Bu tadqiqot Bangladeshdagi KOBI tadbirkorlarining raqamli toʻlov vositalarini ilk bor qabul qilganidan keyin nima uchun ulardan foydalanishda davom etishini oʻrganadi. Tadqiqotchilar Texnologiyani qabul qilish modelini (Technology Acceptance Model, TAM) va Qabuldan keyingi modelni (Post-Adoption Model, PAM) birləşdirərək qabul qilingan foydalanish osonligi (PEOU), qabul qilingan foyda (PU), qoniqish (SAT), barqarorlik munosabati (SUS) va uzluksiz foydalanish niyati (CIU) orasidagi munosabatlarni tahlil qiladi. SME Foundation-da qeydiyyatda boʻlgan va 2024 SME Product Fair-də iştirak etmiş tadbirkorlardan əldə qilingan 219 yaroqli anketa SmartPLS 4.0 bilan Qismən Ən Kiçik Kvadratlar Struktur Tənlik Modelləşdirməsi (PLS-SEM) foydalanish edbilanrək tahlil qilingan. Natijalarga koʻra foydalanish osonligi va foyda idrok uzluksiz foydalanish niyatini bevosita ahamiyatli rasmdə artırmır; bunun əvazinə bu iki idrokn uzunmüddətli foydalanish ustidaki təsiri böyük ölçüdə foydalanuvchi qoniqishi va bəzi əlaqələrdə barqarorlik munosabati orqali işləyir. Eng muhim talqin chegarasi odur ki, tədqiqat haqiqiy foydalanish xatti-harakatini va ya obyektiv ekologik barqarorlik natijalarini ölçmür; Bangladeshdagi müəyyən bir KOBİ tadbirkor namunasinin oʻz-oʻzini bildirgan niyatlari va munosabatlarini incələyir.

Tadqiqotning eng kuchli bevosita natijalarindən biri qoniqish bilan uzluksiz foydalanish niyati orasidagi əlaqədir. Qoniqishin uzluksiz foydalanish niyati ustidaki standartlaşdırılmış yoʻl koeffitsiyenti β = 0,488 va p < 0,001 deb topilgan. Qabul qilingan foydalanish osonliginın uzluksiz foydalanish niyatinə bevosita təsiri β = 0,069 (p = 0,272), qabul qilingan foydanın bevosita təsiri esa β = 0,062 (p = 0,381) səviyyəsində qalmış va statistik jihatdan ahamiyatli tapılmamışdır. Bunga qarshi qoniqish hər iki dəyişən bilan uzluksiz foydalanish niyati orasidagi əlaqədə toʻliq vositachilik koʻrsatgan.

Tadqiqotning asosiy savoli nima?

Tadqiqotning diqqat markazi raqamli toʻlov vositalarinin faqat mənimsənilməsi emas, mənimsənildikdən sonra foydalanish edilməyə niyə davam edilməsidir. Mualliflar mövcud texnologiya qabulu tadqiqotlarının böyük hissəsinin ilkin mənimsəmə qərarını izah etməyə fokuslandığını; foydalanish osonligi va qabul qilingan foyda sifatida ilkin mərhələ qiymətləndirmələrinin real foydalanish təcrübəsindən sonra qoniqishə va uzluksiz foydalanish niyatinə necə çevrildiyinin yanada az incələndiyini müdafiə qiladbilanr.

Tadqiqot bu boʻshliqni üç tadqiqot savoli bilan sınayır:

1. KOBI tadbirkorlarining raqamli toʻlov vositalarindən qoniqishi va foydalanishni davam etdirmək niyati qabul qilingan foydalanish osonligina va qabul qilingan foydaya bağlıdırmı?
2. Barqarorlik munosabati bu öncül dəyişənlərlə qoniqish va uzluksiz foydalanish niyati orasidagi əlaqədə vositachi rol oynayırmı?
3. Qoniqish foydalanish osonligi va qabul qilingan foyda bilan uzluksiz foydalanish niyati orasidagi əlaqələrə vositachilik qiladimi?

Raqamli toʻlov vositalari tadqiqotda nimalarni qamrab oladi?

Raqamli toʻlov vositalari (Digital Payment Tools, DPTs) pulun bir hesabdan digər hesaba raqamli sistemlər orqali köçürülməsini təmin qiladigan toʻlov usullarini anglatadi. Tadqiqotning Bangladesh kontekstində mobil moliyaviy xizmatlar, debit va kredit kartları, POS terminalları, internet-banking, QR kodlu toʻlovlər va onlayn toʻlov shlyuzlari bu əhatəyə daxildir.

Məqalənin Rasm 1-i Bangladesh Bank maʼlumotlarından götürülən 2022–2024 dövrünü koʻrsatadi. Mobil toʻlov tətbiqlərində əməliyyat soni 2022-ci ildə 428 milyon, 2023-cü ildə 550 milyon va 2024-cü ildə 670 milyon sifatida verilir. İnternet bankçılığı əməliyyatları bir xil dövrlərdə 5,62 milyondan 9,90 milyona va sonra 15,57 milyona; debit va kredit kartı əməliyyatları esa 31,96 milyondan 36,97 milyona va 42,25 milyona yüksəlir.

Bu dəyərlər tədqiqatın 219 ishtirokchisından ölçülən natijalar emas; tədqiqatçıların Bangladeshdagi raqamli toʻlov kontekstini göstərmək uchun aktardığı ikinci dərəcəli Bangladesh Bank maʼlumotlarıdır.

TAM nima va tadqiqotda qanday ishlatiladi?

Texnologiyani qabul qilish modeli (Technology Acceptance Model, TAM), foydalanuvchbilanrin bir texnologiyanı mənimsəməsini ayniqsa iki əsas idrok orqali izah qiladi:

• Qabul qilingan foydalanish osonligi (Perceived Ease of Use, PEOU): İstifadəçinin texnologiyadan foydalanish etməyin çox səy tələb etmədiyinə dair idrok.
• Qabul qilingan foyda (Perceived Usefulness, PU): Texnologiyanın tapşırıqları va ya performansı yaxşılaşdıracağına dair idrok.

Tadqiqotning modelində PEOU-nun PU-nu artırması; PEOU va PU-nun da qoniqish va uzluksiz foydalanish niyati ustida təsirli boʻlishi sınanmışdır.

PAM nima uchun modelga qoʻshildi?

TAM ayniqsa bir texnologiyanın ilkin qabulunu izah etməkdə foydalanish edbilanrkən tədqiqatçılar foydalanuvchi təcrübəsi başladıqdan sonra davranışın dəyişə bbilancəyini vurğulayırlar. Bu sababli Post-Adoption Model (PAM) foydalanish edbilanrək qoniqish texnologiya foydalanishsinin davam etdirilməsini izah qiladigan mərkəzi dəyişənə çevrilir.

Modelin məntiqinə görə tadbirkor bir toʻlov vositasini başlanğıcda asan va foydalı hesab edə bbilanr; lakin uzun müddətdə ondan foydalanishni davam etdirib-etdirməməsi real foydalanish təcrübəsinin nə qədər qaneedici boʻlganindan asılı ola bbilanr. Tadqiqotnın natijalari bu ayrımın ayniqsa mühüm ekanini koʻrsatadi.

Barqarorlik munosabati nimani anglatadi?

Tadqiqotdakı barqarorlik munosabati (Sustainability Attitude, SUS), raqamli toʻlov sistemlərinin real ekoloji təsirinin fiziki ölçümü emas. Tadqiqotchilar SUS-u KOBI tadbirkorlarining raqamli toʻlovləri uzunmüddətli iqtisadi va sosial barqarorlikla, həmçinin məsuliyyətli biznes praktikaları bilan nə dərəcədə mos gördüklərini ifodalaydi qiladigan təkölçülü idrok tuzilmau sifatida müəyyənləşdirirlər.

Bu ayrım vacibdir. Tadqiqot maʼlumot mərkəzlərinin elektrik istehlakını, karbon izini, su foydalanishsini, fiziki pul istehsalındakı resurs istehlakını va ya hər raqamli toʻlov başına enerji miqdarını ölçmür. Buna görə natijalardən “raqamli toʻlov nağd puldan ekoloji baxımdan yanada davamlıdır” şəklində bevosita natija çıxarıla bilməz.

SUS shkalasindakı üç modda tadbirkorlarning raqamli pulu müsbət qiymətləndirməsini, davamlı fəaliyyətlərə yönəlmiş müsbət munosabatini va kağız tələb etmədiyi uchun raqamli pulu nağd pula üstün tutma meylini sorğulayır.

Tadqiqotning konseptual modeli qanday ishlaydi?

Rasm 2-dəki model beş əsas tuzilma ehtiva qiladi:

• Qabul qilingan foydalanish osonligi — PEOU
• Qabul qilingan foyda — PU
• Barqarorlik munosabati — SUS
• Qoniqish — SAT
• Davamlı foydalanish niyati — CIU

PEOU va PU başlanğıc idroklarını; SAT foydalanishdən sonrakı qiymətləndirməni; CIU kelajakda sistemi foydalanishga davam etmə niyatini ifodalaydi qiladi. SUS esa həm qoniqishə, həm də uzluksiz foydalanish niyatinə gqiladigan bəzi yollar ustida vositachi dəyişən sifatida modelləşdirilir.

Tadqiqotda kimlar qatnashdi?

Tadqiqotnın hədəf kütləsi Bangladesh SME Foundation-da qeydiyyatda boʻlgan KOBİ tadbirkorlarıdır. Ishtirokchi seçiminin qoʻshimcha şərti 2024-cü ildə SME Foundation tomonidan təşkil qilingan SME Product Fair-də iştirak etmiş olmalarıdır.

Tadqiqotchilar bu qrupu məqsədli namunaləmə üsulu bilan seçmişdir. Əsaslandırma ondan ibarətdir ki, sərgidə iştirak qiladigan tadbirkorlarning böyüməyə yönəlmiş, şəbəkələrə bağlı va raqamli vositalarə nisbətən meyilli boʻlishi gözlənilir. Shu bilan birga bu maxsusyyət bir xil zamanda namuna məhdudiyyətidir: yanada az raqamlilaşmış, kənd, qeyri-rəsmi va ya sərgidə iştirak etməyən KOBİ-lər yetərincə ifodalaydi olunmaya bbilanr.

332 tadbirkora anket paylanmış, 260 tadbirkor anketdə iştirak etmişdir. Beləliklə bildirbilann geri dönüş nisbəti %78,3-dür. Xətalı va ya natamam cavabların ayırd edilməsindən sonra 219 etibarlı cavab analizə daxil qilingan. Məlumat toplama 2025-ci ilin yanvar–mart dövründə həyata keçirilmişdir.

Ishtirokchilar profili qanday edi?

Nümunənin %66-sı kişbilanrdən ibarətdir. Yaş bölgüsündə 26–30 yaş qrupu %30, 20–25 yaş qrupu %29 səviyyəsindədir. Ishtirokchiların %45,7-si bakalavr, %34,3-ü magistr dərəcəsinə malikdir.

Ishtirokchiların %48,86-sı bKash va Nagad sifatida mobil moliyaviy xizmatlarndən, %29,68-i debit kartlarından, %14,61-i kredit kartlarından, %12,79-u ATM kartlarından va %13,24-ü onlayn bankçılıqdan foydalanish etdiyini bildirmişdir. DPT növləri bir-birini istisna qiladigan kateqoriyalar emas; bir xil tadbirkorın birdən çox toʻlov alətindən foydalanish etməsi mümkündür.

Rəqəmsal toʻlov vositalarindən foydalanish müddəti baxımından ən böyük qrup %54,79 bilan 3–5 illik foydalanuvchbilanr sifatida bildirilmişdir.

Anketa qaysi shkala bilan qoʻllangan?

Anket moddaləri əvvallər yayımlanmış şkalalardan moslaşdırılmış va beşli Likert shkalasi foydalanish qilingan:

1 = qatʼiyyyən razı emasəm bilan 5 = tamambilan razıyam.

Jadval 2 va Əlava A-ya görə oʻlchov tuzilmau belədir:

Cəmi 16 modda vardır. Shu bilan birga metod bölməsindəki bir cümlə PEOU uchun dörd, digər tuzilmalar uchun üç modda ekanini söyləyir. Bu ifadə Jadval 2 va Əlava A bilan mos gəlmir; jadval va qoʻshimcha PEOU = 3, PU = 4 tuzilmaunu koʻrsatadi.

PLS-SEM nima uchun ishlatilgan?

Məlumatlar SmartPLS 4.0 foydalanish edbilanrək Qismən Ən Kiçik Kvadratlar Struktur Tənlik Modelləşdirməsi (Partial Least Squares Structural Equation Modeling, PLS-SEM) bilan tahlil qilingan. Tadqiqotchilar yöntəmi inteqrasiya olunmuş TAM–PAM tuzilmaunda birdən çox bevosita va vasitəli əlaqəni bir xil model daxilində təxmin edə bilməsi va nisbətən məhdud namunalərdə mürəkkəb struktur modelləri incələməyə mos boʻlishi sababli seçmişdir.

Tadqiqot həmçinin anonimlik, sual ifadələrinin diqqətlə hazırlanması va Varians Şişmə Faktoru (Variance Inflation Factor, VIF) analizi bilan ortaq metod yanlılığı riskini azaltmağa çalışmışdır.

Oʻlchov modeli ishonchli edimi?

Tadqiqotning raporladığı oʻlchov göstəricbilanri müəyyən edilmiş hədlərin üstündə qalmışdır. Maddə yükləri 0,70-in ustidadir. Cronbach alfa qiymatlari 0,706–0,814, kompozit etibarlılıq (CR) qiymatlari 0,735–0,818 orasida dəyişir.

Yaxınsak keçərlilik uchun foydalanish qilingan Orta Açıqlanan Varians (Average Variance Extracted, AVE) qiymatlari 0,588–0,728 aralığındadır va tadqiqotda foydalanish qilingan 0,50 həddinin ustidadir. Heterotrait–Monotrait (HTMT) nisbətlərinin hamısı da 0,90-dan aşağı tapılmış va tədqiqatçılar ayrışma keçərliliyinin təmin edildiyi natijasinə gəlmişdir.

Model qancha dispersiyani tushuntiradi?

Modeldə PEOU, PU va SUS birlikdə qoniqishdəki variansın %36,5'ini tushuntiradi (`R² = 0,365`). PEOU, PU, SUS va SAT esa uzluksiz foydalanish niyatindəki variansın %41'ini tushuntiradi (`R² = 0,410`).

Bu nisbətlər modelin uzluksiz foydalanish niyatinin barcha səbəblərini açıqladığı anlamına gəlmir. Əksinə CIU variansının təxminən %59-u modeldən tashqarida qalan dəyişənlərlə əlaqəlidir.

Hansı bevosita yollar ahamiyatli tapıldı?

Altı əsas bevosita hipotezdən dördü dəstəklənmiş, ikisi qoʻllab-quvvatlanmagan.

Ən böyük standartlaşdırılmış bevosita yol PEOU → PU (`β = 0,525`) olmuş, davamlı foydalanish baxımından ən mühüm bevosita əlaqə esa SAT → CIU (`β = 0,488`) boʻlgan.

İstifadə osonligi niyə bevosita davamlı foydalanishni açıqlamadı?

PEOU → CIU yolu faqat `β = 0,069` va `p = 0,272` qiymatinə çatdığı uchun H3 qoʻllab-quvvatlanmagan. Başqa sözlə, bu namunadə tadbirkorlarning bir raqamli toʻlov vositasini asan hesab etməsi təkbaşına onu kelajakda foydalanishga davam edəcəyi niyatini ahamiyatli rasmdə tushuntirmagan.

Shu bilan birga foydalanish osonligi önəmsiz emas. PEOU qabul qilingan foydanı güclü rasmdə artırmış (`β = 0,525; p < 0,001`) va qoniqish ustida yanada kiçik, lakin ahamiyatli bevosita əlaqə koʻrsatgan (`β = 0,145; p = 0,028`).

Qabul qilingan foyda niyə bevosita davamlı foydalanishyə çevrilmədi?

PU → CIU əlaqəsi `β = 0,062; p = 0,381` boʻlgani uchun H5 qoʻllab-quvvatlanmagan. Bunga qarshi PU → SAT yolu `β = 0,338; p < 0,001` bilan ahamiyatlidir.

Tadqiqotning modeli beləliklə “foydalı ekanini düşünürəm, deməli mütləq foydalanishni davam etdirərəm” şəklində bevosita bağlantı əvazinə, “foydalı hesab qiladiəm → təcrübədən məmnun qalıram → foydalanishni davam etdirməyi düşünürəm” biçimində vasitəli tuzilmau dəstəkləyir.

Qoniqish haqiqatan vositachimi?

Bəli, tadqiqotnın PLS-SEM natijalarində qoniqish həm PEOU, həm də PU bilan CIU orasidagi əlaqədə toʻliq vositachilik koʻrsatgan.

Xüsusbilan PU → SAT → CIU yolundakı 0,165-lik maxsus bilvosita təsir foyda idroknın uzluksiz foydalanish niyatinə bevosita emas, qoniqish orqali bağlanmasının tadqiqotda mühüm natija ekanini koʻrsatadi.

Barqarorlik munosabati qaysi munosabatlarda vositachilik qildi?

SUS barcha yolları bir xil rasmdə təsirləndirməmişdir. PEOU va PU-nun qoniqish ustidaki əlaqələrində qismən vositachilik görülərkən PU bilan CIU orasida toʻliq vositachilik tapılmışdır. PEOU bilan CIU orasida esa SUS vositachiliyi statistik jihatdan qoʻllab-quvvatlanmagan.

Bu natija tadqiqot əhatəsindəki KOBİ tadbirkorlarningda qabul qilingan foydanın uzunmüddətli foydalanish niyatinə çevrilməsində barqarorlikla mos boʻlgani yoʻnalishidaki munosabatin rol oynaya bbilancəyini koʻrsatadi. Ancaq bu əlaqə oʻz-oʻzini bildirgan munosabat va niyat dəyişənlərinə dayanır; real barqarorlik natijalarinin va ya uzunmüddətli faktiki toʻlov davranışının ölçümü emas.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlagan natijalar qaysilar?

• PEOU, PU bilan müsbət va ahamiyatli rasmdə əlaqəlidir.
• PEOU va PU qoniqishlə müsbət va ahamiyatli rasmdə əlaqəlidir.
• Qoniqish uzluksiz foydalanish niyatinin ahamiyatli proqnozlaşdırıcısıdır.
• PEOU va PU-nun CIU ustidaki bevosita yolları bu namunadə ahamiyatli emas.
• Qoniqish PEOU → CIU va PU → CIU əlaqələrində toʻliq vositachilik koʻrsatadi.
• Barqarorlik munosabati PEOU va PU bilan qoniqish orasidagi əlaqələrdə qismən vositachilik koʻrsatadi.
• Barqarorlik munosabati PU → CIU əlaqəsində toʻliq vositachilik koʻrsatgan.
• SUS-un PEOU → CIU yolundakı vositachiliyi qoʻllab-quvvatlanmagan.

Tadqiqot nimani isbotlamaydi?

• Rəqəmsal toʻlov vositalarinin obyektiv sifatida karbon emissiyasını va ya enerji istehlakını azaltdığını sübut etmir.
• Barqarorlik munosabati bilan real ekoloji performansın bir xil ekanini göstərmir.
• Öz-bəyanlı uzluksiz foydalanish niyatinin kelajakda mütləq real foydalanishyə çevrbilancəyini sübut etmir.
• Kəsitsel anket dizaynı sababli dəyişənlər orasida qatʼiy səbəbsəllik göstərmir.
• Bangladeshdagi barcha KOBİ-ləri ifodalaydi qiladigan təsadüfi milli namuna təqdim etmir.
• Bangladesh xaricindəki ölkələr va ya Türkiyə uchun bir xil yol əmsallarının keçərli ekanini göstərmir.
• Güvan, qabul qilingan risk, raqamli savadlılıq va tənzimləyici dəstək sifatida modeldən tashqarida saxlanılan dəyişənlərin önəmsiz ekanini göstərmir.

Turkiya nuqtayi nazaridan nima deyish mumkin?

Tadqiqotda Türkiyədən ishtirokchi, toʻlov sistemi, tənzimləyici maʼlumot va ya KOBİ namunasi yoxdur. Bu sababli β əmsalları va vositachilik natijalari Türk KOBİ-lərinə bevosita köçürülə bilməz.

Shu bilan birga tadqiqotnın test etdiyi TAM–PAM modeli Türkiyədə ayrıca bir namuna bilan sınana bbilancək tadqiqot çərçivasi təqdim qiladi. Türkiyə uchun elmi natijayə çatmaq uchun yerli KOBİ profili, toʻlov infrastrukturu, tənzimləyici şərtlər, raqamli bacarıq, güvan va risk idrok sifatida kontekstual dəyişənlərlə yeni maʼlumot toplanması lazımdır.

Tadqiqotning Yöntemi ve Bulguları

Tadqiqot dizayni

Oʻlchov modelining natijalari

Tadqiqotning foydalanish etdiyi qabul ölçütlərinə görə barcha tuzilmaların Cronbach alfa va CR qiymatlari 0,70-in, AVE qiymatlari 0,50-nin ustidadir. HTMT nisbətlərinin hamısı da 0,90-dan aşağı raporlanmışdır.

Struktur modelning tushuntirish kuchi

Rasm 4 va mətndəki struktur modelinə görə:

• PEOU, PU variansının təxminən %27,6-sını tushuntiradi (`R² = 0,276`).
• PEOU va PU, SUS variansının təxminən %19,8-ini tushuntiradi (`R² = 0,198`).
• PEOU, PU va SUS, SAT variansının %36,5-ini tushuntiradi (`R² = 0,365`).
• PEOU, PU, SUS va SAT, CIU variansının %41,0-ını tushuntiradi (`R² = 0,410`).

Rasm 4-də barqarorlik yolları

Struktur model diaqramında vositachilik hesablarının əsasını təşkil qiladigan qoʻshimcha bevosita yollar da verilir:

Bu yollar SUS-un niyə müəyyən bilvosita təsirlərdə ahamiyatli bir vositachi mövqeyinə gəldiyini tushuntiradi.

Umumiy metod ogʻishi va multikollinearlik nazorati

Jadval 4-dəki struktur VIF qiymatlari 1,000 bilan 1,671 orasida dəyişir va hamısı tadqiqotning foydalanish etdiyi 3 həddinin altındadır. Mualliflar bu natijani mühüm çoxlu bağlantı va ortaq metod yanlılığı problemi yoʻqligi yoʻnalishida şərh qiladi.

Shu bilan birga tək bir VIF nəzarətinin barcha mümkün öz-bəyan yanlılıqlarını ortadan qaldırdığı natijasi çıxarılmamalıdır. Məlumatlar bir xil anket çərçivasində, bir xil zaman dövründə va ishtirokchiların öz qiymətləndirmələri bilan toplanmışdır.

Namuna hajmi qanday asoslantirildi?

Tadqiqotchilar birdən çox namuna böyüklüyü yanaşmasından foydalanish etmişdir. “10 qat” yanaşması ən yüksək içəriyə doğru yol soni orqali ən az 40 müşahidə; başqa bir qayda 155; 16 müşahidə olunan göstərici orqali başqa bir yanaşma esa 160 ishtirokchi taklif qiladi.

G*Power 3.1.9.7 bilan aparılan öncül hesablamada orta təsir böyüklüyü 0,15, α = 0,05, dörd proqnozlaşdırıcı va manbadə statistik güc = 0,08 sifatida yazılan parametrlə cəmi 85 namuna hesablandığı bildirilir. Manbadə güc qiymati 0,08 sifatida keçdiyi uchun bu Verianla mətnində fərqli dəyərlə dəyişdirilməmişdir.

Mualliflar barcha bu ölçütlərə əsaslanaraq 219 ishtirokchinın PLS-SEM uchun yetərli boʻlgani natijasinə gəlmişdir.

Manba ichidagi miqdoriy nomuvofiqliklar

Tadqiqotning natijalari ümumilikdə Jadval 4 va Jadval 5 orasida tutarlıdır; ancaq bilvosita təsir boʻlimining girişində PU → CIU bevosita təsiri bir yerdə β = 0,069 sifatida yazılmışdır. Jadval 4 va Jadval 5 esa bir xil əlaqəni β = 0,062 sifatida verir. Bu sababli nicel xülasələrdə jadval qiymati 0,062 qorunmuşdur.

Bənzər rasmdə metod mətnindəki PEOU/PU modda soniları Jadval 2 va Əlava A bilan mos gəlmir. Jadval va qoʻshimchalərdə PEOU üç, PU dörd modda ehtiva edərkən metod paraqrafı PEOU-nun dörd modda ehtiva etdiyini söyləyir.

Jadval 1-də “DPT foydalanish chastotasi” uchun verbilann frekanslar 97 + 86 + 4 = 187 qiladi va 219 etibarlı ishtirokchinın hamısını əhatə etmir. “DPT foydalanish ili” kateqoriyalarının cəmi esa 215-dir. Tadqiqot qalan cavabların hansı kateqoriyaya aid ekanini va ya natamam olub-yoʻqligini ayrıca tushuntirmaydi.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• İlkin qabul va foydalanishdən sonrakı davranışı TAM bilan PAM-ı birləşdirərək tək modeldə incələməsi.
• Qoniqish bilan barqarorlik munosabatini ayrı vositachilik mexanizmləri sifatida qiymətləndirməsi.
• Birbaşa təsirlərlə yanaşı maxsus bilvosita təsirləri sınaması.
• Oʻlchov modelində etibarlılıq, yaxınsak va ayrışma keçərliliyi nəzarətlərini raporlaması.
• Real raqamli toʻlov təcrübəsinə malik KOBİ tadbirkorlarninga fokuslanması.
• Tadqiqotning barqarorlik dəyişənini obyektiv ekoloji performansla qarışdırmaması va bu sərhədi mətndə açıqlaması.

Tadqiqotning cheklovlari

Mualliflar üç əsas məhdudiyyəti vurğulayır. Birincisi, tadqiqot faqat Bangladeshdagi KOBİ-lərə fokuslanmışdır. İkincisi, məqsədli namunaləmə va SME Product Fair ishtirokchilarının seçilməsi raqamli baxımdan yanada irəli KOBİ-lərin namunadə artıq ifodalaydi olunmasına yol aça bbilanr. Üçüncüsü, model ayniqsa TAM dəyişənlərinə dayanır va güvan, raqamli savadlılıq, qabul qilingan risk va ya tənzimləyici dəstək sifatida qoʻshimcha faktorları ehtiva etmir.

Bunlara qoʻshimcha sifatida barqarorlik obyektiv iqtisadi, sosial va ya ekoloji natijalarlə emas, ishtirokchiların munosabatləri bilan ölçülmüşdür. Mualliflar kelajakda real barqarorlik göstəricbilanrinin foydalanish edilməli ekanini açıq rasmdə bildirirlər.

Amaliy jihatdan tadqiqot nimani taklif qiladi?

Tadqiqotning natijalarindən hərəkətlə mualliflar fintech va raqamli toʻlov təminatçılarının faqat funksional foydaya emas, foydalanuvchi qoniqishinə də fokuslanmasını taklif qiladbilanr. KOBİ-lərə mos interfeyslər, müştəri dəstəyi va fərdbilanşdirilmiş xidmətlər bu kontekstdə müzakirə olunur.

Barqarorlik baxımından raqamli qəbz, kağızsız iş axını, avtomatik xərc izləmə va enerji səmərəli əməliyyat sifatida maxsusyyətlər taklif qilinadi. Ancaq bunlar tadqiqotda performansı eksperimental sifatida test edilmiş maxsusyyətlər emas; tadqiqotning bulgularından törədbilann tətbiq taklifləridir.

Eyni rasmdə təlim, maʼlumotlandırma va kapasite inkişaf proqramları taklif qilinadi. Tadqiqot bu proqramların effektivliyini oʻlchovmişdir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Tam özgün tadqiqot adı: SME Entrepreneurs’ Continuance Use of Digital Payment Tools: An Integrated TAM–PAM Model with Sustainability Attitude and Satisfaction as a Dual Mediator

Mualliflar: Nahida Sultana, Afruza Haque, Rasheda Akter Rupa.

Müəllif sırası: Manba tadqiqotdakı sıra aynən qorunmuşdur.

Eş birinci/eş töhfə: Manbadə eş birinci va ya eş töhfə bəyanı yoxdur.

Sorumlu müəllif: Rasheda Akter Rupa.

Kurum 1: Department of Management Information Systems, Faculty of Business Studies, University of Dhaka, Dhaka 1000, Bangladesh.

Kurum 2: Department of Humanities and Social Sciences, Dhaka University of Engineering and Technology, Gazipur 1707, Bangladesh.

Manba turi: Hakemli, nicel, kəsitsel anket əsaslı tadqiqot məqaləsi.

Jurnal: Administrative Sciences.

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.

Cild / say / məqalə: 16 / 5 / 215.

DOI: 10.3390/admsci16050215

Göndərim tarixi: 8 Ocak 2026.

Revizyon tarixi: 5 Şubat 2026.

Qabul tarixi: 9 Şubat 2026.

Yayın tarixi: 30 Nisan 2026.

Rəsmi yayın bağlantısı: https://doi.org/10.3390/admsci16050215

Açıq erişim/lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Moliyalashtirish: Mualliflar açıq erişim məqalə işlem ücretinin University of Dhaka tomonidan qoʻllab-quvvatlandiyini bildirmişdir.

Etik tasdiq: Departmental Ethics Committee for Research Projects; protokol IBDUREC-2025-02; 30 Aralık 2024.

Xabardor rozilik: Bütün ishtirokchilardan sözlü bilgilendirilmiş onam alındığı belirtilmişdir.

Veri erişilebilirliği: Tadqiqot verileri hassasiyet gerekçesiyle kamuya açık değildir; makul talep üzerine yazarlardan edinilebileceği belirtilmiştir.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Yazarlar çıkar çatışması bulunmadığını beyan etmiştir. Moliyalashtirish sağlayıcının araştırma tasarımı, veri toplama, analiz, yorum, yazım veya yayın kararında rolü yoʻqligi bildirilmiştir.

Yazar katkıları: Kavramsallaştırma: N.S., A.H., R.A.R.; yöntem: N.S.; doğrulama: N.S., A.H., R.A.R.; biçimsel analiz: N.S.; araştırma: N.S.; veri kürasyonu: A.H., R.A.R.; ilk taslak: N.S., A.H., R.A.R.; gözden geçirme ve düzenleme: N.S., A.H., R.A.R.; finansman edinimi: R.A.R.

Sunʼiy intellekt/til vositasi bayonoti: Yazarlar Grammarly AI'ın makalenin dilbilgisi ve dil kalitesini iyileştirmek amacıyla kullanıldığını va önerilerin yazarlar tomonidan gözden geçirildiğini belirtmiştir.

Ilmiy mazmun chegarasi: Bu Verianla makalesindeki araştırma soruları, teorik model, örneklem, ölçümler, PLS-SEM katsoniları, aracılık sonuçları ve sınırlılıklar yüklenen özgün tadqiqotya dayanmaktadır. Bibliyografik kimlik ve yayın durumu dışında dış kaynaklardan yeni bilimsel bulgu eklenmemiştir.

Asosiy metodologik chegara: Tadqiqot Bangladeş'te, SME Foundation'a kayıtlı ve 2024 SME Product Fair'e katılmış KOBİ girişimcileri üzerinde amaçlı örnekleme ile yürütülen kesitsel anket araştırmasıdır. Sonuçlar barcha Bangladeş KOBİ'lerine veya başka ülkelere otomatik sifatida genellenemez. Model sürekli kullanım davranışını değil, sürekli kullanım niyetini ölçmektqiladi. Kesitsel yapı nedenselliği kesin sifatida kanıtlamaz.

Barqarorlik chegarasi: SUS, nesnel çevresel performans değil girişimcilerin sürdürülebilirlik tutumunu ölçen algısal bir yapıdır. Tadqiqotda karbon emisyonu, enerji tüketimi, su tüketimi, kâğıt tasarrufu veya yaşam döngüsü analizi yapılmamıştır.

Manba ichidagi nomuvofiqlik eslatmasi: Yöntem metni PEOU için dört ölçüm maddesi bulunduğunu söylerken Jadval 2 ve Ek A PEOU için üç, PU için dört madde göstermektqiladi. Ayrıca G*Power bölümünde istatistiksel güç 0,08 sifatida verilmiştir. Dolaylı etki bölümünün girişinde PU → CIU doğrudan katsonisı bir yerde 0,069 sifatida yazılırken Jadval 4 ve Jadval 5 bunu 0,062 sifatida vermektqiladi. Bu farklılıklar sessizce düzeltilmemiştir.