Бала кезде элестеги достор көптөгөн маданияттарда кездешкен кызыктуу өнүгүү тажрыйбасы болуп саналат. Айрым балдар көрүнбөгөн досу менен сүйлөшөт, аны менен оюн курат, аны белгилүү бир жерде сезет же аны менен социалдык мамиле түзөт. Мындай тажрыйбалар көбүнчө чыгармачылык, социалдык элестетүү жана өнүгүүчү оюн контекстинде каралат.

Бул изилдөө башка суроо коёт: Элестеги достор аң-сезимде жөн гана абстракттуу каармандар катары болобу, же денеге жакын мейкиндикте жайгашкан социалдык бардыктар сыяктуу сезилеби?

Изилдөөчүлөр бул суроону “денелик өзүн-өзү аңдоо” жана “peripersonal space” алкагында карашат. Денелик өзүн-өзү аңдоо — адамдын денесин “менин денем” деп сезиши, өзүн белгилүү бир жерде жайгаштырышы жана дүйнөнү биринчи жактын көз карашынан башынан өткөрүшү. Peripersonal space болсо дененин дароо айланасындагы, кол сунуу, тийүү, жакындашуу, коргонуу жана социалдык өз ара аракеттенүү үчүн маанилүү болгон мейкиндик.

Изилдөөдө бала кезинде элестеги дос тажрыйбасын билдирген чоңдор бул досторун көбүнчө денеге жакын мейкиндикте эстешкен. Көпчүлүк билдирүүлөр 70 cm чегинин ичинде калган, ал эми типтүү аралык андан да жакын болуп, медианалык мааниси болжол менен 12 cm болгон. Катышуучулар элестеги досторун көбүнчө өз денесине негизделген көз караштан, башкача айтканда тажрыйбанын ичинен эстешкен.

Изилдөөнүн эң көңүл бурарлык жыйынтыктарынын бири да төмөнкүдөй: Бала кезинде элестеги дос тажрыйбасы болгон чоңдор чоңойгондо “жанында бирөө бардай сезүү” ыктымалдыгын өлчөгөн SenPQ шкаласында жогорураак упай алышкан. Муну менен катар диссоциативдик ыктоолордо маанилүү айырма табылган эмес. Диссоциация — адамдын эс тутумунун, иденттүүлүгүнүн, кабылдоосунун же аң-сезиминин бүтүндүгүндө үзүлүү/ажыроо тажрыйбаларын башынан өткөрүшү. Бул натыйжа элестеги дос тажрыйбасын дени сак үлгүдө автоматтык түрдө патологиялык белги катары чечмелебөө керек экенин көрсөтөт.

Көйгөй эмнеде?

Элестеги достор көбүнчө балдардын чыгармачылыгы, оюн дүйнөсү жана социалдык элестетүүсү менен байланыштуу каралат. Бирок бул тажрыйбалардын денелик жана мейкиндиктик түзүлүшү азыраак изилденген. Бала элестеги досун ойлогондо, ал дос жөн гана психикалык каарманбы же баланын денесинин айланасындагы белгилүү бир жерде “бардай” болуп көрсөтүлөбү?

Бул суроо маанилүү, анткени чоңдордо кездешкен “сезилген бардык” тажрыйбалары да көп учурда мейкиндиктик мүнөзгө ээ. Адам эч кандай далил жок болсо да жанында, артында же жакын жерде башка бирөө тургандай сезиши мүмкүн. Мындай тажрыйбалар дене схемасы, дененин жайгашуусу жана жакын чөйрөнү чагылдырган мээ механизмдери менен байланыштуу деп каралат.

Изилдөөнүн негизги көйгөйү — бала кездеги элестеги достор менен чоңойгондогу сезилген бардык феномендеринин ортосунда жалпы когнитивдик негиз бар же жок экенин аныктоо. Эгер элестеги достор да денеге жакын мейкиндикте жайгашып, биринчи жак/дене борборлуу көз караш менен тажрыйбаланса, бул эки феномен толугу менен өз-өзүнчө эмес, социалдык агент түзүү жөндөмүнүн өнүгүүнүн ар башка көрүнүштөрү болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Изилдөө мындан тышкары элестеги дос тажрыйбасы диссоциация менен байланыштуубу деген суроону да коёт. Анткени көрүнбөгөн же элестеги бардык менен мамиле түзүү идеясы айрым окурмандарда автоматтык түрдө патологияны элестетиши мүмкүн. Изилдөө бул жерде кылдат айырмачылыкты сунуштайт: Элестеги дос тажрыйбасы дени сак чоңдор үлгүсүндө көбүрөөк социалдык агент түзүү жана бардыкты сезүү ыктоосу менен байланыштуу болушу мүмкүн; ал жалпы диссоциативдик ыктоо менен сөзсүз түз байланышта болбойт.

Ыкма эмнени сунуштайт?

Изилдөө онлайн сурамжылоо ыкмасы менен жүргүзүлгөн артка кайрылып өзүн-өзү билдирүүгө негизделген изилдөө болуп саналат. Артка кайрылып өзүн-өзү билдирүү — катышуучулардын мурда башынан өткөргөн тажрыйбаларын эстеп, алар тууралуу билдирүүсү. Бул ыкма бала кездеги тажрыйбаларды изилдөө үчүн практикалык болгону менен, эс тутумдун жаңылыштыгы тобокелин алып жүрөт.

Алгачкы үлгү 231 чоң кишиден турган. Психиатриялык же неврологиялык диагнозу бар экенин билдирген 46 адам негизги дени сак үлгүдөн чыгарылган. Акыркы талдоо үлгүсү 185 адамды түзгөн. Бул топто 45 адам бала кезинде элестеги дос тажрыйбасын билдирсе, 140 адам билдирген эмес.

Изилдөөдө үч негизги өлчөө куралы колдонулган. Биринчиден, элестеги дос тажрыйбасы бар катышуучуларга IC-Q деп аталган элестеги дос сурамжылоосу берилген. Бул сурамжылоо элестеги достун көрүнүшү, жашы, жоголгон мезгили, сүйлөшүүсү, туурашы, тийишүүсү, сезүү өзгөчөлүктөрү, мейкиндиктеги орду жана визуалдык көз карашы сыяктуу белгилерин сурайт.

Экинчи өлчөө куралы SenPQ, башкача айтканда Sensed Presence Questionnaire болгон. Бул шкала адам ачык сенсордук далилсиз эле жанында башка бир бардык бардай сезүүгө канчалык жакын экенин өлчөйт. Изилдөөдө 16 пункттан турган шкаладан кайчылаш жүктөлүш көрсөткөн бир пункт алынып салынып, 15 пункттук баалоо колдонулган.

Үчүнчү өлчөө куралы DIS-Q, башкача айтканда Dissociation Questionnaire болгон. Бул шкала диссоциативдик тажрыйбаларды өлчөйт. Изилдөөчүлөр бул шкаланы колдонуп, элестеги дос тажрыйбасы жалпы диссоциация мененби же өзгөчө сезилген бардыкка ыктоо мененби байланыштуу экенин айырмалоого аракет кылышкан.

Талдоолордо 70 cm чеги денеге жакын мейкиндик менен денеден алысыраак мейкиндикти бөлүүчү операциялык өлчөм катары колдонулган. Бул маани чоңдордун peripersonal space адабиятындагы 60–80 cm диапазонунун орто чекити. Изилдөөчүлөр ошондой эле биномиалдык тесттерди, Wilcoxon белгилүү ранг тестин, t тесттерин, корреляцияларды жана логистикалык регрессияны колдонушкан.

Формулалар эмнени түшүндүрөт?

Бул изилдөө математикалык теория макаласы эмес; бирок статистикалык талдоо белгилерин камтыйт. Натыйжалар көбүнчө үлүштөр, медианалык аралыктар, t тесттери, p маанилери, Cohen’s d эффект өлчөмү жана логистикалык регрессия коэффициенттери менен берилген.

Изилдөөдөгү биринчи статистикалык айырмачылык денеге жакын мейкиндик чеги менен байланыштуу:

Бул жерде PPS peripersonal space, башкача айтканда денеге жакын мейкиндикти билдирет. Изилдөөдө 70 cm жана андан жакын элестеги дос жайгашуулары “денеге жакын мейкиндиктин ичинде” деп кабыл алынган.

Элестеги достордун жайгашууларынын чоң бөлүгү ушул чектин ичинде болгон:

Бул туюнтма бардык мейкиндик аралык билдирүүлөрүнүн %76,1 бөлүгү 70 cm же андан жакын болгонун жана жалпы медианалык аралык 12 cm экенин көрсөтөт. Медиана — иреттелген маанилердин ортосундагы маани; ал орточо мааниге караганда өтө четки маанилерден азыраак таасирленет.

Катышуучунун деңгээлиндеги тест да окшош жыйынтык берген:

Бул Wilcoxon белгилүү ранг тестинин жыйынтыгы. Wilcoxon тести — нормалдуу бөлүштүрүү божомолу күчтүү болбогон шарттарда эки маанини же бир маанини эталондук чек менен салыштырууда колдонулган параметрдик эмес тест. Бул жерде катышуучулардын медианалык элестеги дос аралыктары 70 cm чегинен маанилүү түрдө төмөн болгон.

Визуалдык көз караш үчүн негизги үлүш төмөнкүдөй:

1PP first-person perspective, башкача айтканда биринчи жактын көз карашы. Дене-референстүү көз караш болсо биринчи жак жана аралаш көз караштарды чогуу баалоо аркылуу алынган. Бул жыйынтык элестеги дос тажрыйбалары көбүнчө адамдын өз денесин борбор кылып эстелгенин көрсөтөт.

Элестеги дос тарыхы бар жана жок топтордун SenPQ упайлары төмөнкүдөй салыштырылган:

Бул жерде IC+ бала кезинде элестеги дос тажрыйбасын билдирген топту, IC- болсо мындай тажрыйбаны билдирбеген топту көрсөтөт. Cohen’s d — эффект өлчөмү. d = 0.66 орточого жакын жана көңүл бурууга татыктуу топтук айырманы көрсөтөт.

Диссоциация упайларында болсо маанилүү айырма табылган эмес:

Бул жыйынтык элестеги дос тарыхы дени сак чоңдор үлгүсүндө жалпы диссоциативдик ыктоо менен маанилүү байланышта эмес экенин көрсөтөт.

Логистикалык регрессия талдоосунда элестеги дос тарыхын маанилүү түрдө алдын ала көрсөткөн өзгөрмө SenPQ болгон:

OR odds ratio, башкача айтканда мүмкүнчүлүктөрдүн катышы. Бул маани сезилген бардыкка ыктоо өскөн сайын бала кезинде элестеги дос болгонун билдирүү мүмкүнчүлүгү да жогорулаганын көрсөтөт. Бирок бул байланыш себептүүлүктү далилдебейт; ал болгону статистикалык байланыш көрсөтөт.

График, таблица жана схеманын негизги билдирүүсү

Изилдөөдөгү биринчи сүрөт элестеги достор кайсы багыттарда жана кандай аралыктарда жайгаштырылганын көрсөтөт. Негизги билдирүү мындай: Элестеги дос тууралуу билдирүүлөр көбүнчө дененин дароо айланасында топтолгон. Алды, оң, сол, жогору жана төмөн багыттарда билдирилген жайгашуулардын көбү 70 cm чегинин ичинде калган. Бул элестеги достор жөн гана алыскы жана абстракттуу образдар катары эмес, денеге жакын социалдык бардыктар сыяктуу көрсөтүлүшү мүмкүн экенин ойлонтот.

Ошол эле сүрөттөгү экинчи панель элестеги дос кайсы багыттарда көбүрөөк сезилгенин көрсөтөт. Жыйынтыктар өзгөчө алды жана каптал аймактар маанилүү экенин көрсөтөт. Бул чоңдордогу “сезилген бардык” тажрыйбасынан айырмаланат, анткени чоңдордогу felt presence учурлары көбүнчө арткы же каптал денелик мейкиндикте билдирилет. Элестеги достордун көбүрөөк алдыда жана капталда жайгашышы, алардын бала кезде көбүрөөк социалдык, оюнга багытталган жана өз ара аракеттенүүчү түрдө түзүлгөнүн көрсөтүшү мүмкүн.

Экинчи сүрөт визуалдык көз караштын бөлүштүрүлүшүн көрсөтөт. Катышуучулардын %55,6 бөлүгү элестеги дос тажрыйбасын биринчи жактын көз карашынан, %33,3 бөлүгү аралаш көз караштан, %8,9 бөлүгү үчүнчү жактын көз карашынан, ал эми өтө аз бөлүгү эстей албаганын билдиришкен. Биринчи жак жана аралаш көз караштар чогуу эсептелгенде дене-референстүү үлүш %88,9 га жетет. Бул тажрыйбанын денелик өзүн-өзү аңдоо менен күчтүү байланышта эстелгенин көрсөтөт.

Үчүнчү сүрөт элестеги дос тарыхы бар жана жок адамдардын SenPQ упайларын салыштырат. Элестеги дос тарыхы бар топ жалпы сезилген бардык упайында жана оң/зыянсыз да, көбүрөөк тынчсыздандырган бардык сезими өлчөмдөрүндө да жогорураак упай алган. Бирок диссоциация таблицасы бул айырма жалпы диссоциативдик ыктоодон келип чыкпаганын көрсөтөт.

Таблицалар чогуу окулганда негизги билдирүү мындай: Бала кездеги элестеги дос тажрыйбасы дени сак чоңдор үлгүсүндө чоңойгондогу бардык-сезүү ыктоосунун жогору болушу менен байланыштуу; бирок бул байланыш жалпы диссоциация менен түшүндүрүлбөйт.

Эксперименттер кантип жүргүзүлгөн?

Бул изилдөө лабораториялык эксперимент эмес, онлайн сурамжылоого негизделген изилдөө. Катышуучулар адегенде демографиялык маалыматтарын берип, андан кийин диссоциация жана сезилген бардык шкалаларын толтурушкан. Бала кезинде элестеги дос тажрыйбасын билдиргендер мындан тышкары досторунун өзгөчөлүктөрүн майда-чүйдөсүнө чейин сураган анкетаны толтурушкан.

Элестеги дос тажрыйбасы бар катышуучулардан достору кайсы багытта жана канча аралыкта пайда болорун билдирүү суралган. Багыттар алды, арт, оң, сол, жогору жана төмөн болуп бөлүнгөн. Катышуучулар ошондой эле элестеги досторун биринчи жактын көз карашынанбы, үчүнчү жактын көз карашынанбы же аралаш түрдөбү эстешкенин белгилешкен.

Биринчи гипотеза элестеги достор денеге жакын мейкиндиктин ичинде жайгашат деген болчу. Бул гипотеза колдоого алынган. Билдирүүлөрдүн көбү 70 cm чегинин ичинде калган, катышуучулардын медианалары да бул чектен маанилүү түрдө төмөн болгон.

Экинчи гипотеза тажрыйбалар негизинен дене борборлуу көз караш менен эстелет деген болчу. Бул гипотеза да колдоого алынган. Биринчи жак жана аралаш көз караштар чогуу бааланганда дене-референстүү тажрыйбалардын үлүшү абдан жогору болгон.

Үчүнчү гипотеза бала кезинде элестеги дос тажрыйбасы болгон адамдар чоңойгондо сезилген бардыкка жогорку ыктоо көрсөтөт деген болчу. Бул да колдоого алынган. Элестеги дос тарыхы бар топ SenPQ упайларында маанилүү түрдө жогорураак маанилерди көрсөткөн.

Кошумча талдоолордо диссоциация упайлары топтор арасында маанилүү айырма көрсөткөн эмес. Логистикалык регрессияда элестеги дос тарыхын маанилүү түрдө алдын ала көрсөткөн өзгөрмө SenPQ упайы болгон; жаш курак, жыныс жана DIS-Q маанилүү предикторлор болгон эмес.

Жыйынтыктар эмнени көрсөтөт?

Изилдөөнүн биринчи жыйынтыгы — элестеги дос тажрыйбалары көбүнчө денеге жакын мейкиндикте жайгашат. Бул элестеги достор жөн гана абстракттуу психикалык фигуралар болбостон, дененин айланасындагы социалдык өз ара аракеттенүү мейкиндигине жайгаштырылган өкүлчүлүктөр болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Экинчи жыйынтык — элестеги дос тажрыйбалары көбүнчө дене борборлуу көз караш менен эстелет. Бул табылга тажрыйба адамдын денелик жайгашуусу жана биринчи жак дүйнөсү менен байланыштуу экенин көрсөтөт.

Үчүнчү жыйынтык — бала кезинде элестеги дос тажрыйбасы болгон чоңдор чоңойгондо сезилген бардыкка ыктоо жагынан жогорураак упай алышат. Бул байланыш элестеги достор менен felt presence тажрыйбаларынын ортосунда жалпы “социалдык агент түзүү” ыктоосу болушу мүмкүн экенин ойлонтот.

Төртүнчү жыйынтык — бул байланыш жалпы диссоциативдик ыктоо менен түшүндүрүлбөйт. Дени сак үлгүдө элестеги дос тажрыйбасы бар жана жок адамдардын DIS-Q упайлары маанилүү айырмаланган эмес. Ошондуктан элестеги дос тарыхын автоматтык түрдө диссоциативдик көйгөйдүн белгиси катары чечмелебөө керек.

Бешинчи жыйынтык — элестеги дос менен чоңдордогу felt presence ортосунда окшоштук да, айырма да бар. Окшоштук — экөө тең денеге жакын мейкиндик жана социалдык агент өкүлчүлүк механизмдери менен байланыштуу болушу мүмкүн. Айырма — жайгашуу багытында: чоңдордогу felt presence көбүнчө арткы/каптал мейкиндикте билдирилсе, бала кездеги элестеги достор бул изилдөөдө көбүнчө алды жана каптал өз ара аракеттенүү мейкиндигинде эстелген.

Бул эмне үчүн маанилүү?

Бул изилдөө бала кездеги элестетүүнү жөн гана “ойдон чыгарылган каарман” деңгээлинде эмес, дене, мейкиндик жана социалдык таанып-билүү мамилесинде кароого чакырат. Баланын элестеги досу жөн гана психикалык окуянын каарманы эмес, баланын денесинин айланасында өз ара аракеттенүүгө ачык социалдык бардык сыяктуу көрсөтүлүшү мүмкүн.

Бул көз караш өнүгүү психологиясы үчүн маанилүү. Бала кезде дене схемасы, жакын мейкиндикти кабылдоо, биринчи жактын көз карашы жана социалдык таанып-билүү дагы эле өнүгүүдө болот. Бул ийкемдүү өнүгүү мезгили балдардын ички түзүлгөн социалдык агенттерин денеге жакын оюн мейкиндигине жайгаштырышын жеңилдетиши мүмкүн.

Изилдөө чоңдордо кездешкен сезилген бардык тажрыйбаларын да кеңири континуум ичинде кароого мүмкүндүк берет. Бул тажрыйбаларды клиникалык же патологиялык алкакта гана эмес, адам мээсинин социалдык бардыктарды түзүү жана жайгаштыруу жөндөмү менен байланышкан жалпы когнитивдик ыктоо катары кароого болот.

Бул жыйынтык психология жана когнитивдик нейроилим үчүн баалуу, анткени социалдык элестетүү, дене өкүлчүлүгү, peripersonal space жана бардыкты сезүү ортосундагы байланышты өлчөнө турган кылат. Келечекте виртуалдык реалдуулук, дене иллюзиялары жана балдардын узак мөөнөттүү өнүгүү изилдөөлөрү аркылуу бул байланыш түздөн-түз текшерилиши мүмкүн.

Эске алынуучу жагдайлар

Изилдөөнүн эң маанилүү чектөөсү — бала кездеги тажрыйбалар чоңдор тарабынан артка кайрылып эстелген. Катышуучулардын орточо жашы болжол менен 24 болгондуктан, көпчүлүк адамдар бала кездеги тажрыйбаларын жылдар өткөндөн кийин билдиришкен. Бул эс тутум жаңылыштыгына жана кайра куруу таасирине алып келиши мүмкүн.

Экинчи чектөө — үлгүнүн түзүлүшү. Изилдөө бир түрк университетинин айланасынан алынган чоңдор менен жүргүзүлгөн. Катышуучулардын көбү аялдар жана бакалавр студенттери болгон. Ошондуктан жыйынтыктарды башка жаш топторуна, маданияттарга же клиникалык үлгүлөргө түздөн-түз жалпылоого болбойт.

Үчүнчү чектөө — визуалдык көз карашты өлчөө бир гана милдеттүү тандоо пунктуна негизделген. Элестеги дос тажрыйбасы убакыт ичинде өзгөрүшү мүмкүн; кээде биринчи жактан, кээде үчүнчү жактан, кээде аралаш түрдө эстелиши ыктымал. Бир пункттук өлчөө бул байлыкты чектелүү түрдө кармай алат.

Төртүнчүдөн, изилдөө себеп-натыйжа байланышын түзбөйт. Элестеги дос тажрыйбасы чоңойгондо сезилген бардыкка ыктоону пайда кылат деп айтууга болбойт. Ыктымалдуу чечмелөө — эки тажрыйба тең айрым адамдарда күчтүүрөөк болгон социалдык агент түзүү же денелик өкүлчүлүк ийкемдүүлүгү менен байланыштуу болушу мүмкүн.

Бешинчиден, изилдөө клиникалык эмес дени сак үлгү менен жүргүзүлгөнүн унутпоо керек. Сезилген бардык тажрыйбасы айрым адамдар үчүн тынчсыздандыргыч же клиникалык контекстте маанилүү болушу мүмкүн; мындай учурлар бул изилдөөнүн чегинен тышкары.

Жыйынтык

Бул изилдөө бала кездеги элестеги дос тажрыйбалары денеге жакын мейкиндик жана дене борборлуу көз караш менен күчтүү байланышта болушу мүмкүн экенин көрсөткөн кызыктуу алдын ала изилдөөнү сунуштайт. Элестеги достор жөн гана абстракттуу ой жаратмалары эмес, баланын жакын денелик мейкиндигине жайгашкан, социалдык мааниге ээ ички агент өкүлчүлүктөрү болушу мүмкүн.

Жыйынтыктар ошондой эле бала кезинде элестеги дос тажрыйбасы болгон чоңдор чоңойгондо жанында бирөө бардай сезүү ыктоосун жогорураак билдиргенин көрсөтөт. Ошол эле учурда диссоциативдик ыктоолордо маанилүү айырма табылбаганы, мындай тажрыйбаларды дени сак үлгүдө түздөн-түз патологиялык деп чечмелебөө керек экенин колдойт.

Verianla окурманы үчүн негизги билдирүү мындай: Адамдын аң-сезими социалдык бардыктарды жөн гана ой катары эмес, денеге жакын мейкиндиктин ичинде да көрсөтө алат. Бала кездеги элестеги достор жана чоңойгондогу сезилген бардык тажрыйбалары мээнин социалдык агенттерди денелик жана мейкиндиктик түрдө куруу жөндөмүнүн ар башка көрүнүштөрү болушу мүмкүн.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Бул макала Burak Erdeniz жана Bigna Lenggenhager даярдаган “Spatial Aspects of Felt Presence and the Phenomenon of Childhood Imaginary Companions: Peripersonal Space, Embodied Perspective, and Continuity of Agent Propensity” аттуу preprint изилдөөнүн негизинде даярдалды. Изилдөө элестеги достор, сезилген бардык, peripersonal space, денелик өзүн-өзү аңдоо, болжолдоочу иштетүү, социалдык агент өкүлчүлүгү жана диссоциациянын байланышын дени сак чоңдор үлгүсүндө изилдейт.

Бул мазмун сөзмө-сөз котормо эмес; изилдөөнүн негизги идеясы Verianla жарыялоо багытына ылайык жөнөкөйлөштүрүлүп, өз алдынча кыргызча редакциялык макалага айландырылган.

Бул мазмун психологиялык, психиатриялык, неврологиялык же медициналык кеңеш эмес. Элестеги дос, бардыкты сезүү, диссоциация же кабылдоо тажрыйбаларына байланыштуу жеке жана тынчсыздандырган учурларда адиске кайрылуу керек.