062 olarak vermektedir. Bu farklılıklar sessizce düzeltilmemiştir.