Bu iş insanların bir hadisənin nə vaxt başladığını, nə qədər davam etdiyini və hansı ardıcıllıqla baş verdiyini neyrokoqnitiv baxımdan necə qavradığını araşdırır. Məqalənin əsas yanaşmasına görə beyində zamanı ölçməkdən təkbaşına məsul olan müstəqil bir “zaman mərkəzi” yoxdur. Zaman qavrayışı; frontal və parietal korteks, bazal qanqliyalar, beyincik və hipokampus kimi müxtəlif strukturların diqqət, yaddaş, hərəkət, motivasiya və emosional proseslərlə birlikdə işləməsi nəticəsində yaranan paylanmış funksiya kimi qiymətləndirilir.

Zaman qavrayışının mühüm xüsusiyyətlərindən biri subyektiv və dəyişkən olmasıdır. Məqalədə təqdim edilən ədəbiyyata görə insanın diqqətini birbaşa keçən zamana yönəltməsi müəyyən müddətin daha uzun hiss edilməsinə səbəb ola bilər, diqqətin başqa bir tapşırıqla məşğul olması isə eyni müddətin daha qısa qiymətləndirilməsinə gətirib çıxara bilər. İşçi yaddaş və epizodik yaddaş da müddətlərin müqayisəsi, hadisələrin ardıcıllığının qorunması və keçmiş təcrübələrin zaman baxımından təşkil edilməsində mühüm proseslər kimi nəzərdən keçirilir.

Neyrobioloji səviyyədə frontal və prefrontal sahələr diqqət, işçi yaddaş və müddətin qiymətləndirilməsi ilə; parietal korteks zaman, məkan və digər kəmiyyətlərin işlənməsi ilə; bazal qanqliyalar motor zamanlama və dopaminergik tənzimləmə ilə; beyincik xüsusilə daha qısa və avtomatik zamanlama prosesləri ilə; hipokampus isə hadisələrin zaman ardıcıllığını və epizodik yaddaşı təşkil edən “zaman hüceyrələri” anlayışı ilə əlaqələndirilir.

Məqalə həmçinin zaman qavrayışındakı fərqlərin şizofreniya, diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (DEHB) və depressiya kontekstində necə müzakirə edildiyini qiymətləndirir. Şizofreniyada zaman təxminlərinin daha dəyişkən ola biləcəyi; DEHB-də zaman yaratma və yenidən yaratma tapşırıqlarında çətinliklərin görülə biləcəyi; depressiyada isə ədəbiyyat nəticələrinin tamamilə birtərəfli olmadığı, bəzi tədqiqatların nəzərəçarpan dəyişiklik tapmadığı, digərlərinin isə zamanın daha yavaş yaşandığını və ya qısa müddətləri ayırd etmədə çətinliklər olduğunu bildirdiyi qeyd olunur.

Lakin bu iş yeni eksperiment aparmır. Məqalədə verilən fMRI nəticələri, xəstə qruplarının müqayisələri, saniyə və ya millisaniyə səviyyəsində zamanlama nəticələri və neyrotransmitter şərhləri əvvəlki tədqiqatlardan götürülmüşdür. Buna görə də iş hər hansı klinik testin etibarlılığını, hər hansı xəstəliyin diaqnozunu və ya müəyyən bir beyin sahəsinin təkbaşına zaman qavrayışına cavabdeh olduğunu sübut etmir.

Türkiyə baxımından iş, neyropsixologiya, koqnitiv psixologiya və psixiatriya sahələrində zaman qavrayışının necə öyrənilə biləcəyinə dair türkcəyə yaxın terminologiya ilə faydalı konseptual çərçivə təqdim edir. Bununla belə, Türkiyədəki sağlam və ya klinik qruplardan məlumat toplanmayıb. Zaman qavrayışının Türkiyədə konkret xəstə qruplarında diaqnostik və ya terapevtik məqsədlə istifadə oluna bilməsi üçün standartlaşdırılmış tapşırıqlar, yaş və təhsil baxımından uyğunlaşdırılmış nəzarət qrupları, kifayət qədər nümunə həcmi və müstəqil klinik təsdiq tələb olunur.

Zaman qavrayışı dəqiq olaraq nəyi ifadə edir?

Məqalənin istifadə etdiyi çərçivədə zaman qavrayışı xarici dünyadakı hadisələrin başlanğıcını, müddətini və ardıcıllığını zehində təmsil etmək bacarığıdır. Bu proses yalnız saniyə və ya dəqiqələrin şüurlu qiymətləndirilməsi ilə məhdudlaşmır; bir saniyədən də qısa sensor və motor zamanlamadan daha uzun müddətlərin şüurlu qiymətləndirilməsinə qədər geniş miqyası əhatə edir.

İşin mühüm vurğularından biri müxtəlif zaman miqyaslarının eyni sinir prosesi tərəfindən idarə edilməməsidir. Millisaniyə səviyyəsində avtomatik zamanlama ilə saniyə və dəqiqə səviyyəsində diqqət və yaddaş tələb edən zaman qiymətləndirmələri arasında funksional fərqlərin olduğu bildirilir.

Beyində vahid bir “daxili saat” varmı?

Mənbə müasir zaman qavrayışı araşdırmalarını vahid anatomik saat mərkəzi ideyasından daha paylanmış modelə doğru şərh edir. Buna görə zamanlama;

• prefrontal və frontal korteks,
• parietal korteks,
• bazal qanqliyalar,
• beyincik,
• hipokampus

kimi müxtəlif strukturların tapşırıq və zaman miqyasına görə dəyişən birgə fəaliyyəti nəticəsində ortaya çıxır.

Buna görə “beynin zaman mərkəzi” ifadəsi mənbənin dəstəklədiyi düzgün xülasə deyil. Məqalə daha çox bir neçə zamanlama mexanizminin mövcudluğu fikrini önə çıxarır.

Diqqət niyə zamanı uzada və ya qısalda bilir?

Zamanı qiymətləndirmək koqnitiv resurs tələb edir. Məqaləyə görə insan diqqətini xüsusilə keçən zamana yönəltdikdə zaman məlumatına daha çox resurs ayrılır və müddət daha uzun qiymətləndirilə bilər. Eyni vaxtda başqa koqnitiv tapşırıq yerinə yetirildikdə isə zamanın izlənməsinə daha az diqqət ayrılır və interval olduğundan daha qısa qavranıla bilər.

Mənbə bir neçə hadisə və ya tapşırığın eyni vaxtda izlənməsinin zamanın yenidən yaradılmasında səhv və dəyişkənliyi artıra biləcəyini də bildirir. Buna görə zaman təxmini yalnız obyektiv saat müddətinin zehni surəti deyil; tapşırığın diqqət yükü də nəticəyə daxil olur.

İşçi yaddaş zaman qavrayışında nə edir?

Müddəti qiymətləndirmək üçün insan həmin müddətə dair müvəqqəti məlumatı yaddaşda saxlamalı və onu başqa müddətlərlə müqayisə edə bilməlidir. Məqalə işçi yaddaşı xüsusilə müddətin planlaşdırılması, müvəqqəti saxlanması və müqayisəsi prosesləri ilə əlaqələndirir.

Epizodik yaddaş isə hadisələrin yalnız məzmununu deyil, hansı ardıcıllıqla baş verdiyini qorumaq baxımından vacibdir. Buna görə zamanlama və yaddaş prosesləri tamamilə müstəqil sistemlər kimi götürülmür.

Mənbədə amneziya və Parkinson necə müzakirə olunur?

Məqalə amneziyası olan şəxslərin qısa və daha uzun zaman intervallarını qiymətləndirməsində pozuntular bildirən əvvəlki işlərə toxunur. Təxminən 10 saniyədən qısa və 10–20 saniyə və ya daha uzun müddətlər üçün fərqli səhv nümunələri təqdim edilir.

Parkinson xəstəliyində isə zaman qavrayışındakı çətinliklər bazal qanqliyalar, dopamin və yaddaş funksiyalarındakı dəyişikliklərlə əlaqələndirilir. Lakin hazırkı məqalə Parkinson xəstələri üzərində heç bir eksperiment aparmayıb.

Frontal və prefrontal korteksin rolu nədir?

Məqalə frontal korteksi müddət məlumatının işlənməsi, diqqətə nəzarət, işçi yaddaş və prospektiv yaddaşla əlaqələndirir. Bir insan müəyyən müddəti qiymətləndirərkən zaman məlumatının müvəqqəti saxlanması və sonra geri çağırılması prefrontal funksiyalarla bağlı şəkildə müzakirə olunur.

Xüsusilə sağ dorsolateral prefrontal korteks zaman fərqləndirməsi ilə əlaqələndirilən sahələrdən biri kimi önə çıxarılır. Mənbə bu sahədəki zədələrin qısa müddətlər arasındakı fərqləri ayırd etmə performansına təsir göstərə biləcəyini bildirir.

Belə nəticələr müəyyən beyin sahəsinin təkbaşına “zamanı ölçdüyü” mənasına gəlmir. Eyni sahələr diqqət, yaddaş və icraedici funksiyalar kimi başqa tapşırıqlarda da rol oynayır.

Parietal korteks zaman, məkan və sayı birlikdə işləyirmi?

Məqalə parietal korteksi görmə və somatosensor məlumatları birləşdirən, eyni zamanda zaman və məkan qiymətləndirməsinə töhfə verən sahə kimi nəzərdən keçirir.

Burada “böyüklük nəzəriyyəsi” kimi izah edilən yanaşmaya görə zaman, məkan, say, böyüklük və sürət kimi kəmiyyətlərin işlənməsində qismən ortaq sinir mexanizmləri ola bilər. Sol parietal sahələr hərəkətin planlaşdırılması və zamanlanması ilə, sağ parietal sahələr isə qısa zaman fərqlərinin ayırd edilməsi ilə əlaqələndirilir.

Bazal qanqliyalar və dopamin niyə vacibdir?

Bazal qanqliyalar yalnız motor nəzarət sistemi deyil. İş bu strukturları öyrənmə, motivasiya, vərdişlər və zamanlama prosesləri ilə birlikdə qiymətləndirir.

Məqalənin təqdim etdiyi ədəbiyyatda bazal qanqliyaların xüsusilə millisaniyə və saniyə səviyyəsində interval işlənməsində təsirli ola biləcəyi və dopamin səviyyəsindəki dəyişikliklərin subyektiv müddət qiymətləndirilməsini dəyişdirə biləcəyi göstərilir.

Parkinson xəstəliyindəki zamanlama fərqləri də bu dopaminergik və bazal qanqliya dövrələri üzərindən müzakirə edilir.

Beyincik yalnız hərəkətləri zamanlayır?

Mənbə beyinciyin ənənəvi motor koordinasiya rolundan əlavə diqqət, öyrənmə və zamanlama proseslərində də iştirak etdiyini bildirir.

Məqalədəki konseptual fərq belədir:

Beyincik zədəsi olan insanların bəzi zamanlama tapşırıqlarında çətinlik çəkə bildiyi və Purkinje hüceyrələrinin zaman intervallarının kodlaşdırılması ilə əlaqələndirildiyi bildirilir. Bunlar hazırkı məqalənin apardığı yeni eksperimentlər deyil.

Hipokampusdakı “zaman hüceyrələri” nə deməkdir?

Hipokampus xüsusilə epizodik yaddaşın və hadisə ardıcıllığının təşkili ilə əlaqəlidir. Mənbə heyvan tədqiqatlarında müəyyən hadisə ardıcıllıqları zamanı fərqli zaman nöqtələrində aktivləşən hipokampal neyronların “time cells — zaman hüceyrələri” adlandırıldığını bildirir.

Bu yanaşma xatirənin yalnız “nə baş verdi?” məlumatını deyil, hadisələrin “hansı ardıcıllıqla və təxminən nə vaxt?” baş verdiyini də ehtiva edə bilməsini izah etmək üçün istifadə olunur.

Məqalə hipokampusu zədələnmiş eksperimental heyvanlarda hadisə ardıcıllığının və işçi yaddaşın zaman təşkilinin pozula bildiyini qeyd edir.

Məqalədə beyin sahələrinin funksional xülasəsi

Zaman qavrayışı ilə zaman perspektivi eyni şeydirmi?

Məqalənin sonrakı bölmələri Zimbardo Zaman Perspektivi İnventarı, keçmişə yönəlmə, indiyə fokuslanma və gələcəyin qiymətləndirilməsi kimi mövzulara da keçir. Bunlar interval zamanlama ilə əlaqəli ola bilər, lakin eyni anlayış deyil.

Millisaniyə və ya saniyə səviyyəsində stimulun müddətini təxmin etmək zaman qavrayışı / interval timing sahəsinə daxildir, insanın keçmiş, indi və gələcəklə bağlı psixoloji yönümü isə zaman perspektivi anlayışına daha yaxındır.

Mənbə bu iki sahəni eyni geniş zaman təcrübəsi çərçivəsində müzakirə edir, lakin aralarındakı metodoloji sərhədi ətraflı izah etmir. Buna görə şəxsiyyət pozuntuları ilə bağlı zaman perspektivi nəticələri birbaşa qısa interval zamanlama pozuntusu kimi şərh edilməməlidir.

Şizofreniyada zaman qavrayışı necə müzakirə olunur?

Məqalə şizofreniya diaqnozu qoyulmuş şəxslərdə zaman təxmini performansının daha dəyişkən ola biləcəyini və qısa interval işlənməsinə xas çətinliklərin bildirildiyini qeyd edir. Striatum, insula və supplementary motor area kimi zamanlama ilə əlaqələndirilən sahələrdə fərqli aktivləşmə nümunələrinə toxunulur.

Bundan əlavə diqqət və yaddaş pozuntularının zaman performansına əlavə təsir göstərə biləcəyi qeyd edilir. Buna görə ölçülən fərqlərin nə qədərinin birbaşa “zaman mexanizminə”, nə qədərının ümumi koqnitiv pozuntulara aid olması mühüm fərq kimi ortaya çıxır.

Forward model ilə zaman qavrayışı arasında əlaqə nədir?

Mənbə şizofreniya bölməsində “forward model” yanaşmasından da istifadə edir. Bu modelə görə beyin insanın öz hərəkətlərinin yaradacağı sensor nəticəni əvvəlcədən proqnozlaşdırır.

Hərəkət, proqnoz və sensor geribildirim arasındakı zaman uyğunluğu pozulduqda insanın özünün yaratdığı bəzi təcrübələri xarici mənbəli kimi qiymətləndirməsinin asanlaşa biləcəyi irəli sürülür. Məqalə bunu xüsusilə hallüsinasiya və düşüncə pozuntularına dair nəzəri izahlarla əlaqələndirir.

Bu iş həmin mexanizmi yeni eksperimentlə təsdiqləməyib.

DEHB-də hansı zamanlama tapşırıqlarında problem bildirilir?

Məqalənin təqdim etdiyi tədqiqatlar DEHB diaqnozu qoyulmuş uşaqlarda xüsusilə:

• time production: müəyyən müddətin aktiv şəkildə yaradılması,
• time reproduction: əvvəl təqdim edilmiş müddətin yenidən yaradılması,
• motor zamanlama: hərəkətlərin müəyyən zaman intervallarına uyğun tənzimlənməsi

kimi tapşırıqlarda sağlam nəzarət qruplarına nisbətən daha aşağı performans bildirildiyini izah edir.

Bu fərqlər dorsolateral prefrontal korteks, bazal qanqliyalar və beyincik kimi həm DEHB araşdırmalarında, həm də zamanlamada önə çıxan sinir şəbəkələri ilə əlaqələndirilir.

“Gecikmədən qaçınma modeli” nə deyir?

Sonuga-Barke və əməkdaşları ilə əlaqələndirilən delay aversion yanaşması bəzi DEHB nümunələrində gözləmə və gecikməyə qarşı tolerantlığın aşağı olmasını motivasiya sistemləri üzərindən izah edir.

Məqalənin istifadə etdiyi nəzəri şərhdə bəzi şəxslərin gözləmə intervallarını subyektiv olaraq daha uzun yaşaması sürətli mükafata üstünlük verməyə və gecikmədən qaçınma davranışlarına töhfə verə bilər.

Mənbə xəbərdarlığı: Bu bölmədə Sonuga-Barke istinadının mətn daxili nömrəsi ilə ədəbiyyat siyahısındakı nömrəsi uyğun gəlmir. Buna görə Verianla mətni həmin nömrəni mənbə tərəfindən təsdiqlənmiş düzgün istinad nömrəsi kimi təkrarlamır.

DEHB-də zamanlama fərqləri yaşla dəyişirmi?

Mənbə uşaqlarda zaman işlənməsi pozuntularının daha nəzərəçarpan ola biləcəyini və xüsusilə 9 yaşdan aşağı DEHB diaqnozlu uşaqlarda daha aydın defisitlər bildirildiyini qeyd edir. Yeniyetməlik və yetkinlik dövrünə dair ədəbiyyatın isə daha məhdud olduğu bildirilir.

Məqalə bəzi zamanlama göstəricilərinin icraedici funksiyaların inkişafı ilə yaş artdıqca yaxşılaşa biləcəyini müzakirə edir; lakin bu iş öz uzunmüddətli nümunəsini izləməyib.

Depressiyada zaman həqiqətən daha yavaş keçir?

Mənbənin öz təsviri bu mövzuda birtərəfli deyil. Bir tərəfdən bəzi köhnə tədqiqatlar depressiyanın zaman təxminini güclü şəkildə dəyişdirmədiyini bildirir, digər tədqiqatlar isə depressiv şəxslərin subyektiv olaraq zamanı daha yavaş yaşaya bildiyini və ya müəyyən zamanlama tapşırıqlarında fərqli performans göstərə bildiyini qeyd edir.

Məqalə bəzi depressiya tədqiqatlarında şifahi zaman təxminlərinin sağlam şəxslərlə müqayisədə 7–19 saniyə daha qısa ola bildiyini; çox kiçik nümunəli başqa tədqiqatda isə depressiya şiddəti artdıqca 1–3 saniyəlik interval tapşırıqlarındakı pozuntunun artdığının bildirildiyini qeyd edir.

Lakin bu rəqəmlər hazırkı məqalənin yeni ölçmələri deyil. Bundan əlavə, müvafiq bölmədə bəzi mətn daxili mənbə nömrələri ədəbiyyat siyahısı ilə uyğun gəlmədiyindən bu dəyərlər müstəqil meta-analiz nəticəsi kimi qəbul edilməməlidir.

Psixomotor ləngimə zaman qavrayışı ilə əlaqəli ola bilərmi?

Məqalə depressiya bölməsində psixomotor ləngiməni mühüm dəyişən kimi müzakirə edir. Motor hərəkətlərin yavaşlaması ilə zamanlama performansındakı dəyişikliklərin birlikdə müşahidə oluna bildiyi əvvəlki tədqiqatlara istinad edir.

Həmçinin 400–1600 millisaniyəlik qısa siqnalları fərqləndirmə tapşırıqlarında depressiv simptom səviyyəsi yüksək şəxslərdə daha aşağı performans bildirən araşdırmalar təqdim olunur.

Bu tapıntılar “depressiyada beynin daxili saatı mütləq yavaşlayır” şəklində universal bioloji qanun deyil. Mənbənin özü depressiya ədəbiyyatında bir-biri ilə tam üst-üstə düşməyən nəticələri birlikdə təqdim edir.

Məqalənin dəstəklədiyi əsas nəticələr

• Zaman qavrayışı tək bir beyin sahəsinə endirilə bilməyən paylanmış neyrokoqnitiv proses kimi nəzərdən keçirilməlidir.
• Diqqət səviyyəsi subyektiv müddət təxminini dəyişə bilər.
• İşçi yaddaş və epizodik yaddaş zaman məlumatının qorunması və hadisə ardıcıllığının təşkilində vacibdir.
• Frontal/parietal korteks, bazal qanqliyalar, beyincik və hipokampus zamanlamanın müxtəlif tərəfləri ilə əlaqələndirilir.
• Zaman işlənməsində fərqlər şizofreniya, DEHB, depressiya və bəzi nevroloji vəziyyətlərə dair ədəbiyyatda bildirilmişdir.
• Zaman qavrayışını araşdırarkən diqqət, yaddaş, motor funksiya və emosional vəziyyət kimi yanaşı gedən prosesləri ayırd etmək lazımdır.

Məqalənin sübut etmədiyi nəticələr

• Beyində zamanı ölçən tək və müstəqil anatomik mərkəz göstərilməyib.
• İş öz fMRI, EEG və ya neyrofizioloji ölçməsini aparmayıb.
• Hər şizofreniya, DEHB və ya depressiya diaqnozlu şəxsin eyni zaman qavrayışı pozuntusunu yaşayacağı göstərilməyib.
• Zaman qavrayışı testi hər hansı psixiatrik pozuntunun təkbaşına diaqnostik testi kimi təsdiqlənməyib.
• Məqalə neyrotransmitter səviyyələrini birbaşa ölçməyib.
• Zaman perspektivi nəticələri birbaşa millisaniyə və ya saniyə səviyyəsində interval zamanlama nəticələri ilə eyniləşdirilə bilməz.
• Ədəbiyyat siyahısındakı nömrələmə problemlərinə görə bütün mətn daxili istinadların düzgün işi göstərdiyi fərz edilə bilməz.

İşin Metodu və Nəticələri

İşin faktiki tədqiqat növü

Məqalə yeni eksperimental və ya klinik məlumat yaratmır. İştirakçı qrupu, nümunə həcmi, etik komitə, eksperiment protokolu, neyrogörüntüləmə üsulu, statistik test və ya orijinal məlumat analizi yoxdur.

Buna görə iş narrativ/nəzəri ədəbiyyat icmalı kimi təsnif edilməlidir. Mənbədə sistematik icmal və ya meta-analiz üçün lazım olan verilənlər bazası axtarış strategiyası, açar söz ardıcıllığı, daxil etmə/xaric etmə meyarları, PRISMA kimi seçim prosesi və ya tədqiqatların keyfiyyət qiymətləndirilməsi izah edilmir.

Məqalənin istifadə etdiyi sübut növləri

Ədəbiyyat siyahısının quruluşu

Məqalənin ədəbiyyat siyahısında 15 nömrələnmiş qeyd var. Lakin Bahadırlı, Tutuğ, Ceviz və Çalıyurtun “Zaman Algısı ve Psikiyatrik Bozukluklar” işi iki ayrı nömrədə təkrarlandığı üçün siyahıda biblioqrafik təkrar mövcuddur.

Daha mühüm problem mətn daxili istinad nömrələrinin bir hissəsinin ədəbiyyat siyahısı ilə sürüşməsidir.

Bundan əlavə, ədəbiyyat siyahısında [2]-də Bahadırlı və əməkdaşlarının işinə yazılan DOI eyni siyahıda Carroll və əməkdaşlarının şizofreniya işi ilə əlaqəli DOI-dir. Bahadırlı işi daha sonra [8]-də fərqli DOI ilə yenidən siyahıya alınır.

Buna görə məqalənin ümumi elmi təsviri istifadə oluna bilsə də, hər hansı konkret nəticənin orijinal mənbəsinə çatmaq istənildikdə mətn daxili nömrəyə kor-koranə etibar edilməməlidir.

Metodoloji güclü tərəflər

• Zaman qavrayışını yalnız bir beyin sahəsinə endirmədən çoxsistemli yanaşma ilə nəzərdən keçirir.
• Diqqət, yaddaş, motor sistem və emosional vəziyyət arasındakı əlaqələri eyni çərçivədə müzakirə edir.
• Frontal/parietal korteks, bazal qanqliyalar, beyincik və hipokampusu müqayisəli şəkildə nəzərdən keçirir.
• Sağlam koqnitiv proseslərlə psixopatoloji vəziyyətləri eyni ümumi zamanlama çərçivəsində əlaqələndirir.
• Depressiya bölməsində tam birtərəfli nəticə əvəzinə ədəbiyyatdakı ziddiyyətli tapıntılara da yer verir.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər

• Orijinal məlumat yoxdur.
• Sistematik ədəbiyyat axtarış protokolu verilməyib.
• Mənbə seçim meyarları açıqlanmayıb.
• Meta-analiz aparılmayıb.
• Tədqiqatların nümunə həcmləri və keyfiyyət səviyyələri birlikdə qiymətləndirilməyib.
• Mətn daxili istinad nömrələri ilə ədəbiyyat siyahısı arasında çoxsaylı uyğunsuzluqlar var.
• Ədəbiyyat siyahısında təkrarlanan biblioqrafik qeyd var.
• Interval zaman qavrayışı ilə zaman perspektivi bəzi bölmələrdə eyni geniş konseptual çərçivədə müzakirə olunur.
• “Diaqnostik və terapevtik proseslərdə istifadə” ilə bağlı nəticə hazırkı məqalənin klinik təsdiqindən deyil, nəzəri potensial qiymətləndirməsindən ibarətdir.

Verianla Live niyə istifadə olunmadı?

Mənbədə orijinal eksperiment cədvəli, fərdi iştirakçı məlumatı, fMRI siqnal seriyası, kəmiyyət meta-analiz nəticəsi və ya müxtəlif qrupları ortaq metodologiya ilə müqayisə edən yeni verilənlər bazası yoxdur.

Məqalədə keçən 7–19 saniyə, 1–3 saniyə və 400–1600 millisaniyə kimi dəyərlər müxtəlif əvvəlki tədqiqatlardan narrativ şəkildə köçürülür və mənbə nömrələnməsində də səhvlər var. Buna görə bu rəqəmləri Verianla Live qrafikinə çevirmək mənbələrin müqayisə edilə bilməsi barədə yanlış dəqiqlik yarada biləcəyindən uyğun hesab edilməyib.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq:Zaman qavrayışının neyro-koqnitiv əsasları.

İngiliscə başlıq:Neuro-Cognitive Foundations of Time Perception.

Müəlliflər: Lalə Məhəmməd Cabbarova; Aysel Zaur İsmayılova.

Müəlliflərin qurumları: Lalə Məhəmməd Cabbarova — Bakı Dövlət Universiteti, Sosial və pedaqoji psixologiya kafedrası. Aysel Zaur İsmayılova — Xəzər Universiteti, Psixologiya departamenti.

Bərabər birinci müəllif/bərabər töhfə: Mənbədə belə bəyanat yoxdur.

Məsul müəllif: Mənbədə ayrıca corresponding-author işarəsi yoxdur; hər iki müəllifin e-poçt ünvanı verilib.

Jurnal:Elmi Xəbərlər / Scientific Bulletin, Humanities Sciences Series.

Nəşr kimliyi: 2026, № 1, s. 27–34.

DOI: 10.54414/VRLV2212.

Mənbədə göstərilən təqdim edilmə/qəbul tarixi: 25.02.2026.

Jurnal buraxılışının veb nəşr tarixi: 02.04.2026.

Rəsmi keçid:https://doi.org/10.54414/VRLV2212.

Mənbə növü: Narrativ/nəzəri ədəbiyyat icmalı. Yeni insan və ya heyvan nümunəsi, eksperiment, klinik tədqiqat, neyrogörüntüləmə verilənlər bazası və ya meta-analiz təqdim etmir.

Resenziya statusu: Jurnalın yayımladığı qiymətləndirmə siyasətinə görə ilkin yoxlamadan keçən işlər gizli qiymətləndirmə prosesində sahə üzrə iki ekspert resenzentə göndərilir. Bu konkret məqaləyə aid resenziya hesabatları mənbədə dərc edilməyib.

Lisenziya/müəllif hüquqları xəbərdarlığı: Jurnalın veb səhifələrinin aşağı hissəsində Creative Commons Attribution 4.0 keçidi olsa da, jurnalın etik və nəşr siyasətində dərc olunmuş məqalələrin jurnalın icazəsi olmadan başqa yerdə qismən və ya tam yenidən dərc edilməsinin qadağan olduğu da bildirilir. Bu iki ifadə arasında yenidən istifadə baxımından açıq gərginlik olduğuna görə, bu Verianla mətnində məqalə üzrə şərtsiz CC BY yenidən istifadə hüququ fərz edilməyib.

Maliyyələşdirmə: Mənbədə ayrıca maliyyələşdirmə bəyanatı yoxdur.

Maraqlar toqquşması: Mənbədə ayrıca maraqlar toqquşması bəyanatı yoxdur.

Etik komitə: Mənbədə etik komitə məlumatı yoxdur. İşin yeni iştirakçıları olan orijinal empirik tədqiqat olmaması bu kontekstdə nəzərə alınmalıdır.

Məlumatların əlçatanlığı: Orijinal verilənlər bazası və data availability bəyanatı yoxdur.

Müəllif töhfələri: Mənbədə CRediT və ya ətraflı müəllif töhfələri cədvəli yoxdur.

Ədəbiyyat siyahısı xəbərdarlığı: Mənbədə mətn daxili nömrələrlə ədəbiyyat siyahısı arasında çoxsaylı uyğunlaşma problemləri var. Pan–Luo, Pouthas–Perbal, Sterna və əməkdaşları, Sonuga-Barke və əməkdaşları, Bech, Lemke və Gil–Droit-Volet tədqiqatlarının mətn daxili nömrələri ədəbiyyat siyahısındakı uyğun nömrələrdən fərqlidir. Bundan əlavə, Bahadırlı və əməkdaşlarının işi ədəbiyyat siyahısında iki dəfə yer alır və ilk qeyddə başqa işə aid göründüyü DOI var. Verianla mətni bu səhvləri səssizcə düzəltməyib.

Konseptual əhatə xəbərdarlığı: Mənbə qısa zaman intervalı qavrayışı, motor zamanlama və “zaman perspektivi” kimi əlaqəli, lakin metodoloji baxımdan eyni olmayan anlayışları eyni ümumi çərçivədə müzakirə edir. Buna görə şəxsiyyət xüsusiyyətlərinə dair zaman perspektivi nəticələri qısa interval zamanlama eksperimentləri ilə birbaşa eyniləşdirilməməlidir.

Klinik şərh sərhədi: Məqalə şizofreniya, DEHB və depressiya ilə zaman işlənməsi fərqləri arasında ədəbiyyatda bildirilən əlaqələri ümumiləşdirir. İş heç kimə diaqnoz qoymayıb, zaman qavrayışı testinin diaqnostik həssaslığını/spesifikliyini ölçməyib və müalicə effektivliyini araşdırmayıb. Zaman qavrayışının klinik proseslərdə potensial istifadəsinə dair ifadələr nəzəri perspektiv kimi qiymətləndirilməlidir.

Elmi məzmun mənbəyi: Bu Verianla məqaləsindəki neyrokoqnitiv mexanizmlər, beyin sahələri, psixopatologiya bölmələri və rəqəmsal nümunələr araşdırılan işin öz təsvirinə əsaslanır. Xarici yoxlama yalnız jurnal buraxılışı, nəşr tarixi, resenziya siyasəti və nəşr/lisenziya siyasəti kimi biblioqrafik sahələrlə məhdudlaşdırılıb.