Dənizdəki zooplankton su sütununda təsadüfi paylanmır. İşıq, temperatur, duzluluq, qidaya çıxış, yırtıcı riski, metabolik xərc və bədən ölçüsü; hansı orqanizmin hansı dərinlikdə olacağını və günün hansı saatında yuxarı və ya aşağı hərəkət edəcəyini birlikdə müəyyən edə bilər.

Bu tədqiqat Şərq dənizi/Yapon dənizinin cənub-qərbindəki dərin Ulleung hövzəsində yay mövsümündə yaranan güclü şaquli təbəqələşmənin zooplankton icmasını necə strukturlaşdırdığını araşdırır. Tədqiqatçılar təxminən 24 saatlıq müddət ərzində beş müxtəlif vaxtda, səthdən 500 m dərinliyə qədər beş hidroloji təbəqədən nümunələr toplamışlar.

Nəticələr vahid “gecə səthə qalx, gündüz dərinliyə en” modeli əvəzinə bir neçə davranış strategiyasının mövcud olduğunu göstərmişdir. Bəzi taksonlar yalnız müəyyən bir dərinlik zolağı daxilində kiçik hərəkətlər edərkən, həqiqi DVM göstərən qruplar bir neçə hidroloji sərhədi keçmişdir.

Miqrasiya edən növlərdə bədən ölçüsü artdıqca şaquli miqrasiya məsafəsinin də artdığı müşahidə edilmişdir. Kiçik zooplanktonlar əsasən gündüz dərin xlorofil maksimumu ətrafında qalarkən, daha iri qruplar gündüz daha dərin sularda olmuş və gecə daha geniş şaquli məsafələr qət etmişdir.

Bu davranış ayrışması qidalanma funksiyaları ilə birlikdə də dəyişmişdir. Su sütununun yuxarı hissəsi istehsal və istehlakın intensiv olduğu fəal zona təşkil etdiyi halda, dərin təbəqələrdə filtrasiya ilə qidalanan və detritusdan istifadə edən qruplar daha qabarıq olmuşdur. Mənbə bu quruluşu səthdə istehsal olunan üzvi maddənin dərin su qida şəbəkəsinə ötürülməsi baxımından mühüm ekoloji əlaqə kimi şərh edir.

Zooplankton niyə hər gecə səthə qalxmır?

Klassik sutkalıq şaquli miqrasiya — DVM — modelində zooplankton gündüz görmə qabiliyyətinə əsaslanan yırtıcılardan yayınmaq üçün dərinliyə enir, gecə isə qidalanmaq üçün səthə qalxır. Bu mexanizm bir çox dəniz sistemində mühümdür, lakin bütün növlərin eyni davranışı göstərməsi gözlənilmir.

Bir növün hərəkət edə biləcəyi şaquli məsafə onun fizioloji tolerantlıqlarından, bədən ölçüsündən, enerji ehtiyatından, qidalanma üsulundan və su sütunundakı fiziki sərhədlərin gücündən asılıdır.

Məsələn, səth suyunda yaşamağa uyğunlaşmış kiçik bir növ üçün 300–500 m dərinlikdəki aşağı temperatur metabolik baxımdan əlçatmaz ola bilər. Dərin suya uyğunlaşmış başqa bir növ isə isti səth suyuna qalxmadan, çökən üzvi materialdan istifadə etməklə həyatını davam etdirə bilər.

Buna görə “hərəkət etmir” kimi görünən taksonlar mütləq passiv deyil. Müəyyən şaquli habitat daxilində qalmaq da ətraf mühit şəraitinə optimallaşdırılmış davranışın nəticəsi ola bilər.

Layer-optimized DVM — loDVM nədir?

Tədqiqatçılar bu cür davranışı izah etmək üçün layer-optimized DVM (loDVM) terminindən istifadə etmişlər.

loDVM orqanizmin bütün su sütunu boyunca geniş gündüz-gecə miqrasiyası etmək əvəzinə müəyyən hidroloji təbəqə daxilində həyatını davam etdirdiyi və yalnız məhdud şaquli yerdəyişmə göstərdiyi davranış vəziyyətini ifadə edir.

Bu təsnifat yalnız müşahidəyə əsaslanmamışdır. WMD, STAR və DDI adlı üç müstəqil kəmiyyət göstəricisi birlikdə qiymətləndirilmişdir.

Çəkili orta dərinlik necə hesablandı?

Weighted Mean Depth:

\[ WMD = \frac{\sum(A_iD_i)} {\sum A_i} \]

şəklində hesablanmışdır.

Burada \(A_i\) müvafiq dərinlik təbəqəsindəki bolluğu; \(D_i\) isə həmin təbəqənin orta dərinliyini təmsil edir.

Gündüz və gecə arasındakı fərq:

\[ \Delta WMD = WMD_{day}-WMD_{night} \]

kimi qiymətləndirilmişdir.

Müsbət və kifayət qədər böyük ΔWMD orqanizmin gündüz daha dərində, gecə isə daha dayazda yerləşdiyi klassik DVM nümunəsini dəstəkləyir. Mənfi dəyər əks istiqamətli hərəkəti, kiçik dəyişikliklər isə məhdud şaquli hərəkəti göstərə bilər.

STAR nəyi ölçür?

Surface-to-Total Abundance Ratio:

\[ STAR = \frac{Abundance_{upper}} {Abundance_{total}} \]

şəklində hesablanmışdır.

Gecə STAR dəyərinin gündüz STAR dəyərinə nisbəti 1,2-ni keçdikdə yuxarı təbəqədə gecə cəmlənməsinin artdığı qəbul edilmişdir.

DDI nəyi göstərir?

Diel Difference Index:

\[ DDI_i = \frac{A_{night,i}-A_{day,i}} {A_{night,i}+A_{day,i}} \]

kimi hesablanmışdır.

İndeks −1 ilə +1 arasında dəyişir. Yuxarı təbəqədə müsbət, aşağı təbəqədə isə mənfi dəyərlərin birlikdə müşahidəsi klassik DVM ilə uyğun gəlir.

Ulleung hövzəsində su sütunu necə təbəqələşmişdi?

Tədqiqatda 0–500 m arasındakı su sütunu beş funksional hidroloji təbəqəyə bölünmüşdür:

Səth qarışma təbəqəsində temperatur təxminən 24,37–26,50 °C olduğu halda, aşağı təbəqədə 0,70–1,48 °C-yə qədər enmişdir.

Duzluluq səthdə təxminən 31,72–33,11 intervalından dərinlikdə 34,02–34,05-ə yüksəlmişdir.

Temperatur və duzluluqdakı bu dəyişikliklər su sütununda kəskin sıxlıq qradiyenti — piknoklin — yaradır. Mənbə bu fiziki quruluşun zooplankton hərəkəti baxımından sadəcə fon deyil, ekoloji sərhəd olduğunu irəli sürür.

Dərin xlorofil maksimumu niyə vacibdir?

DCM 35–65 m arasında yerləşmiş və tədqiqatda ən yüksək xlorofil-a konsentrasiyaları burada ölçülmüşdür: təxminən 0,37–0,76 µg/L.

Bu zona zooplankton üçün yüksək qida əlçatanlığı təmin etməklə yanaşı, yırtıcılarla qarşılaşma ehtimalının da yüksək ola biləcəyi təbəqədir.

Buna görə orqanizmin DCM-də qalması və ya DCM-dən yalnız müəyyən saatlarda istifadə etməsi enerji qazanımı ilə yırtıcıdan yayınma arasındakı davranış kompromisinin bir hissəsi ola bilər.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Nümunə götürülməsi necə aparıldı?

Sahə işi 20–21 iyul 2022-də Chonnam National University-nin T/V Saedongbaek təlim gəmisi ilə həyata keçirilmişdir.

Zooplankton 200 µm tor gözünə və 1 m² ağız sahəsinə malik Multiple Opening and Closing Net Environmental Sensing System — MOCNESS — vasitəsilə beş ayrı dərinlik təbəqəsindən toplanmışdır.

Nümunə götürülməsi təxminən altı saatlıq fasilələrlə:

10:02 → 16:00 → 21:52 → 03:52 → 09:30

vaxtlarında həyata keçirilmişdir.

Beləliklə, günorta, günbatımı ətrafı, gecə, sübh və növbəti səhəri əhatə edən təxminən bir günlük şaquli hərəkət dövrü izlənmişdir.

Neçə zooplankton qrupu aşkar edildi?

Tədqiqatda ümumilikdə 107 zooplankton taksonu müəyyən edilmişdir.

Bunlara daxildir:

• kopepodlar,
• amfipodlar,
• xetognatlar,
• kladoceranlar,
• dekapodlar,
• euphausiidlər,
• hidrozoanlar,
• taliaseanlar,
• ostrakodlar,
• balıq sürfələri və digər meroplankton qrupları

.

İcma dərinliklə necə dəyişdi?

Səth qarışma təbəqəsində taliasean və kladoceranların payı bir çox vaxt nöqtəsində yüksək olduğu halda, 22:00 radələrində kopepodlar icmanın %83,5-ni təşkil etmişdir.

DCM-də kopepodlar bütün vaxtlarda %79-dan yuxarı qalmışdır.

288–500 m-lik aşağı təbəqədə isə ostrakodlar davamlı olaraq dominant qrup olmuş və bəzi ölçmələrdə ümumi bolluğun %60-dan çoxunu təşkil etmişdir.

Bu dəyişiklik səth və dərin təbəqələrin yalnız müxtəlif miqdarda zooplankton ehtiva etmədiyini, taksonomik tərkiblərinin də fərqli olduğunu göstərir.

Su sütununda hansı ekoloji sərhədlər müəyyən edildi?

TITAN2 analizi icmanın dərinlik üzrə dəyişdiyi əsas hədləri təxminən:

80 m → 200 m → 300 m

ətrafında müəyyən etmişdir.

Taliaseanlar və Acartia pacifica təxminən 50–100 m ətrafındakı yuxarı təbəqələrlə güclü əlaqə göstərdiyi halda, Paracalanus parvus, Oncaea və oxşar qruplar təxminən 150–200 m ətrafında cəmlənmişdir.

Gaetanus minutus və bəzi Gaetanus inkişaf mərhələləri isə təxminən 300 m ətrafında ən aydın dərin su göstəriciləri arasında yer almışdır.

Bu hədlər hidroloji təbəqələrin yalnız suyun fiziki xüsusiyyətlərini deyil, bioloji icma quruluşunu da ayıra bildiyini göstərir.

Hansı növlər loDVM göstərdi?

Yuxarı təbəqə loDVM qrupunda:

• taliaseanlar,
• Acartia pacifica,
• kladoceranlar

yer almışdır.

Dərin təbəqə loDVM qrupunda isə:

• Gaetanus minutus,
• Metridia pacifica,
• Scolecithricella minor,
• bəzi Gaetanus və Metridia inkişaf mərhələləri

aşkar edilmişdir.

Yuxarı zona loDVM taksonlarının hərəkətləri təxminən 60 m-lik məhdud dərinlik intervalında qalarkən, dərin loDVM qrupları 300–500 m ətrafındakı habitatlarını qorumuşdur.

Bu davranış geniş su sütununda hərəkət etməməyin ekoloji baxımdan “uğursuz miqrasiya” olmadığını; müəyyən təbəqədə qalmağın da optimallaşdırılmış strategiya ola biləcəyi fikrini dəstəkləyir.

Daha iri zooplankton həqiqətən daha dərinə miqrasiya edirmi?

Bu məlumat dəstində ümumi meyl bəlidir.

DVM taksonlarında bədən ölçüsünün loqarifmi ilə gündüz-gecə WMD fərqindən hesablanan şaquli miqrasiya amplitudası arasında əhəmiyyətli müsbət əlaqə tapılmışdır:

R² = 0,353; p = 0,012

Bu, araşdırılan miqrant taksonlarda miqrasiya məsafəsindəki dəyişimin bir hissəsinin bədən ölçüsü ilə əlaqəli olduğunu göstərir.

Lakin R² = 0,353 “miqrasiya davranışının %100-i ölçü ilə müəyyən olunur” demək deyil. Növ kimliyi, fiziologiya, qida, yırtıcı təzyiqi, işıq və hidroloji quruluş kimi digər amillər də mühümdür.

Kiçik taksonlar nə etdi?

2 mm-dən kiçik taksonların çoxu gündüz DCM ətrafında cəmlənmiş, gecələr isə daha dayaz suya qalxmışdır.

Bu strategiyanın mümkün üstünlüyü yüksək məhsuldarlıq göstərən DCM-dən faydalanarkən uzunməsafəli şaquli hərəkətin enerji xərcini azaltmaq ola bilər.

İri taksonlar nə etdi?

2 mm-dən böyük qrupların çoxu gündüz DCM-dən aşağıda olmuş, gecələr isə səthə və ya su sütununun geniş bir hissəsinə yayılmışdır.

Daha iri heyvanların görmə qabiliyyətinə əsaslanan yırtıcılar üçün daha görünən olması onların gündüz dərində qalmasının mümkün izahlarından biridir.

Lakin tədqiqat birbaşa yırtıcılıq sürətini ölçmədiyi üçün bu mexanizm eksperimental olaraq sübut olunmayıb; davranış nümunəsinin ekoloji şərhidir.

Tərs DVM müşahidə edildimi?

Xeyr. Araşdırılan təxminən 24 saatlıq dövrdə analiz meyarlarına cavab verən heç bir takson tərs sutkalıq şaquli miqrasiya — rDVM — kimi təsnif edilməmişdir.

Bu nəticə “Ulleung hövzəsində rDVM heç vaxt baş vermir” demək deyil. Yalnız bu nümunəgötürmə dövründə və bu ekoloji şəraitdə müşahidə olunmadığını bildirir.

Qidalanma strategiyaları dərinliklə necə dəyişdi?

Su sütununun yuxarı hissəsində cruise və ambush davranış strategiyaları bir çox vaxt nöqtəsində dominant olmuşdur. Aşağı təbəqəyə doğru isə filtrasiya ilə qidalanmanın payı aydın şəkildə artmışdır.

Trofik qruplar baxımından səthdə carnivore, omnivore-carnivore və particle feeder qrupları mühüm olduğu halda, dərin təbəqələrdə omnivore-detritivore qrupları önə çıxmışdır.

Xüsusilə ən aşağı təbəqədə omnivore-detritivore payı təxminən %90,6-ya qədər çatmışdır.

Bu dəyişiklik su sütunu dərinləşdikcə qida mənbəyinin də dəyişdiyini göstərir: yuxarıda canlı və təzə istehsalla əlaqəli qida şəbəkələri; dərində isə yuxarıdan çökən üzvi materialdan istifadə edən qidalanma formaları daha mühüm olur.

İki ayrı ekoloji zona necə yaranır?

Tədqiqatın bütün nəticələri birlikdə qiymətləndirildikdə tədqiqatçılar su sütununu funksional olaraq iki zona şəklində şərh edirlər.

Bu iki zona arasında DVM edən orqanizmlər davamlı maddə və enerji əlaqəsi yarada bilər.

Bu tədqiqat bioloji karbon nasosunu birbaşa ölçdümü?

Xeyr.

Tədqiqatda hissəcikli üzvi karbon axını, nəcis peleti axını, tənəffüslə daşınan karbon və ya aktiv miqrasiyadan qaynaqlanan karbon ixracı birbaşa kəmiyyətcə ölçülməmişdir.

Karbon nasosu ilə bağlı şərh müşahidə olunan şaquli miqrasiyaya, qidalanma xüsusiyyətlərinə və dərin təbəqələrdə üzvi hissəciklərlə əlaqəli qrupların mövcudluğuna əsaslanan ekoloji nəticədir.

Beləliklə, tədqiqat zooplanktonun şaquli quruluşunun karbon daşınmasına töhfə verə biləcəyi mexanizmi göstərir; müəyyən karbon miqdarının neçə metr dərinliyə ötürüldüyünü hesablamır.

Gələcəkdə izotop və bağırsaq məzmunu analizi niyə lazımdır?

Şaquli olaraq ayrılmış iki növün eyni qidadan istifadə edib-etmədiyini yalnız yerləşdikləri dərinliyə əsasən qəti müəyyən etmək olmaz.

Sabit izotop analizi uzunmüddətli qida mənbələri haqqında; bağırsaq məzmunu və ya molekulyar pəhriz analizi isə daha birbaşa istehlak əlaqələri haqqında məlumat verə bilər.

Buna görə mənbə gələcəkdə şaquli habitat ayrışmasının real qida şəbəkəsi ayrışmasına uyğun gəlib-gəlmədiyinin bu cür metodlarla sınaqdan keçirilməsini təklif edir.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyəti

Ən mühüm məhdudiyyət müşahidə müddətidir. Tədqiqat bir yay dövründəki təxminən bir gündüz-gecə dövrünə əsaslanır.

Müşahidə zamanı su sütununun fiziki quruluşunun kifayət qədər sabit olması və müxtəlif saatlarda oxşar davranış nümunələrinin təkrarlanması qısa zaman intervalına dair şərhi gücləndirir.

Lakin mövsümi, illərarası və ya fərqli hidroloji şəraitdəki DVM strategiyalarını bu tədqiqatdan birbaşa çıxarmaq olmaz.

Xüsusilə qış qarışması, güclü burulğanlar, fərqli yırtıcı icmaları və ya qeyri-adi məhsuldarlıq dövrlərində eyni növlərin şaquli davranışı dəyişə bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün başlıq: Zooplankton behavioral segregation and vertical positioning in the stratified summer Ulleung Basin: Diel variation in functional composition across ecological boundaries

Müəlliflər: So Jin Ryu; Seohwi Choo; Young Seok Jeong; Hyeongju Choi; Chan Yeong Cho; Hyung Uk Choi; Yoonja Kang; Seok-Hyun Youn; Ho Young Soh.

Bərabər birinci müəlliflər: So Jin Ryu və Seohwi Choo.

Corresponding author: Ho Young Soh.

Jurnal: Journal of Marine Systems.

Nəşriyyat: Elsevier B.V.

Biblioqrafik qeyd: Journal of Marine Systems 257 (2026), 104280.

DOI: https://doi.org/10.1016/j.jmarsys.2026.104280

Tarixlər: Göndərilmə 28 oktyabr 2025; reviziya 18 fevral 2026; qəbul 4 avqust 2026; onlayn nəşr 10 avqust 2026.

Lisenziya: Creative Commons Attribution–NonCommercial 4.0 — CC BY-NC 4.0.

Tədqiqat sahəsi: Yayda güclü şəkildə təbəqələşmiş Ulleung hövzəsi, Şərq dənizi/Yapon dənizi.

Nümunə götürülməsi: 0–500 m arasında beş dərinlik təbəqəsi; təxminən altı saatlıq fasilələrlə beş nümunəgötürmə vaxtı.

Əsas metod: CTD və xlorofil-a profilləri; MOCNESS zooplankton nümunəgötürməsi; WMD, STAR və DDI ilə davranış təsnifatı; TITAN2 ilə dərinlik həddi analizi; bədən ölçüsü və qidalanma/funksional əlamət analizi.

Əsas nəticələr: Güclü təbəqələşmə zooplanktonun şaquli habitat istifadəsini strukturlaşdırmışdır. Bəzi taksonlar təbəqədaxili loDVM davranışı göstərərkən, miqrantlarda bədən ölçüsü artdıqca miqrasiya amplitudası artmışdır. Yuxarı və dərin təbəqələrdə fərqli funksional qidalanma icmaları yaranmışdır.

Kritik şərh sərhədi: Tədqiqat yalnız təxminən bir diel dövrü əhatə edir və karbon axınını birbaşa ölçmür. Buna görə bioloji karbon nasosu ilə bağlı nəticələr şaquli davranış və funksional icma quruluşundan çıxarılan ekoloji şərhlərdir.