Uşaqlıqda xəyali dostlar bir çox mədəniyyətdə rast gəlinən maraqlı inkişaf təcrübəsidir. Bəzi uşaqlar görünməyən dostla danışır, onunla oyun qurur, onu müəyyən bir yerdə hiss edir və ya onunla sosial münasibət yaşayır. Bu təcrübələr çox vaxt yaradıcılıq, sosial təxəyyül və inkişaf oyunu kontekstində araşdırılır.

Bu tədqiqat fərqli sual verir: Xəyali dostlar zehində yalnız abstrakt personajlar kimi mövcuddur, yoxsa bədənə yaxın məkan daxilində yerləşən sosial varlıqlar kimi təcrübə olunur?

Tədqiqatçılar bu sualı “bədən özşüuru” və “peripersonal space” çərçivəsində araşdırırlar. Bədən özşüuru insanın öz bədənini “mənim bədənim” kimi təcrübə etməsi, özünü müəyyən yerdə mövqeləndirməsi və dünyanı birinci şəxs perspektivindən yaşaması deməkdir. Peripersonal space isə bədənin dərhal ətrafındakı, uzanma, toxunma, yaxınlaşma, müdafiə və sosial qarşılıqlı əlaqə üçün vacib olan sahədir.

Tədqiqatda uşaqlıqda xəyali dost təcrübəsi bildirmiş yetkinlər həmin dostları əsasən bədənə yaxın sahədə xatırlayıblar. Bildirişlərin böyük hissəsi 70 cm sərhədinin daxilində qalıb, tipik məsafənin medianı isə təxminən 12 cm olub. İştirakçılar xəyali dostlarını əsasən öz bədən-mərkəzli perspektivlərindən, yəni təcrübənin içindən xatırlayıblar.

Tədqiqatın ən diqqətçəkən nəticələrindən biri də budur: Uşaqlıqda xəyali dost təcrübəsi olan yetkinlər yetkinlikdə “yaxında kimsə varmış kimi hiss etmə” meylini ölçən SenPQ şkalasında daha yüksək bal toplayıblar. Bunun əksinə, dissosiativ meyllərdə əhəmiyyətli fərq aşkarlanmayıb. Dissosiasiya insanın yaddaş, kimlik, qavrayış və ya şüur bütövlüyündə qopma/ayrılma təcrübələri yaşaması deməkdir. Bu nəticə sağlam nümunədə xəyali dost təcrübəsinin avtomatik olaraq patoloji əlamət kimi şərh edilməməli olduğunu göstərir.

Problem Nədir?

Xəyali dostlar adətən uşaqların yaradıcılığı, oyun dünyası və sosial təxəyyülü ilə əlaqələndirilir. Lakin bu təcrübələrin bədən və məkan quruluşu daha az araşdırılıb. Uşaq xəyali dostunu düşündükdə, bu dost sadəcə zehni personajdır, yoxsa uşağın bədəni ətrafında müəyyən yerdə “varmış kimi” təmsil olunur?

Bu sual vacibdir, çünki yetkinlikdə rast gəlinən “hiss edilən varlıq” təcrübələri də çox vaxt məkan xüsusiyyəti daşıyır. İnsan açıq dəlil olmadan yanında, arxasında və ya yaxınlığında başqa birinin olduğunu hiss edə bilər. Bu cür təcrübələr bədən sxemi, bədən mövqeyi və yaxın ətrafı təmsil edən beyin mexanizmləri ilə əlaqələndirilir.

Tədqiqatın əsas problemi uşaqlıq xəyali dostları ilə yetkinlikdəki hiss edilən varlıq fenomenləri arasında ortaq koqnitiv əsasın olub-olmamasıdır. Xəyali dostlar da bədənə yaxın sahədə mövqelənir və birinci şəxs/bədən-mərkəzli perspektivlə təcrübə olunursa, bu iki fenomenin tamamilə ayrı deyil, sosial agent yaratmaq qabiliyyətinin müxtəlif inkişaf təzahürləri ola biləcəyi düşünülə bilər.

Tədqiqat həmçinin xəyali dost təcrübəsinin dissosiasiya ilə əlaqəli olub-olmadığını sorğulayır. Çünki görünməyən və ya xəyali varlıqla münasibət qurmaq fikri bəzi oxucularda avtomatik olaraq patologiya assosiasiyası yarada bilər. Tədqiqat burada daha diqqətli fərqləndirmə təklif edir: Xəyali dost təcrübəsi sağlam yetkin nümunədə ümumi dissosiativ meyldən çox, sosial agent yaratma və varlıq hiss etmə meyli ilə əlaqəli ola bilər.

Metod Nə Təklif Edir?

Tədqiqat onlayn sorğu üsulu ilə aparılmış retrospektiv öz-bildiriş araşdırmasıdır. Retrospektiv öz-bildiriş iştirakçıların keçmişdə yaşadıqları təcrübələri xatırlayıb bildirməsi deməkdir. Bu üsul uşaqlıq təcrübələrini araşdırmaq üçün praktik olsa da, yaddaş qərəzi riski daşıyır.

İlkin nümunə 231 yetkindən ibarət olub. Psixiatrik və ya nevroloji diaqnoz bildirmiş 46 nəfər əsas sağlam nümunədən çıxarılıb. Son analiz nümunəsi 185 nəfərdən ibarət olub. Bu qrupda 45 nəfər uşaqlıqda xəyali dost təcrübəsi bildirmiş, 140 nəfər isə bildirməyib.

Tədqiqatda üç əsas ölçmə vasitəsindən istifadə olunub. İlk olaraq xəyali dost təcrübəsi olan iştirakçılara IC-Q adlanan xəyali dost sorğusu tətbiq edilib. Bu sorğu xəyali dostun görünüşü, yaşı, yoxa çıxma zamanı, danışma, təqlid, təmas, duyğu xüsusiyyətləri, məkan mövqeyi və vizual perspektivi kimi xüsusiyyətləri soruşur.

İkinci ölçmə vasitəsi SenPQ, yəni Sensed Presence Questionnaire-dir. Bu şkala insanın açıq sensor dəlil olmadan başqa bir varlığın yaxınlığında olduğunu hiss etmə meylini ölçür. Tədqiqatda 16 maddəlik şkaladan çarpaz yüklənmə göstərən bir maddə çıxarılaraq 15 maddəlik ballama istifadə olunub.

Üçüncü ölçmə vasitəsi DIS-Q, yəni Dissociation Questionnaire-dir. Bu şkala dissosiativ təcrübələri ölçür. Tədqiqatçılar bu şkaladan istifadə etməklə xəyali dost təcrübəsinin ümumi dissosiasiya ilə, yoxsa daha spesifik olaraq hiss edilən varlıq meyli ilə əlaqəli olduğunu ayırd etməyə çalışıblar.

Analizlərdə 70 cm sərhədi bədənə yaxın sahə ilə bədəndən daha uzaq sahəni ayırmaq üçün əməli meyar kimi istifadə olunub. Bu göstərici yetkin peripersonal space ədəbiyyatındakı 60–80 cm intervalının orta nöqtəsidir. Tədqiqatçılar həmçinin binom testləri, Wilcoxon işarəli sıra testi, t-testləri, korrelyasiyalar və logistik reqressiyadan istifadə ediblər.

Formullar Nə Anladır?

Bu tədqiqat riyazi nəzəriyyə məqaləsi deyil; lakin statistik analiz notasiya və göstəricilərini ehtiva edir. Nəticələr əsasən nisbətlər, median məsafələr, t-testləri, p dəyərləri, Cohen’s d effekt ölçüsü və logistik reqressiya əmsalları ilə təqdim olunub.

Tədqiqatın ilk statistik fərqləndirməsi bədənə yaxın sahənin sərhədi ilə bağlıdır:

Burada PPS peripersonal space, yəni bədənə yaxın sahəni təmsil edir. Tədqiqatda 70 cm və daha az məsafədə olan xəyali dost mövqeləri “bədənə yaxın sahə daxilində” qəbul edilib.

Xəyali dost mövqelərinin böyük hissəsi bu sərhədin daxilində olub:

Bu ifadə bütün məkan məsafəsi bildirişlərinin %76,1-nin 70 cm və ya daha yaxın olduğunu və ümumi median məsafənin 12 cm olduğunu göstərir. Median sıralanmış dəyərlərin ortasındakı göstəricidir; ifrat dəyərlərdən orta göstəriciyə nisbətən daha az təsirlənir.

İştirakçı səviyyəsindəki test də oxşar nəticə verir:

Bu Wilcoxon işarəli sıra testinin nəticəsidir. Wilcoxon testi normal paylanma fərziyyəsinin güclü olmadığı hallarda iki dəyəri və ya bir dəyəri istinad sərhədi ilə müqayisə etmək üçün istifadə olunan parametrik olmayan testdir. Burada iştirakçıların median xəyali dost məsafələri 70 cm sərhədindən əhəmiyyətli dərəcədə aşağı olub.

Vizual perspektiv üçün əsas nisbət belədir:

1PP first-person perspective, yəni birinci şəxs perspektividir. Bədənə istinad edən perspektiv isə birinci şəxs və qarışıq perspektivlərin birlikdə qiymətləndirilməsi ilə alınır. Bu nəticə xəyali dost təcrübələrinin əsasən insanın öz bədəni mərkəz götürülərək xatırlandığını göstərir.

Xəyali dost keçmişi olan və olmayan qrupların SenPQ balları belə müqayisə olunub:

Burada IC+ uşaqlıqda xəyali dost təcrübəsi bildirmiş qrupu, IC- isə belə təcrübə bildirməmiş qrupu göstərir. Cohen’s d effekt ölçüsüdür. d = 0.66 orta səviyyəyə yaxın və diqqətəlayiq qrup fərqinə işarə edir.

Dissosiasiya ballarında isə əhəmiyyətli fərq aşkarlanmayıb:

Bu nəticə xəyali dost keçmişinin sağlam yetkin nümunədə ümumi dissosiativ meyllə əhəmiyyətli şəkildə əlaqəli olmadığını göstərir.

Logistik reqressiya analizində xəyali dost keçmişini əhəmiyyətli şəkildə proqnozlaşdıran dəyişən SenPQ olub:

OR odds ratio, yəni ehtimal nisbətidir. Bu dəyər hiss edilən varlıq meyli artdıqca uşaqlıqda xəyali dost bildirmə ehtimalının da yüksəldiyini göstərir. Lakin bu əlaqə səbəb-nəticə sübutu deyil; yalnız statistik bağlılığı göstərir.

Qrafik, Cədvəl və Sxemin Əsas Mesajı

Tədqiqatdakı ilk vizual xəyali dostların hansı istiqamətlərdə və hansı məsafələrdə mövqeləndirildiyini göstərir. Əsas mesaj budur: Xəyali dost bildirişləri böyük ölçüdə bədənin dərhal ətrafında cəmlənib. Ön, sağ, sol, yuxarı və aşağı istiqamətlərdə bildirilən mövqelərin əksəriyyəti 70 cm sərhədinin daxilində qalıb. Bu, xəyali dostların yalnız uzaq və abstrakt təsvirlər kimi deyil, bədənə yaxın sosial varlıqlar kimi təmsil oluna biləcəyini düşündürür.

Eyni vizualdakı ikinci panel xəyali dostun hansı istiqamətlərdə daha çox hiss edildiyini göstərir. Nəticələr xüsusilə ön və yan sahələrin vacib olduğunu düşündürür. Bu məqam yetkin “hiss edilən varlıq” təcrübələrindən fərqlənir; çünki yetkin felt presence halları çox vaxt arxa və ya yan bədən sahəsində bildirilir. Xəyali dostların daha çox ön və yan sahədə yerləşməsi onların uşaqlıqda daha sosial, oyun-yönümlü və qarşılıqlı əlaqəli şəkildə qurulduğunu düşündürə bilər.

İkinci vizual vizual perspektiv paylanmasını göstərir. İştirakçıların %55,6-sı xəyali dost təcrübəsini birinci şəxs perspektivindən, %33,3-ü qarışıq perspektivdən, %8,9-u üçüncü şəxs perspektivindən xatırladığını bildirib, çox kiçik hissə isə xatırlamadığını deyib. Birinci şəxs və qarışıq perspektivlər birlikdə götürüldükdə bədənə istinad edən nisbət %88,9-a yüksəlir. Bu, təcrübənin bədən özşüuru ilə güclü əlaqəli şəkildə xatırlandığını göstərir.

Üçüncü vizual xəyali dost keçmişi olan və olmayan şəxslərin SenPQ ballarını müqayisə edir. Xəyali dost keçmişi olan qrup ümumi hiss edilən varlıq balında və həm müsbət/zərərsiz, həm də daha narahatedici varlıq hissi altölçülərində daha yüksək bal toplayıb. Lakin dissosiasiya cədvəli bu fərqin ümumi dissosiativ meyldən qaynaqlanmadığını göstərir.

Cədvəllər birlikdə oxunduqda əsas mesaj belədir: Uşaqlıqda xəyali dost təcrübəsi sağlam yetkin nümunədə yetkinlikdə daha yüksək varlıq-hissi meyli ilə əlaqəlidir; lakin bu əlaqə ümumi dissosiasiya ilə izah olunmur.

Təcrübələr Necə Aparılıb?

Bu tədqiqat laboratoriya təcrübəsi deyil, onlayn sorğuya əsaslanan araşdırmadır. İştirakçılar əvvəlcə demoqrafik məlumatlarını verib, sonra dissosiasiya və hiss edilən varlıq şkalalarını tamamlayıblar. Uşaqlıqda xəyali dost təcrübəsi bildirmiş şəxslər əlavə olaraq xəyali dostlarının xüsusiyyətlərini ətraflı soruşan anketi doldurublar.

Xəyali dost təcrübəsi olan iştirakçılardan dostlarının hansı istiqamətdə və nə qədər uzaqda ortaya çıxdığını bildirmələri istənilib. İstiqamətlər ön, arxa, sağ, sol, yuxarı və aşağı olaraq ayrılıb. İştirakçılar həmçinin xəyali dostlarını birinci şəxs perspektivindən, üçüncü şəxs perspektivindən, yoxsa qarışıq şəkildə xatırladıqlarını bildiriblər.

Birinci hipotez xəyali dostların bədənə yaxın sahə daxilində yerləşəcəyi idi. Bu hipotez dəstəklənib. Bildirişlərin əksəriyyəti 70 cm sərhədinin daxilində qalıb, iştirakçı medianları da bu sərhəddən əhəmiyyətli dərəcədə aşağı olub.

İkinci hipotez təcrübələrin əsasən bədən-mərkəzli perspektivlə xatırlanacağı idi. Bu hipotez də dəstəklənib. Birinci şəxs və qarışıq perspektivlər birlikdə qiymətləndirildikdə bədənə istinad edən təcrübələrin nisbəti çox yüksəkdir.

Üçüncü hipotez uşaqlıqda xəyali dost təcrübəsi olan şəxslərin yetkinlikdə daha yüksək hiss edilən varlıq meyli göstərəcəyi idi. Bu da dəstəklənib. Xəyali dost keçmişi olan qrup SenPQ ballarında əhəmiyyətli dərəcədə daha yüksək dəyərlər göstərib.

Əlavə analizlərdə dissosiasiya balları qruplar arasında əhəmiyyətli fərq göstərməyib. Logistik reqressiyada xəyali dost keçmişini əhəmiyyətli şəkildə proqnozlaşdıran dəyişən SenPQ balı olub; yaş, cins və DIS-Q əhəmiyyətli proqnozlaşdırıcılar deyil.

Nəticələr Nə Göstərir?

Tədqiqatın birinci nəticəsi xəyali dost təcrübələrinin əsasən bədənə yaxın sahədə yerləşdirilməsidir. Bu, xəyali dostların sadəcə abstrakt zehni fiqurlar olmaya biləcəyini; bədən ətrafındakı sosial qarşılıqlı əlaqə sahəsinə yerləşdirilən təmsillər ola biləcəyini düşündürür.

İkinci nəticə xəyali dost təcrübələrinin əsasən bədən-mərkəzli perspektivlə xatırlanmasıdır. Bu nəticə təcrübənin insanın bədən mövqeyi və birinci şəxs dünyası ilə əlaqəli olduğunu göstərir.

Üçüncü nəticə uşaqlıqda xəyali dost təcrübəsi olan yetkinlərin, yetkinlikdə hiss edilən varlıq meyli baxımından daha yüksək bal toplamasıdır. Bu əlaqə xəyali dostlar ilə felt presence təcrübələri arasında ortaq “sosial agent yaratma” meylinin ola biləcəyini düşündürür.

Dördüncü nəticə bu əlaqənin ümumi dissosiativ meyllə izah olunmamasıdır. Sağlam nümunədə xəyali dost təcrübəsi olan və olmayan şəxslərin DIS-Q balları əhəmiyyətli şəkildə fərqlənmir. Buna görə xəyali dost keçmişi avtomatik olaraq dissosiativ problem göstəricisi kimi şərh edilməməlidir.

Beşinci nəticə xəyali dostla yetkin felt presence arasında həm oxşarlıq, həm də fərq olmasıdır. Oxşarlıq onların hər ikisinin bədənə yaxın sahə və sosial agent təmsil mexanizmləri ilə əlaqəli ola bilməsidir. Fərq isə mövqe istiqamətindədir: yetkin felt presence çox vaxt arxa/yan sahədə bildirilərkən, uşaqlıq xəyali dostları bu tədqiqatda daha çox ön və yan qarşılıqlı əlaqə sahəsində xatırlanıb.

Bu Niyə Vacibdir?

Bu tədqiqat uşaqlıq təxəyyülünü yalnız “uydurma personaj” səviyyəsində deyil, bədən, məkan və sosial idrak əlaqəsi daxilində düşünməyə çağırır. Uşağın xəyali dostu yalnız zehni hekayə fiquru olmaya bilər; uşağın bədəni ətrafında, qarşılıqlı əlaqəyə açıq sosial varlıq kimi təmsil oluna bilər.

Bu baxış inkişaf psixologiyası baxımından vacibdir. Uşaqlıqda bədən sxemi, yaxın sahə qavrayışı, birinci şəxs perspektivi və sosial idrak hələ inkişaf etməkdədir. Bu çevik inkişaf dövrü uşaqların daxildə yaratdıqları sosial agentləri bədənə yaxın oyun sahəsinə yerləşdirməsini asanlaşdıra bilər.

Tədqiqat həmçinin yetkinlikdə rast gəlinən hiss edilən varlıq təcrübələrini daha geniş davamlılıq çərçivəsində düşünməyə imkan verir. Bu təcrübələr yalnız klinik və ya patoloji çərçivədə deyil, insan beyninin sosial varlıqları yaratmaq və məkanlaşdırmaq qabiliyyəti ilə əlaqəli daha ümumi koqnitiv meyl kimi nəzərdən keçirilə bilər.

Bu nəticə psixologiya və koqnitiv neyroelm baxımından dəyərlidir, çünki sosial təxəyyül, bədən təmsili, peripersonal space və varlıq hissi arasındakı əlaqəni ölçülə bilən hala gətirir. Gələcəkdə virtual reallıq, bədən illüziyaları və uzunmüddətli uşaq inkişafı tədqiqatları ilə bu əlaqə daha birbaşa sınana bilər.

Diqqət Edilməli Məqamlar

Tədqiqatın ən mühüm məhdudiyyəti uşaqlıq təcrübələrinin yetkinlər tərəfindən geriyə dönük xatırlanmasıdır. İştirakçıların orta yaşı təxminən 24 olduğuna görə, bir çox şəxs uşaqlıq təcrübələrini illər sonra bildirib. Bu, yaddaş qərəzi və yenidənqurma effekti yarada bilər.

İkinci məhdudiyyət nümunənin quruluşudur. Araşdırma bir Türkiyə universitetinin ətrafından toplanmış yetkinlərlə aparılıb. İştirakçıların böyük hissəsi qadın və bakalavr tələbəsidir. Buna görə nəticələr müxtəlif yaş qruplarına, mədəniyyətlərə və ya klinik nümunələrə birbaşa ümumiləşdirilməməlidir.

Üçüncü məhdudiyyət vizual perspektiv ölçməsinin yalnız bir məcburi seçim maddəsinə əsaslanmasıdır. Xəyali dost təcrübəsi zamanla dəyişə bilər; bəzən birinci şəxs, bəzən üçüncü şəxs, bəzən də qarışıq şəkildə xatırlana bilər. Tək maddəlik ölçmə bu zənginliyi məhdud şəkildə əhatə edə bilər.

Dördüncüsü, tədqiqat səbəb-nəticə əlaqəsi qurmur. Xəyali dost təcrübəsinin yetkinlikdə hiss edilən varlıq meylinə səbəb olduğunu demək doğru olmaz. Daha ağlabatan şərh odur ki, hər iki təcrübə bəzi insanlarda daha güclü olan sosial agent yaratma və ya bədən təmsilinin çevikliyi ilə əlaqəli ola bilər.

Beşincisi, tədqiqatın klinik olmayan sağlam nümunə ilə aparıldığı unudulmamalıdır. Hiss edilən varlıq təcrübəsi bəzi insanlarda narahatedici və ya klinik baxımdan vacib ola bilər; belə hallar bu tədqiqatın çərçivəsindən kənarda qiymətləndirilməlidir.

Nəticə

Bu tədqiqat uşaqlıqda xəyali dost təcrübələrinin bədənə yaxın məkanla və bədən-mərkəzli perspektivlə güclü şəkildə əlaqəli ola biləcəyini göstərən maraqlı ilkin araşdırma təqdim edir. Xəyali dostlar yalnız abstrakt düşüncə məhsulları deyil; uşağın yaxın bədən sahəsinə yerləşən və sosial məna daşıyan daxili agent təmsilləri ola bilər.

Nəticələr həmçinin uşaqlıqda xəyali dost təcrübəsi olan yetkinlərin yetkinlikdə yaxında kimsə varmış kimi hiss etmə meylini daha yüksək bildirdiyini göstərir. Bununla belə, dissosiativ meyllərdə əhəmiyyətli fərqin olmaması bu təcrübələrin sağlam nümunədə birbaşa patoloji kimi şərh edilməməli olduğunu dəstəkləyir.

Verianla oxucusu üçün əsas mesaj budur: İnsan zehni sosial varlıqları yalnız düşüncə kimi deyil, bədənə yaxın məkan daxilində də təmsil edə bilər. Uşaqlıq xəyali dostları və yetkinlikdəki hiss edilən varlıq təcrübələri beynin sosial agentləri bədən və məkan çərçivəsində qurma qabiliyyətinin müxtəlif təzahürləri ola bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu yazı Burak Erdeniz və Bigna Lenggenhager tərəfindən hazırlanmış “Spatial Aspects of Felt Presence and the Phenomenon of Childhood Imaginary Companions: Peripersonal Space, Embodied Perspective, and Continuity of Agent Propensity” adlı preprint tədqiqat əsasında hazırlanıb. Tədqiqat xəyali dostlar, hiss edilən varlıq, peripersonal space, bədən özşüuru, proqnozlaşdırıcı emal, sosial agent təmsili və dissosiasiya əlaqəsini sağlam yetkin nümunədə araşdırır.

Bu məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; tədqiqatın əsas ideyası Verianla-nın nəşr xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilib və orijinal türkcə redaksiya məqaləsinə çevrilib.

Bu məzmun psixoloji, psixiatrik, nevroloji və ya tibbi tövsiyə deyil. Xəyali dost, varlıq hissi, dissosiasiya və ya qavrayış təcrübələri ilə bağlı şəxsi və narahatedici hallarda mütəxəssis dəstəyi alınmalıdır.