HPV-nin intratip genomik müxtəlifliyi eyni insan papillomavirusu genotipi daxilində müxtəlif nukleotid ardıcıllıqlarının, mutasiyaların, filogenetik soyların və alt soyların mövcudluğudur. Bu əhatə dairəsi icmalı yüksək riskli HPV genotiplərində həmin genetik fərqlərin virusun davamlılığına, uşaqlıq boynu xərçənginə irəliləməyə, immun cavabdan yayınmaya, peyvənd performansına və molekulyar diaqnostikaya mümkün təsirlərinə dair 54 tədqiqatı PRISMA-ScR çərçivəsində xəritələndirir. Ümumi sübutlar yüksək riskli HPV genotiplərinin öz daxilində əhəmiyyətli genomik heterogenlik daşıdığını göstərir; lakin genetik variantlarla klinik nəticələr arasındakı əlaqələrin gücü tədqiqatlar arasında nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişir.

Ən çox araşdırılmış genotip HPV-16-dır. Bəzi müşahidə tədqiqatları, xüsusilə HPV-16-nın qeyri-Avropa soylarının və D soyunun invaziv uşaqlıq boynu xərçəngi ilə daha yüksək risk əlaqəsi göstərə biləcəyini bildirmişdir. HPV-45-in A2/B1/B2 alt soyları ilə vəzili lezyon və ya xərçəng üçün 2,7-6,9 arasında bildirilən şans nisbətləri; HPV-35 A2 alt soyu üçün A1 ilə müqayisədə 5,6 OR və HPV-16 D soyu ilə A4 alt soyu üçün 2-dən yuxarı OR dəyərləri qeyd edilmişdir. Lakin bu dəyərlər müxtəlif tədqiqatlardan, müxtəlif populyasiyalardan və müxtəlif sonlanımlardan alınmışdır; əksəriyyəti üçün %95 etimad intervalları bildirilməmişdir və onlar bir-biri ilə birbaşa müqayisə edilməməlidir.

E6, E7 və uzun nəzarət bölgəsindəki (long control region, LCR) mutasiyalar xüsusilə diqqət çəkir. E6 zülalı p53, E7 zülalı isə retinoblastoma zülalı pRb kimi hüceyrəvi şiş basqılayıcı yollarla əlaqəlidir. LCR isə viral transkripsiyanı tənzimləyən bağlanma sahələrini ehtiva edir. Bununla belə, tək bir mutasiyanın uşaqlıq boynu xərçəngini müəyyən etdiyi nəticəsinə gəlmək olmaz. Viral genetik quruluş; sahib orqanizmin immun vəziyyəti, HIV koinfeksiyası, HLA müxtəlifliyi, siqaret, hormonal və reproduktiv amillər, eləcə də skrininqə çıxış kimi çoxsaylı amillərlə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

İcmalın ən mühüm məhdudiyyəti daxil edilmiş tədqiqatlar arasında yüksək metodoloji heterogenliyin olması və formal risk-of-bias qiymətləndirilməsinin aparılmamasıdır. Buna görə nəticələr genetik variasiyanın klinik baxımdan mühüm tədqiqat sahəsi olduğunu göstərir, lakin konkret mutasiyanı müstəqil klinik proqnostik biomarker kimi təsdiqləmir.

HPV yalnız “hansı genotip?” sualından ibarət deyil

İnsan papillomavirusu Papillomaviridae ailəsinə aid, qişasız və dairəvi iki zəncirli DNA genomuna malik virusdur. İcmalın əsaslandığı ədəbiyyatda 220-dən çox HPV genotipinin müəyyən edildiyi bildirilir. Klinik baxımdan bu genotiplər ümumiyyətlə aşağı riskli və yüksək riskli qruplara ayrılır.

Yüksək riskli HPV tipləri servikal intraepitelial neoplaziya və invaziv bədxassəli şişlərlə əlaqəlidir. HPV-16 və HPV-18 qlobal uşaqlıq boynu xərçəngi yükünün təxminən %70-i ilə əlaqələndirilərkən, HPV-31, HPV-33, HPV-45, HPV-52 və HPV-58 kimi digər yüksək riskli tiplər də mühüm töhfə verir.

Lakin “HPV-16 pozitiv” məlumatı virusun bütün genomik müxtəlifliyini təsvir etmir. HPV-16 daxilində də müxtəlif soylar, alt soylar və tək nukleotid dəyişiklikləri ola bilər. İcmalın diqqət mərkəzi məhz bu ikinci genetik təbəqədir.

HPV Genotipi ilə HPV Soyu Arasındakı Fərq Nədir?

HPV genotipi virusun geniş genetik sinfini müəyyən edir; filogenetik soy və alt soy isə eyni genotip daxilində zamanla toplanmış genomik fərqlərlə ayrılan daha incə təkamül qollarını ifadə edir. Buna görə iki nümunə eyni HPV-16 genotipinə aid olsa belə, müxtəlif HPV-16 soyları və ya alt soyları daşıya bilər və bu genomik fərqlərin virusun davamlılığı və ya onkogen davranışla əlaqəli olub-olmadığı ayrıca araşdırıla bilər.

HPV-nin xərçəngləşmə ilə əlaqəli əsas molekulyar komponentləri

HPV ilə əlaqəli karsinogenezdə xüsusilə E6 və E7 viral onkozülalları mühüm rol oynayır. E6, p53 şiş basqılayıcı yolunun funksional basqılanması ilə; E7 isə retinoblastoma zülalı pRb və hüceyrə dövrəsinin nəzarəti ilə əlaqəlidir.

Bu bioloji əsas səbəbindən E6 və E7 genlərində amin turşusu dəyişikliyinə səbəb olan variasiyaların viral davranışa təsir edib-etmədiyi intensiv şəkildə araşdırılmışdır.

Uzun nəzarət bölgəsi (LCR) isə zülal kodlaşdırmayan, lakin viral gen ekspressiyasının tənzimlənməsində iştirak edən genomik bölgədir. LCR-dəki dəyişikliklər AP-1, YY1 və NF1 kimi transkripsiya faktorlarının bağlanma xüsusiyyətlərini dəyişə və nəticədə E6/E7 ekspressiyasına təsir göstərə bilər.

E6 və E7 Mutasiyaları Uşaqlıq Boynu Xərçəngi Riskinə Necə Təsir Göstərə Bilər?

E6 və E7 ardıcıllıqlarındakı bəzi variantlar müvafiq olaraq p53 və pRb ilə əlaqəli molekulyar funksiyaları dəyişə biləcək amin turşusu dəyişiklikləri yarada bilər. İcmalda HPV-16 E6 T350G/L83V kimi variantların onkogen davranışla əlaqəli ola biləcəyinə dair tədqiqatlar təqdim olunur. Lakin bu əlaqələr bütün populyasiyalarda ardıcıl deyil; tək bir E6 və ya E7 mutasiyasının fərdi xəstədə xərçəngin inkişafını proqnozlaşdırdığı göstərilməmişdir.

E6 genində bildirilmiş seçilmiş SNP-lər

Mənbə icmalı bu variantların genomik sekvensləmə və filogenetik analiz tədqiqatlarından toplandığını bildirir. Onların cədvəldə yer alması hər birinin müstəqil klinik proqnostik marker kimi təsdiqləndiyi mənasına gəlmir.

E7 geni daha çox qorunmuş ola bilər

İcmalda E7 bölgəsinin E6 ilə müqayisədə daha yüksək dərəcədə qorunduğu və bildirilən dəyişikliklərin mühüm hissəsinin sinonim olduğu qeyd edilir.

N29S kimi qeyri-sinonim dəyişikliklərin pRb ilə əlaqəli molekulyar funksiyalarda fərq yarada biləcəyi irəli sürülsə də, klinik mənanı ümumiləşdirmək üçün kifayət qədər və homogen sübut yoxdur.

LCR niyə fərqli mutasiya bölgəsidir?

LCR zülal kodlaşdıran gen deyil. Buna görə LCR mutasiyalarının mümkün təsiri çox vaxt amin turşusu strukturunu dəyişdirməkdən deyil, tənzimləyici DNA ardıcıllıqlarının transkripsiya faktorları ilə qarşılıqlı təsirini dəyişdirməkdən qaynaqlanır.

Bu dəyişikliklərin AP-1, YY1 və NF1 kimi hüceyrəvi transkripsiya faktorlarının bağlanmasına təsir göstərə və beləliklə E6/E7 transkripsiyasını dəyişə biləcəyi irəli sürülür. Lakin molekulyar ehtimal ilə həqiqi klinik xərçəng riski eyni nəticə deyil.

HPV-16 D soyu niyə diqqət çəkir?

İcmaldakı bəzi ilkin genomik və epidemioloji tədqiqatlar, eləcə də əvvəlki ikincili sübutlar qeyri-Avropa HPV-16 soyları və xüsusilə D soyu üçün invaziv uşaqlıq boynu xərçəngi baxımından 2-dən yuxarı bildirilmiş şans nisbətlərinə işarə edir.

Bu nəticə D soyunun hər yoluxmuş şəxsdə xərçəng yaratdığı mənasına gəlmir. Mənbənin xüsusilə vurğuladığı üç məhdudiyyət var: əlaqəli tədqiqatların sayı azdır, populyasiyalar heterogendir və bəzi tədqiqatlarda etimad intervalı bildirilməmişdir.

HPV-16 D ilə HPV-16 A4 eyni filogenetik səviyyə deyil. D geniş soy qoludur; A4 isə A soyu daxilində alt soydur. Buna görə cədvəldə eyni səviyyədə iki müstəqil kateqoriya kimi görünsələr də, birbaşa ekvivalent filogenetik vahidlər deyillər.

HPV-nin Genetik Müxtəlifliyi Peyvəndlərin Effektivliyini Azalda Bilərmi?

İcmal intratip variasiyanın peyvəndin yaratdığı immun cavaba nəzəri olaraq təsir göstərə biləcəyini bildirir; xüsusilə L1 kapsid zülalındakı dəyişikliklər neytrallaşdırıcı anticisimlərin tanıdığı epitopların strukturunu dəyişə bilər. Lakin mövcud sübutlar konkret regional HPV soylarının hazırkı peyvəndləri klinik baxımdan təsirsiz etdiyini göstərmək üçün kifayət deyil. Buna görə nəticə “peyvəndlər variantlara görə işləmir” deyil, genomik müxtəlifliyin uzunmüddətli peyvənd qorunması və çarpaz neytrallaşdırma baxımından izlənməli olmasıdır.

L1 niyə peyvəndlərlə əlaqəlidir?

Mövcud profilaktik HPV peyvəndləri əsas kapsid zülalı L1-dən yaradılmış virusa bənzər hissəciklərə əsaslanır. Bu strukturlar neytrallaşdırıcı anticisim cavabı yaradır. Nəzəri olaraq L1 üzərindəki konformasiya epitoplarını dəyişən genetik variasiyalar anticisim tərəfindən tanınmaya və ya çarpaz qorunmaya təsir göstərə bilər.

Lakin mənbə icmalı bu ehtimalın klinik əhəmiyyətinin hələ kifayət qədər göstərilmədiyini bildirir. Regional soy paylanması ilə real dünyadakı peyvənd effektivliyi arasında birbaşa və ardıcıl səbəb əlaqəsi quracaq məlumat məhduddur.

HPV Mutasiyaları PCR Əsaslı Diaqnostikaya Təsir Göstərə Bilərmi?

Bəli, bioloji və texniki baxımdan təsir göstərə bilər; çünki PCR və qPCR testləri konkret viral DNA bölgələrinə bağlanan praymer və zondlara əsaslanır. Hədəf ardıcıllığındakı mutasiya praymer və ya zond uyğunluğunu pozarsa, amplifikasiya səmərəliliyi azala bilər. Lakin icmalda konkret HPV variantlarının rutin klinik testlərdə geniş yayılmış yanlış neqativliyə səbəb olduğunu göstərən birbaşa klinik sübutların məhdud olduğu xüsusi vurğulanır.

Sekvensləmə platformaları niyə nəticələri dəyişə bilər?

Daxil edilmiş tədqiqatlarda Sanger sekvensləmə, yeni nəsil sekvensləmə (NGS) və qPCR daxil olmaqla müxtəlif molekulyar platformalardan istifadə edilmişdir. Bu üsulların aşağı tezlikli variantları aşkarlama qabiliyyəti eyni deyil.

Sanger sekvensləmə xüsusilə azlıq variantlarının və aşağı tezlikli intrahost alt soyların aşkarlanmasında NGS ilə müqayisədə daha məhdud ola bilər. Bu platforma fərqi müxtəlif tədqiqatlarda bildirilən mutasiya tezliklərinin və ya genomik müxtəliflik səviyyələrinin niyə bir-birindən fərqli göründüyünün mümkün metodoloji səbəblərindən biridir.

Virusun genetikası təkbaşına xərçəngin inkişafını izah etmir

İcmalın mühüm mesajlarından biri də budur. HPV variantı mühüm ola bilər, lakin servikal karsinogenez multifaktorialdır.

• Viral genotip və soy.
• E6/E7/LCR variasiyaları.
• İnfeksiyanın davamlılığı.
• Sahib orqanizmin immun vəziyyəti.
• HIV koinfeksiyası və immunosupressiya.
• HLA və sahib orqanizmin digər genetik fərqləri.
• Siqaret istifadəsi.
• Hormonal və reproduktiv amillər.
• Skrininqə və səhiyyə xidmətlərinə çıxış.
• Ətraf mühit və epidemioloji kontekst.

Bu amillər bir-biri ilə qarşılıqlı təsirdə olduğuna görə konkret SNP ilə klinik sonlanım arasında müşahidə edilən korrelyasiyanın təkbaşına səbəb mexanizmi olduğunu qəbul etmək düzgün deyil.

Coğrafi müxtəliflik

İcmal HPV soylarının paylanmasının regionlar arasında fərqli şəkildə bildirildiyini göstərir. Afrika və Asiya tədqiqatlarında qeyri-Avropa soyları və daha yüksək genetik müxtəliflik daha tez-tez bildirilərkən, Avropa və Şimali Amerika tədqiqatlarında A soyunun üstün olduğu nümunələr önə çıxır. Latın Amerikası isə Avropa və qeyri-Avropa soylarının birlikdə olduğu qarışıq paylanma ilə xarakterizə olunur.

Lakin bu nəticələrin mühüm metodoloji məhdudiyyəti var: “bir regiondakı tədqiqatların neçə faizi qeyri-Avropa soylarını bildirdi?” ilə “həmin regionun əhalisinin neçə faizi həmin soyu daşıyır?” eyni ölçü deyil. İcmal xüsusilə Afrika və Asiya üçün bildirilən tədqiqat faizlərinin əhali prevalansı kimi şərh edilməməli olduğunu qeyd edir.

Genomik nəzarət niyə tövsiyə olunur?

Genomik nəzarət dövr edən HPV genotiplərini yalnız “16/18/31” səviyyəsində deyil, lazım gəldikdə soy, alt soy və nukleotid variantları səviyyəsində izləməyi hədəfləyir. Belə sistem zamanla konkret variantların coğrafi paylanmasını, diaqnostik testlərlə uyğunluğunu və peyvənddən sonrakı populyasiya dinamikasını izləməyə kömək edə bilər.

İcmal bu yanaşmanın HPV nəzarət proqramlarına daxil edilməsini dəstəkləyir. Lakin genomik nəzarətin hansı mutasiyanın klinikada hansı müalicəni və ya skrininq alqoritmini dəyişdirməli olduğunu təkbaşına müəyyən edən hazır klinik qərar sistemi olduğu nəticəsinə gəlmir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

İcmalın dizaynı

Tədqiqat Joanna Briggs Institute əhatə dairəsi icmalı metodologiyasına uyğun aparılmış və Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses Extension for Scoping Reviews (PRISMA-ScR) çərçivəsində hesabatlandırılmışdır. Əhatə dairəsi icmalının seçilməsinin əsas səbəbi tədqiqatların dizayn, populyasiya, sekvensləmə üsulu, genom bölgəsi və klinik nəticə baxımından yüksək heterogenlik göstərməsidir. Buna görə meta-analiz planlaşdırılmamışdır. :chatgpt-content-reference{index="8"}

PCC çərçivəsi

• Population: HPV-16, HPV-18, HPV-31, HPV-33, HPV-35, HPV-45, HPV-52 və HPV-58 kimi yüksək riskli genotiplər.
• Concept: SNP-lər, mutasiyalar, filogenetik soylar, alt soylar və digər intratip genomik variantlar.
• Context: Viral davamlılıq, servikal intraepitelial neoplaziya, uşaqlıq boynu xərçəngi, peyvənd performansı və molekulyar diaqnostika.

Tədqiqat sualı bu üç komponentin birlikdə nəzərdən keçirilməsi üzərində qurulmuşdur. :chatgpt-content-reference{index="9"}

Ədəbiyyat mənbələri

İlkin axtarışlar PubMed, Scopus və Web of Science-da aparılmışdır. Buna ScienceDirect, SpringerLink, LILACS, Cochrane Library, BVS, irəli və geri istinad izlənməsi və DOI əsaslı tamamlayıcı axtarışlar əlavə edilmişdir.

Axtarış strategiyası nəzarət olunan MeSH və DeCS terminlərini sərbəst mətn sorğuları ilə birləşdirmişdir. Mənbədə axtarış tarixləri və hər məlumat bazası üzrə sorğu strukturları ayrıca bildirilir. :chatgpt-content-reference{index="10"}

Daxiletmə meyarları

• Yanvar 2020-Fevral 2026 dövründə dərc edilmiş olmaq.
• Resenziyalı elmi jurnal məqaləsi olmaq.
• Yüksək riskli HPV-nin intratip genetik müxtəlifliyini araşdırmaq.
• Mutasiya, nukleotid variantı, soy və ya alt soy səviyyəsində məlumat təqdim etmək.
• Viral davamlılıq, CIN, uşaqlıq boynu xərçəngi, peyvənd cavabı və ya molekulyar diaqnostika kimi əlaqəli nəticə bildirmək.
• İngilis və ya ispan dilində dərc edilmiş olmaq.

PRISMA-ScR seçim prosesi

Ümumilikdə 530 qeyd müəyyən edilmişdir. 62 təkrarlanan qeyd çıxarıldıqdan sonra 468 unikal qeyd başlıq və xülasə skrininqinə daxil olmuşdur. Bunların 156-sı ilkin skrininqdə çıxarılmış və 312 qeyd növbəti uyğunluq qiymətləndirilməsinə keçmişdir. 102 qeyd tam mətn qiymətləndirilməsindən əvvəl çıxarılmış; 210 tam mətn ətraflı nəzərdən keçirilmişdir. Tam mətn qiymətləndirilməsində daha 156 tədqiqat çıxarılmış və nəticədə 54 tədqiqat keyfiyyət sintezinə daxil edilmişdir. Mənbədə bu proses PRISMA-ScR axın diaqramı ilə göstərilir. :chatgpt-content-reference{index="11"}

Daxil edilmiş 54 tədqiqatın quruluşu

Genomik tədqiqatlar əsasən Afrika və Asiyadan, epidemioloji tədqiqatlar isə xüsusilə Latın Amerikasından gəlmişdir. Ən çox istifadə olunan molekulyar üsullar NGS, Sanger sekvensləmə və real vaxt PCR olmuşdur.

Formal risk-of-bias qiymətləndirilməsi aparılmayıb

Bu tədqiqatda daxil edilmiş məqalələrə formal risk-of-bias və ya keyfiyyət balı verilməmişdir. Bunun əvəzinə tədqiqat dizaynı, nümunə ölçüsü, genotip, genom bölgəsi, sekvensləmə üsulu və bildirilən klinik nəticələr təsviri şəkildə qeydə alınmış və keyfiyyət sintezinin şərhində istifadə edilmişdir. Bu seçim əhatə dairəsi icmalı metodologiyasına uyğundur, lakin bildirilən əlaqələrə etimadı kəmiyyətcə dərəcələndirməyə mane olur. :chatgpt-content-reference{index="12"}

Əsas sintez nəticələri

• HPV genotipləri daxilində geniş intratip genomik heterogenlik bildirilmişdir.
• HPV-16 klinik nəticələrlə əlaqəsi ən intensiv araşdırılan yüksək riskli genotipdir.
• HPV-16-nın bəzi qeyri-Avropa soyları və xüsusilə D soyu ilə artmış invaziv uşaqlıq boynu xərçəngi riski arasında əlaqə bildirən tədqiqatlar var.
• E6, E7 və LCR bölgələrində viral funksiyaya təsir göstərə biləcək çoxsaylı variant müəyyən edilmişdir.
• Ayrı-ayrı SNP-lərin fərdi proqnostik dəyəri məhduddur.
• Molekulyar diaqnostikada praymer/zond uyğunluğuna təsir edən variantlar nəzəri və eksperimental baxımdan əhəmiyyətlidir; birbaşa klinik diaqnostika uğursuzluğuna dair sübutlar daha məhduddur.
• Peyvəndlə əlaqəli antigen variasiyası bioloji baxımdan əhəmiyyətlidir, lakin mövcud regional soyların hazırkı HPV peyvəndlərinin klinik effektivliyini nəzərəçarpacaq dərəcədə azaltdığını sübut edən kifayət qədər məlumat yoxdur.
• Viral genom ilə sahib orqanizm və ətraf mühit amilləri arasında multifaktorial qarşılıqlı təsir var.

Tədqiqatın mühüm məhdudiyyətləri

• Yalnız ingilis və ispan dillərindəki nəşrlər daxil edilmişdir.
• 54 tədqiqatın 34-ü (%63) tamamlayıcı axtarış, istinad izlənməsi və ya DOI axtarışı ilə tapılmışdır; bu, axtarış prosesinin təkrar istehsal qabiliyyətini azalda bilər.
• Tədqiqatların dizaynında, molekulyar üsulunda, sonlanımında və soy adlandırmasında ciddi heterogenlik var.
• Meta-analiz aparılmamışdır.
• Formal risk-of-bias və ya tədqiqat keyfiyyəti qiymətləndirilməsi tətbiq edilməmişdir.
• Axtarış yalnız 2020-Fevral 2026 arasındakı nəşrlərlə məhdudlaşdırılmışdır.
• Asiya və Afrika tədqiqatlarının coğrafi təmsilçiliyi daha çoxdur.
• Etimad intervalları və əhəmiyyət ölçüləri tədqiqatlar arasında ardıcıl şəkildə bildirilməmişdir.
• Nəşr qərəzi formal şəkildə qiymətləndirilə bilməmişdir.
• İcmal protokolu prospektiv deyil, retrospektiv olaraq Open Science Framework-də qeydiyyata alınmışdır.

Tədqiqat nə deyir?

Yüksək riskli HPV-nin biologiyasını yalnız genotip səviyyəsində qiymətləndirmək kifayət etməyə bilər. Eyni genotip daxilindəki soylar, alt soylar və genomik variantlar viral davranışda fərqlər yarada biləcək əlavə bioloji təbəqə təqdim edir. Genomik nəzarətin HPV nəzarət proqramlarına inteqrasiyası və az təmsil olunan regionlardan daha çox genom ardıcıllığının əldə edilməsi elmi baxımdan əsaslandırılmışdır.

Tədqiqat nə demir?

Konkret HPV SNP-sinin bir şəxsdə uşaqlıq boynu xərçənginin inkişaf edəcəyini dəqiq proqnozlaşdırdığı göstərilməmişdir. HPV-16 D soyunun bütün daşıyıcılarda yüksək risk yaratdığını söyləmək olmaz. Regional soy paylanmasının mövcud peyvəndlərin təsirsiz olması demək olduğu göstərilməmişdir. PCR testlərinin HPV müxtəlifliyi səbəbindən rutin şəkildə uğursuz olduğu da sübut edilməmişdir. Bu sahələrin hamısında birbaşa və standartlaşdırılmış klinik yoxlamaya ehtiyac var.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Mutations in High-Risk Human Papillomavirus (HPV) Genotypes: Implications for Genetic Variability and Its Relationship with Cervical Cancer

Müəlliflər: Roger David Flores Peñafiel; Lennys Berutti-Suarez.

Məsul müəllif: Lennys Berutti-Suarez.

Müəssisə: Maestría en Microbiología con Mención en Microbiología Aplicada ve Carrera de Laboratorio Clínico, Universidad Politécnica Estatal del Carchi (UPEC), Tulcán, Ekvador.

Jurnal: Acta Microbiologica Hellenica.

Nəşriyyat: MDPI, Hellenic Society for Microbiology adından.

Biblioqrafik qeyd: Acta Microbiol. Hell. 2026, 71(4), 37.

DOI: 10.3390/amh71040037

Məqalənin növü: Scoping review.

Metod standartı: Joanna Briggs Institute əhatə dairəsi icmalı metodologiyası və PRISMA-ScR.

Protokol qeydiyyatı: Open Science Framework; qeydiyyat retrospektiv şəkildə aparılmışdır.

Nəşr prosesi: 9 İyul 2026-da daxil olmuş; 19 Avqust 2026-da yenidən işlənmiş; 21 Avqust 2026-da qəbul edilmiş; 28 Sentyabr 2026-da dərc olunmuşdur.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyələşdirmə almamışdır.

Etika komitəsi: Tətbiq edilmir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Məlumatlar məqalədə mövcuddur.

Əlavə material: Supplementary Table S1 icmala daxil edilmiş 54 tədqiqatın izlənilə bilmə məlumatlarını ehtiva edir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşmasını bildirmirlər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma və metodologiya Roger David Flores Peñafiel ilə Lennys Berutti-Suarez; proqram təminatı və ilk layihə Roger David Flores Peñafiel; məlumatların kurasiyası və superviziya Lennys Berutti-Suarez tərəfindən həyata keçirilmiş; yoxlama, formal analiz, tədqiqat, vizuallaşdırma və yekun nəzərdən keçirmə vəzifələri iki müəllif arasında bölüşdürülmüşdür.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Bu tədqiqat kəmiyyət meta-analizi deyil və daxil edilmiş tədqiqatlar üçün formal risk-of-bias qiymətləndirilməsi aparmamışdır. Nəticələr heterogen genomik, epidemioloji, eksperimental və ikincili sübutların keyfiyyət xəritələndirilməsidir. Buna görə bildirilən OR dəyərləri birləşdirilmiş ümumi təsir ölçüləri kimi şərh edilməməli və ayrı-ayrı mutasiyaların klinik qərarvermədə təsdiqlənmiş biomarker olduğu fərz edilməməlidir.

Verianla məzmun metodu: Bu Azərbaycan dilindəki mətn mənbə icmalının cümlə-cümlə tərcüməsi deyil. Tədqiqat sualı, PRISMA-ScR axını, metod, genomik bölgələr, mutasiya cədvəlləri, filogenetik əlaqələr, klinik şərh məhdudiyyətləri, peyvənd və diaqnostika nəticələri və tədqiqatın məhdudiyyətləri qorunaraq Azərbaycan dilində müstəqil elmi izah hazırlanmışdır. Mənbədə olmayan mutasiya, risk nisbəti, prevalans, peyvənd uğursuzluğu və ya diaqnostik performans dəyəri əlavə edilməmişdir.