Bu sistematik icmal universitet tələbələrində psixoloji dayanıqlılığı artırmağı hədəfləyən pozitiv psixologiya müdaxilələrinin randomizə olunmuş nəzarətli tədqiqatlardakı nəticələrini araşdırır. Pozitiv psixologiya müdaxilələri (Positive Psychology Interventions, PPI) yalnız psixopatologiyanı azaltmağı hədəfləmək əvəzinə müsbət psixoloji xüsusiyyətləri, emosional resursları, mübarizə aparma qabiliyyətini və rifahı gücləndirməyi məqsəd qoyan strukturlaşdırılmış müdaxilələrdir. Scopus, CINAHL, PsycINFO və PubMed məlumat bazalarında aparılan axtarışda 2346 qeyd müəyyən edilmiş; 32 tam mətn qiymətləndirildikdən sonra dörd randomizə olunmuş nəzarətli tədqiqat yekun sintezə daxil edilmişdir. Bu dörd tədqiqatda ümumilikdə 899 universitet tələbəsi iştirak etmişdir.

Dörd RCT; qısa dayanıqlılıq təlimi, internet əsaslı CORE proqramı, Resilience and Coping Intervention və sinif əsaslı dayanıqlılıq təlimi kimi məzmunu və tətbiq forması fərqli müdaxilələri qiymətləndirmişdir. Müdaxilələr 1–8 həftə davam etmiş, onlayn və ya üz-üzə, fərdi və ya qrup formatında tətbiq olunmuşdur. Dayanıqlılıq nəticələri Connor–Davidson Resilience Scale və Brief Resilience Scale kimi özünüqiymətləndirmə alətləri ilə ölçülmüşdür.

Mənbə Cədvəl 2-də bildirilən Hedges’ g dəyərləri müvafiq olaraq 0,03; 0,34; −0,06 və 0,45-dir. Bu paylanma müdaxilələrin təsirinin tədqiqatlar arasında homogen olmadığını və böyük effekt ölçülərinin müşahidə edilmədiyini göstərir. İki tədqiqatda fərq cüzi, iki tədqiqatda isə müdaxilənin xeyrinə kiçik səviyyədə olmuşdur. Bəzi tədqiqatlarda təşviş, depressiya, stress, ümid, rifah və adaptiv mübarizə üzrə də müsbət nəticələr bildirilib; lakin bu ikincili nəticələr üçün ortaq ölçüm dəsti istifadə edilmədiyinə görə onlar narrativ şəkildə sintez edilmişdir.

İcmalın əsas məhdudiyyəti yalnız dörd uyğun RCT-nin tapılması, müdaxilə və ölçümlərin heterogen olması, bütün tədqiqatların özünüqiymətləndirmə şkalalarına əsaslanması, qadın iştirakçıların həddindən artıq təmsil olunması, tam korlamanın olmaması və uzunmüddətli izləmənin məhdud olmasıdır. Buna görə tədqiqat pozitiv psixologiya müdaxilələrinin universitet tələbələrində psixoloji dayanıqlılığı qəti və ya davamlı şəkildə artırdığını sübut etmir; daha çox mövcud RCT sübutunun ümidverici, lakin məhdud və kontekstdən asılı olduğunu göstərir.

Psixoloji Dayanıqlılıq Nədir?

Psixoloji dayanıqlılıq çətin həyat təcrübələrinə zehni, emosional və davranış çevikliyi vasitəsilə uyğunlaşma və ya mənfi təcrübədən sonra funksionallığı yenidən bərpa etmə prosesi və nəticəsidir. Mənbə tədqiqat dayanıqlılığı yalnız sabit şəxsiyyət xüsusiyyəti kimi deyil, zamanla dəyişə bilən dinamik qabiliyyət kimi nəzərdən keçirir.

Bu yanaşma universitet tələbələri üçün xüsusilə vacibdir. Universitetə keçid müstəqilliyin artması, yeni akademik məsuliyyətlər, sosial mühitdə dəyişikliklər, mənsubiyyət problemləri və bəzi tələbələr üçün iqtisadi və ya mədəni maneələr kimi çoxsaylı eyni vaxtlı stress amillərini əhatə edə bilər.

Mənbə həmçinin universitet tələbələrini homogen qrup kimi qiymətləndirmir. Xüsusilə ailəsində ilk dəfə universitetə daxil olan tələbələrin mənsubiyyət, iqtisadi yük, mədəni uyğunlaşma və ailə dəstəyi kimi fərqli struktur problemlərlə qarşılaşa biləcəyini vurğulayır. Buna görə dayanıqlılıq yalnız şəxsin stresslə “mübarizə gücü” kimi deyil, institusional və sosial şəraitlə qarşılıqlı təsirdə inkişaf edən qabiliyyət kimi düşünülməlidir.

Pozitiv Psixologiya Müdaxilələri Nəyi Hədəfləyir?

Pozitiv psixologiya müdaxilələri yalnız simptomları azaltmağa deyil; müsbət emosiyaları, psixoloji resursları, özünüqəbulu, nikbinliyi, sosial münasibətləri, problem həllini, məna hissini və adaptiv mübarizəni inkişaf etdirməyə yönələn strukturlaşdırılmış psixoloji müdaxilələrdir. Araşdırılan dörd proqram eyni nəzəri başlıq altında olsa da, məzmunu, müddəti və tətbiq forması baxımından bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.

Qısa dayanıqlılıq proqramı

Hindistanda aparılan tədqiqatda iki həftə fasilə ilə iki 30 dəqiqəlik üz-üzə sessiya keçirilmişdir. Birinci sessiya dayanıqlılıq anlayışına, ikinci sessiya isə qoruyucu amillərin inkişafına fokuslanmışdır. Nəzarət qrupuna dayanıqlılıqla bağlı özünə-yardım kitabçası verilmişdir. Buna görə nəzarət şərti tam passiv deyil.

CORE — Cultivating Our Resilience

CORE internet əsaslı altı interaktiv moduldan ibarət müdaxilədir. Özünüqəbul, avtonomluq, mühitə nəzarət bacarığı, həyat məqsədi, müsbət münasibətlər və şəxsi inkişaf kimi sahələrə fokuslanmışdır. Tədqiqat İspaniya, Almaniya, İsveçrə və Avstriyadakı universitet tələbələrini əhatə edən çoxmərkəzli nümunədə aparılmış və 6 ilə 12 aya qədər izləməni əhatə etmişdir.

Resilience and Coping Intervention

ABŞ-da aparılan bu müdaxilə üç həftə ərzində həftədə bir dəfə təxminən 45 dəqiqəlik üz-üzə qrup sessiyalarını əhatə etmişdir. Problem əsaslı müzakirə, birgə öyrənmə, həmyaşıd dəstəyi və stressli və ya travmatik hadisələr zamanı problem həll etmə bacarıqları əsas komponentlərdir.

Transforming Lives Through Resilience Education

Bu sinif əsaslı proqram dörd həftə ərzində həftədə iki saatlıq qrup sessiyalarından ibarət olmuşdur. Proqram stressi dayanıqlılığa çevirmə, məsuliyyət götürmə, gücləndirici şərh formaları və mənalı sosial əlaqələr qurma üzərində dayanmışdır.

Dayanıqlılıq Necə Ölçüldü?

Daxil edilən tədqiqatlarda dayanıqlılıq Connor–Davidson Resilience Scale-25 və Brief Resilience Scale ilə ölçülmüşdür. Hər iki alət özünüqiymətləndirməyə əsaslanır; yəni nəticələr birbaşa davranış və ya fizioloji ölçmələrdən deyil, iştirakçının öz qiymətləndirməsindən əldə edilir.

Connor–Davidson Resilience Scale

CD-RISC-25 25 maddəlik özünüqiymətləndirmə alətidir. Mənbə tədqiqatda daxili tutarlılıq əmsalı α = 0,88 kimi verilir. Maddələr 0 ilə 5 arasında ballanır və yüksək ümumi bal daha yüksək dayanıqlılıq kimi şərh olunur.

Brief Resilience Scale

Mənbə BRS-ni dörd maddədən ibarət və ümumi 4–20 bal aralığına malik özünüqiymətləndirmə ölçüsü kimi təsvir edir. Mənbədə bildirilən daxili tutarlılıq α = 0,76-dır. Yüksək dəyərlər daha yüksək dayanıqlılıq səviyyəsini təmsil edir.

Hedges’ g Bu İcmalda Nəyi Göstərir?

Hedges’ g fərqli şkalalarla ölçülən iki qrupun nəticələri arasındakı fərqi ümumi standart sapma vahidinə çevirən və xüsusilə daha kiçik nümunələrdə qərəzi azaltmaq üçün düzəliş ehtiva edən standartlaşdırılmış effekt ölçüsüdür. Bu icmalda Hedges’ g hər tədqiqat üçün ayrıca hesablanmışdır; dörd tədqiqatı vahid meta-analitik effekt ölçüsündə birləşdirən hovuzlanmış nəticə yaradılmamışdır.

Mənbədəki metod müdaxilə və nəzarət qruplarının müdaxilədən sonrakı ortalamaları arasındakı fərqi hovuzlanmış standart sapmaya bölür və kiçik nümunə düzəlişi tətbiq edir.

Mənbənin istifadə etdiyi şərh hədləri aşağıdakılardır:

Müsbət Hedges’ g dəyəri müdaxilə qrupunun, mənfi dəyər isə nəzarət qrupunun xeyrinə istiqaməti göstərir. Bununla belə, effekt ölçüsünün işarəsi və böyüklüyü təkbaşına klinik və ya təhsil baxımından əhəmiyyət barədə tam qərar vermir; istifadə olunan ölçüm, başlanğıc fərqləri, nümunə və nəzarət şərti də nəzərə alınmalıdır.

Burada mənbədaxili mühüm terminoloji məsələ var. Məqalənin öz hədlərinə görə 0,34 dəyəri 0,20–0,49 aralığında olduğuna görə “kiçik” kateqoriyasına düşür; lakin mənbə mətni bunu “small-to-medium” adlandırır. Verianla bu fərqi gizlətmir və cədvəl dəyərini dəyişdirmir.

Cohen’s d ilə Hedges’ g arasındakı mənbədaxili uyğunsuzluq

Məqalənin xülasə bölməsində tədqiqatlar arasındakı orta fərqləri standartlaşdırmaq üçün Cohen’s d hesablandığı bildirilir. Buna qarşılıq Nəticələr bölməsinin 3.5 və 3.6 altbaşlıqlarında və Cədvəl 2-də istifadə olunan metrik açıq şəkildə Hedges’ g kimi müəyyən edilmişdir. Müzakirə bölməsində yenidən Cohen’s d ifadəsi işlədilir.

Buna görə bu Verianla məqaləsində rəqəmsal cədvəl nəticələri üçün rəqəmlərin birbaşa bağlı olduğu Cədvəl 2-nin etiketi olan Hedges’ g istifadə edilmişdir. Mənbədəki Cohen’s d/Hedges’ g terminoloji uyğunsuzluğu düzəldilmiş kimi təqdim edilməmişdir.

Tədqiqatların Nəticələri Bir-birinə Bənzəyirmi?

Xeyr. Dörd RCT-nin nəticələri eyni istiqamətdə və eyni böyüklükdə deyil. Hedges’ g dəyərləri −0,06 ilə 0,45 arasında dəyişir; iki tədqiqatda müdaxilə ilə nəzarət arasındakı fərq cüzi olduğu halda, iki tədqiqatda müdaxilənin xeyrinə kiçik fərq vardır. Buna görə “dörd tədqiqatın hamısı güclü dərəcədə effektiv idi” nəticəsi mənbə məlumatları ilə uyğun deyil.

Study 1

Hindistandakı qısa dayanıqlılıq proqramında müdaxilə qrupu 15,57-dən 15,87-yə, nəzarət qrupu isə 16,15-dən 15,79-a dəyişmişdir. Mənbə Cədvəl 2-də Hedges’ g = 0,03-dür; bu fərq cüzi kimi təsnif edilmişdir. Nəzarət qrupunda özünə-yardım kitabçasının olması qruplar arasındakı fərqin azalmasına töhfə verə biləcək aktiv müqayisə şərtidir.

Study 2 — CORE

CORE tədqiqatında müdaxilə qrupunun CD-RISC-25 balı 51,81 ± 8,59-dan 59,63 ± 11,33-ə yüksəlmiş; nəzarət qrupunda 51,20 ± 9,59-dan 55,66 ± 11,79-a yüksəlmişdir. Mənbə Cədvəl 2-də Hedges’ g = 0,34-dür.

Bu tədqiqat digərlərindən daha uzun izləmə müddəti ilə də fərqlənir. Qiymətləndirmələr səkkiz həftə, altı ay və on iki aya qədər uzanmışdır və müəlliflər qazancların daha davamlı göründüyünü bildirirlər.

Study 3

Resilience and Coping Intervention tədqiqatında müdaxilə qrupunda bal 3,71-dən 3,80-ə, nəzarət qrupunda 3,82-dən 3,83-ə dəyişmişdir. Mənbə Cədvəl 2 Hedges’ g dəyərini −0,06 kimi verir; fərq cüzidir və istiqamət etibarilə nəzarət qrupunu dəstəkləyir.

Mənbə Cədvəl 1-də eyni müdaxilə qrupu dəyişikliyi “+0.9” kimi yazılmışdır. Lakin verilən başlanğıc və son dəyərlər 3,71 və 3,80-dir. Verianla bu mənbədaxili arifmetik uyğunsuzluğu səssizcə düzəltmək əvəzinə görünən saxlayır və müqayisəli nəticə üçün Cədvəl 2-dəki standartlaşdırılmış effekt dəyərini əsas götürür.

Study 4

Transforming Lives Through Resilience Education tədqiqatında müdaxilə qrupu 67,70 ± 10,05-dən 75,30 ± 8,38-ə yüksələrkən nəzarət qrupu 70,56 ± 12,29-dan 70,59 ± 11,70-ə dəyişmişdir. Hedges’ g = 0,45 hesablanmış və mənbədə kiçik effekt kimi təsnif edilmişdir.

İkincili Psixoloji Nəticələrdə Nə Tapıldı?

İkincili nəticələr dayanıqlılıqdan əlavə təşviş, depressiya, stress, ümid, psixoloji rifah və mübarizə kimi konstruktları əhatə etmişdir. Ölçüm alətləri və nəticə dəyişənləri tədqiqatlar arasında çox fərqli olduğuna görə müəlliflər bu sahələrdə statistik hovuzlama aparmamış, nəticələri narrativ şəkildə sintez etmişdir.

Study 1

Depressiya və qavranılan stress baxımından müdaxilə və nəzarət qrupları arasında əhəmiyyətli fərq müşahidə edilməmişdir.

Study 2

CORE tədqiqatında müdaxilə qrupunda təşviş, depressiya və mənfi affektdə azalma; psixoloji rifah və müsbət affektdə artım bildirilmişdir.

Study 3

Ümid səviyyəsində artım, stress və depressiyada azalma bildirilmiş; təşviş baxımından əhəmiyyətli təsir aşkar edilməmişdir. Dəstək axtarma və aktiv mübarizə davranışları müdaxilə qrupunda artsa da, bu dəyişikliklər nəzarət qrupu ilə müqayisədə aydın üstünlük göstərməmişdir.

Study 4

Qaçınan mübarizə və simptomlarda azalma; problem həlli, ümid, nikbinlik və qoruyucu amillərdə artım bildirilmişdir. Dəstək axtarma və fiziki simptomlar üzrə isə qruplar arasında fərq müşahidə edilməmişdir.

Bu nəticələr dayanıqlılıq müdaxilələrinin yalnız dayanıqlılıq balına deyil, daha geniş psixoloji funksionallıq sahələrinə də təsir göstərə biləcəyini düşündürür. Lakin bütün RCT-lərdə eyni ikincili nəticələr və ya eyni ölçüm alətləri istifadə edilmədiyinə görə bu nəticələr ortaq effekt ölçüsü kimi şərh edilə bilməz.

Daha Uzun Müdaxilələr Daha Effektlidirmi?

Mənbə müzakirəsi daha uzun və rəqəmsal şəkildə davam etdirilən bəzi proqramlarda qazancların daha qalıcı göründüyünü bildirir; xüsusilə CORE tədqiqatında 12 aya qədər izləmə aparılmışdır. Lakin yalnız dörd RCT-nin olması, müdaxilələrin məzmun və intensivliyinin fərqli olması və qısa üz-üzə proqramın da müsbət nəticə verməsi səbəbindən müdaxilə müddətinin təkbaşına effektivliyi müəyyən etdiyi nəticəsinə gəlmək olmaz.

Müəlliflər qısa müdaxilələrdə əsasən yalnız bir qısamüddətli izləmə olduğunu, uzunmüddətli CORE proqramında isə daha uzun müddət qorunan qazancların müşahidə edildiyini müzakirə edirlər. Bununla belə, Study 4 qısa izləməyə baxmayaraq müsbət nəticələr göstərdiyi üçün “daha uzun həmişə daha yaxşıdır” şəklində xətti qayda ortaya qoyulmur.

Tətbiq forması

Tədqiqatlar həm onlayn, həm də üz-üzə tətbiqləri əhatə etdiyinə görə rəqəmsal müdaxilələrin miqyaslana bilmə və əlçatanlıq üstünlükləri müzakirə edilmişdir. Lakin bu dörd RCT onlayn və üz-üzə tətbiqləri eyni məzmun və eyni nümunə şərtlərində birbaşa müqayisə etmək üçün hazırlanmayıb.

Qrup və fərdi tətbiq

Müdaxilələr fərdi və ya qrup formatında tətbiq edilmişdir. Qrup əsaslı proqramlarda həmyaşıd dəstəyi, birgə problem həlli və mənalı əlaqələrin qurulması kimi sosial komponentlər olmuşdur. Mənbə gələcəkdə bu formatların birbaşa müqayisəsini tövsiyə edir.

Bu Sistematik İcmal Effektivliyi Qəti Şəkildə Sübut Edirmi?

Xeyr. Dörd RCT-nin olması, kiçik və ya cüzi effekt ölçüləri, müdaxilə və ölçüm heterogenliyi, qısa izləmə müddətləri və bütün nəticələrin özünüqiymətləndirməyə əsaslanması səbəbindən icmal pozitiv psixologiya müdaxilələrinin universitet tələbələrində dayanıqlılığı qəti və ya davamlı şəkildə artırdığını sübut etmir. Mənbənin nəticəsi mövcud tapıntıların gələcək müdaxilə dizaynları üçün ilkin istiqamət verdiyi yönündədir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Pozitiv psixologiya əsaslı dayanıqlılıq müdaxilələri bəzi RCT-lərdə dayanıqlılıq ballarında müdaxilənin xeyrinə yaxşılaşma ilə əlaqəlidir.
• Dörd tədqiqat arasında effekt ölçüləri dəyişkəndir; böyük effekt bildirilməmişdir.
• Bəzi proqramlarda təşviş, depressiya, stress, ümid, rifah və adaptiv mübarizə kimi ikincili nəticələrdə müsbət dəyişikliklər bildirilmişdir.
• Proqramın məzmunu, müddəti, tətbiq forması və izləmə müddəti nəticələrin fərqlənməsinə töhfə verə bilər.
• Onlayn müdaxilələr çevik və uzunmüddətli iştirak üçün tətbiq oluna bilən kanal təqdim edə bilər.
• Dayanıqlılıq yalnız fərdi xüsusiyyət deyil; universitet mühitində mənsubiyyət, psixoloji dəstək və struktur şəraitdən də təsirlənə bilər.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Bütün pozitiv psixologiya müdaxilələrinin universitet tələbələrində dayanıqlılığı güclü şəkildə artırdığını söyləmək olmaz.
• Dörd RCT-dən vahid və qəti “ən yaxşı müdaxilə” çıxarmaq olmaz.
• Onlayn müdaxilələrin üz-üzə müdaxilələrdən qəti şəkildə üstün olduğu göstərilməmişdir.
• Qısamüddətli bal dəyişiklikləri uzunmüddətli psixoloji dayanıqlılığın sübutu deyil.
• Təşviş və ya depressiyada yaxşılaşma avtomatik olaraq dayanıqlılığın artması demək deyil.
• Nəticələri klinik psixi xəstəliyi olan universitet tələbələrinə birbaşa ümumiləşdirmək olmaz.
• Özünüqiymətləndirmə şkalalarındakı yaxşılaşma obyektiv davranış dayanıqlılığı göstəricisi ilə eyni şey deyil.
• Tədqiqat meta-analitik şəkildə hovuzlanmış vahid ümumi effekt ölçüsü təqdim etmir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqatlar Necə Seçildi?

İcmala yalnız randomizə olunmuş nəzarətli tədqiqatlar daxil edilmişdir. Tədqiqatların universitet tələbələrində pozitiv psixologiya müdaxiləsi tətbiq etməsi, dayanıqlılığı nəticə göstəricisi kimi bildirməsi və müdaxiləni müdaxiləsiz nəzarət, gözləmə siyahısı, başqa aktiv müdaxilə və ya adi qulluq şərti ilə müqayisə etməsi tələb olunmuşdur.

Diaqnoz qoyulmuş fiziki və ya psixi sağlamlıq problemi olan universitet tələbələrinə yönələn tədqiqatlar, pozitiv psixologiyadan kənar dayanıqlılıq proqramları, məktəb yaşlı uşaqları əhatə edən tədqiqatlar və ingilis dilindən başqa dillərdəki nəşrlər xaric edilmişdir.

Məlumat bazaları və zaman aralığı

Scopus, CINAHL, PsycINFO və PubMed axtarılmışdır. Axtarış dövrü pozitiv psixologiyanın başlanğıcı kimi qəbul edilən 1990-dan 30 İyul 2025-ə qədər uzanmışdır. Coğrafi məhdudiyyət tətbiq edilməmişdir.

Boz ədəbiyyat, konfrans materialları və dissertasiyalar axtarılmamışdır. Oxşar qeydiyyatdan keçmiş icmalları müəyyən etmək məqsədilə PROSPERO yoxlanılmış və daxil edilən tədqiqatların istinad siyahıları da əlavə tədqiqat tapmaq üçün nəzərdən keçirilmişdir.

Seçim prosesi

Başlıq/xülasə və tam mətn skrininqi birinci müəllif tərəfindən aparılmışdır. İkinci müəllif prosesi nəzarətdə saxlamış və nəzərdən keçirmiş; qeyri-müəyyənlik hallarında üçüncü və dördüncü müəlliflərdən ekspert rəyi alınmışdır. Məlumat çıxarma səhvlərini azaltmaq üçün nəzarət və konsensus müzakirələri aparılmışdır.

Bununla belə, bütün qeydlərin iki müstəqil qiymətləndirici tərəfindən paralel şəkildə qiymətləndirildiyi klassik ikili-korlama/ikili-skrininq modeli istifadə edilməmişdir. Bu metodoloji xüsusiyyət seçim prosesinin şərhində nəzərə alınmalıdır.

PRISMA axını

Mənbə Şəkil 1-də tam mətn mərhələsində xaric edilmə səbəbləri ayrıca verilir: məktəb yaşlı uşaqlardan ibarət populyasiya, fiziki/psixi diaqnozu olan nümunə və dayanıqlılığın əsas nəticə olmaması başlıca xaric edilmə səbəbləridir.

Dörd RCT-nin ümumi nümunəsi

Ümumi nümunə 899 tələbədən ibarətdir. Müdaxilə qrupları 110, 248, 64 və 30; nəzarət qrupları isə müvafiq olaraq 110, 245, 65 və 27 iştirakçıdan ibarət olmuşdur.

Qərəz Riski Necə Qiymətləndirildi?

Cochrane Risk of Bias 2 (RoB-2) randomizasiya prosesi, planlaşdırılan müdaxilədən yayınmalar, çatışmayan nəticə məlumatları, nəticənin ölçülməsi və seçici hesabatvermə olmaqla beş sahədə qərəz riskini qiymətləndirən alətdir. Bu icmalda yüksək riskli tədqiqatlar yekun sintezdən çıxarılmış, aşağı riskli və ya bəzi narahatlıqlar doğuran tədqiqatlar daxil edilmişdir.

PDF-nin 5-ci səhifəsindəki işıqfor qrafikində dörd tədqiqatın beş RoB-2 sahəsi üzrə qiymətləndirməsi göstərilir. Narahatlıqlar xüsusilə müdaxilələrdə korlamanın praktik çətinliyi və bəzi qiymətləndirmə üsullarının natamam bildirilməsi ilə əlaqəlidir.

Müəlliflər qalan sübut bazasını ümumilikdə orta metodoloji keyfiyyətdə qiymətləndirirlər. Lakin sübutun dəqiqliyi ayrıca GRADE sistemi ilə formal şəkildə dərəcələndirilməmişdir.

Korlama niyə vacibdir?

Pozitiv psixologiya təlimlərində iştirakçının hansı müdaxiləni aldığını tam gizlətmək çox vaxt praktik olaraq mümkün deyil. İştirakçı nəticə şkalasını özü doldurduqda müdaxilə ilə bağlı gözlənti və ya sosial baxımdan arzuolunan cavab vermə meyli nəticələrə təsir göstərə bilər.

Özünüqiymətləndirmə ölçmələrinin məhdudiyyəti

Dörd RCT-nin hamısında dayanıqlılıq özünüqiymətləndirmə alətləri ilə qiymətləndirilmişdir. Bu üsul tələbənin öz psixoloji təcrübəsini birbaşa əks etdirə bilər; lakin xatırlama qərəzi və sosial arzuolunanlıq kimi ölçüm səhvlərinə açıqdır.

Effekt Ölçüləri Necə Şərh Edilməlidir?

Dörd ayrı Hedges’ g dəyəri fərqli müdaxilələrin öz nəzarət şərtləri qarşısındakı standartlaşdırılmış fərqlərini göstərir; bu dəyərlər vahid ortaq effekt ölçüsü deyil. Tədqiqatlar fərqli proqram, müddət, ölkə, ölçüm aləti və nəzarət şərtlərinə malik olduğuna görə dörd rəqəmin sadə ortalamasını hesablamaq mənbə tədqiqatın apardığı analiz deyil və belə nəticə Verianla tərəfindən yaradılmamalıdır.

Mənbə Cədvəl 2-də:

• Study 1: g = 0,03,
• Study 2: g = 0,34,
• Study 3: g = −0,06,
• Study 4: g = 0,45

kimi verilir.

Bu nəticələrin ən diqqətçəkən tərəfi odur ki, heç bir tədqiqat mənbədə müəyyən edilən orta və ya böyük effekt həddinə çatmayıb. Buna görə icmalın ümumi müsbət tonu kəmiyyət effekt ölçülərinin məhdud olduğu faktı ilə birlikdə oxunmalıdır.

Nəzarət şərtlərinin fərqli olması niyə vacibdir?

Bir tədqiqatda nəzarət qrupuna dayanıqlılıq üzrə özünə-yardım kitabçası verilmiş, iki tədqiqatda gözləmə siyahısı istifadə edilmiş, bir tədqiqatda isə aktiv müdaxiləsi olmayan nəzarət şərti tətbiq edilmişdir. Aktiv nəzarət özlüyündə müəyyən qədər yaxşılaşma yarada və müdaxilə ilə nəzarət arasındakı fərqi azalda bilər.

Bundan əlavə, üç tədqiqatda nəzarət qrupunun başlanğıc dayanıqlılıq ballarının müdaxilə qrupundan daha yüksək olduğu bildirilir. Başlanğıc fərqləri müdaxilədən sonrakı qrup fərqlərinin birbaşa şərhini çətinləşdirə bilər.

Mədəni kontekst

Tədqiqatlar Hindistan, ABŞ və İspaniya-Almaniya-İsveçrə-Avstriya çoxmərkəzli kontekstində aparılmışdır. Bu müxtəliflik fərqli mədəni mühitlərdən sübut təqdim edir; lakin yardım axtarma davranışlarının, dayanıqlılıq qavrayışının, universitet həyatının və sosial dəstək normalarının fərqli olması birbaşa müqayisəni də məhdudlaşdırır.

Tədqiqatın Əsas Məhdudiyyətləri Nələrdir?

İcmalın əsas məhdudiyyətləri yalnız dörd uyğun RCT-nin olması, müdaxilələrin 1–8 həftə arasında və onlayn/üz-üzə kimi fərqli formalarda tətbiq edilməsi, dayanıqlılığın iki fərqli şkala ilə ölçülməsi, bütün tədqiqatların özünüqiymətləndirməyə əsaslanması, qadın iştirakçıların həddindən artıq təmsil olunması və uzunmüddətli izləmənin əksər tədqiqatlarda olmamasıdır.

Yalnız RCT-lərin daxil edilməsi daxili etibarlılığı gücləndirir; lakin kvazi-eksperimental və keyfiyyət tədqiqatlarının xaric edilməsi təhsil mühitində tətbiq prosesləri haqqında bəzi məlumatların sintezdən kənarda qalmasına səbəb olmuş ola bilər.

Boz ədəbiyyatın, dissertasiyaların və konfrans materiallarının axtarılmaması dərc edilməmiş və ya resenziyalı məqalə formasına çevrilməmiş tədqiqatların gözdən qaça biləcəyi deməkdir.

İştirakçıların əksəriyyətinin qadın olması cinslərarası ümumiləşdirilə bilməni məhdudlaşdırır. İştirakçıların əvvəlki psixi sağlamlıq vəziyyəti də bütün tədqiqatlarda eyni təfərrüatla bildirilməmişdir.

Ən mühüm uzunmüddətli məhdudiyyət yalnız CORE tədqiqatında 12 aya qədər izləmənin olmasıdır. Digər RCT-lərdə əsasən müdaxilədən qısa müddət sonra bir dəfə izləmə aparılmışdır.

Gələcək tədqiqatlar üçün tövsiyələr

Mənbə tədqiqat daha böyük və daha müxtəlif nümunələrlə yeni randomizə olunmuş nəzarətli tədqiqatların aparılmasını; bir neçə izləmə nöqtəsindən istifadə edilməsini; standart dayanıqlılıq ölçmələrinin seçilməsini və müdaxilələrin onlayn/üz-üzə, eləcə də fərdi/qrup formatlarının birbaşa müqayisəsini tövsiyə edir.

Bundan əlavə, müəyyən tələbə qruplarına uyğunlaşdırılmış məzmunun qiymətləndirilməsi və fərqli pozitiv psixologiya yanaşmalarının eyni metodoloji çərçivədə müqayisəsi hansı komponentlərin hansı tələbə qrupları üçün daha faydalı olduğunu ayırd etməyə kömək edə bilər.

Ümumi elmi şərh

Bu sistematik icmalın elmi mesajı “pozitiv psixologiya müdaxilələri universitet tələbələrində dayanıqlılığı qəti şəkildə artırır” deyil. Daha düzgün şərh budur ki, dörd RCT-dən ibarət məhdud sübut bazasında bəzi müdaxilələr dayanıqlılıq və əlaqəli psixoloji nəticələrdə müsbət dəyişikliklərlə bağlıdır, lakin standartlaşdırılmış dayanıqlılıq effektləri tədqiqat səviyyəsində cüzi ilə kiçik aralıqda dəyişir və uzunmüddətli davamlılıq kifayət qədər sınaqdan keçirilməyib.

Mənbə həmçinin dayanıqlılığı yalnız fərdi psixoloji resurslar üzərindən qiymətləndirməməyin vacibliyini vurğulayır. Akademik mənsubiyyət, psixoloji dəstəyə çıxış, universitet mühitində sosial münasibətlər və daha geniş struktur şərait tələbənin stresslə mübarizə qabiliyyətinə təsir göstərə bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat:Positive Psychology Interventions for Resilience Enhancement Among University Students: A Systematic Review

Müəlliflər: Divya Kuzhivilayil Yesodharan; Judie Arulappan; Santhi Subramanyam; Sabari Sridhar O T.

Məsul müəllif: Divya Kuzhivilayil Yesodharan.

Qurumlar: Sri Ramachandra Faculty of Nursing, Sri Ramachandra Institute of Higher Education & Research (DU), Chennai, India; Department of Community & Mental Health, College of Nursing, Sultan Qaboos University, Oman; Department of Maternal and Child Health, College of Nursing, Sultan Qaboos University, Oman; Department of Psychiatry, Sri Ramachandra Medical College & Research Institute, Sri Ramachandra Institute of Higher Education & Research, Chennai, India.

Jurnal: Psychiatry International.

Nəşriyyat: MDPI.

Nəşr məlumatı: 2026, Cild 7, Məqalə 108.

Nəşr tarixi: 9 May 2026.

DOI: 10.3390/psychiatryint7030108

Tədqiqat növü: Sistematik icmal; yalnız randomizə olunmuş nəzarətli tədqiqatlar daxil edilmişdir.

Protokol: PROSPERO CRD420251138034.

Hesabatvermə: PRISMA 2020.

Məlumat bazaları: Scopus, CINAHL, PsycINFO və PubMed.

Axtarış dövrü: 1990–30 İyul 2025.

Daxil edilən tədqiqat sayı: 4 RCT.

Ümumi nümunə: 899 universitet tələbəsi.

Əsas ölçüm alətləri: Connor–Davidson Resilience Scale-25 və Brief Resilience Scale.

Qərəz riski: Cochrane RoB-2.

Effekt ölçüsü: Mənbə Cədvəl 2-də Hedges’ g; 0,03, 0,34, −0,06 və 0,45. Mənbənin xülasə və müzakirə mətnində Cohen’s d ifadəsi də yer aldığından terminoloji uyğunsuzluq mövcuddur.

Meta-analiz: Dörd tədqiqatı birləşdirən hovuzlanmış ümumi effekt ölçüsü bildirilməmişdir.

GRADE: Sübutun dəqiqliyi formal GRADE qiymətləndirməsinə tabe tutulmamışdır.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyə almamışdır.

Etik komitə: Sistematik icmal olduğuna görə tətbiq edilmir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Sistematik icmal olduğuna görə tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbə məlumatların PROSPERO-da açıq olduğunu bildirir.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması bildirməmişdir.

Müəllif töhfələri: Bütün müəlliflər tədqiqatın konseptuallaşdırılmasına töhfə vermişdir. Divya Kuzhivilayil Yesodharan ədəbiyyat axtarışı, skrininq, məlumat çıxarma, keyfiyyət qiymətləndirməsi və ilkin qaralama yazılmasını həyata keçirmiş; digər üç müəllif tədqiqat sualı, metod və məqalənin reviziyası üzrə davamlı nəzarət təmin etmişdir.

Mənbədaxili mühüm uyğunsuzluq: Xülasə və müzakirə bölmələrində Cohen’s d adı istifadə edildiyi halda, Nəticələr və Cədvəl 2 Hedges’ g istifadə olunduğunu açıq şəkildə bildirir. Bundan əlavə, Cədvəl 1-də bir tədqiqat üçün verilən bəzi dəyişiklik ifadələri cədvəldə görünən başlanğıc və son dəyərlərlə arifmetik baxımdan tam uyğun gəlmir. Verianla bu məqamları səssizcə düzəltməmişdir.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Yalnız dörd RCT, müdaxilə/ölçüm heterogenliyi, bütün dayanıqlılıq nəticələrinin özünüqiymətləndirməyə əsaslanması, cinsiyyət bölgüsündə tarazsızlıq, tam korlamanın olmaması, nəzarət şərtlərinin fərqliliyi və əksər tədqiqatlarda qısa izləmə müddəti ümumi nəticələrin dəqiqliyini və ümumiləşdirilə bilməsini məhdudlaşdırır.

Elmi şərh sərhədi: Tapıntılar pozitiv psixologiya əsaslı dayanıqlılıq proqramlarının ümidverici ola biləcəyini göstərir; lakin hansı proqramın ən effektiv olduğu, təsirin nə qədər davam etdiyi və ya fərqli tələbə populyasiyalarına nə dərəcədə ümumiləşdirilə biləcəyi bu dörd RCT ilə qəti şəkildə müəyyən edilə bilməz.