Smartfon və ya kompüterdəki mikrofon işarəsinə danışaraq mətn yaratmaq, ikinci dildə yazan tələbələr üçün klaviaturadan istifadə etməkdən fərqli bir yol təqdim edir. Bu fenomenoloji keyfiyyət tədqiqatı Birləşmiş Ərəb Əmirliklərindəki əmirli universitet tələbələrinin Speech-to-Text (STT), yəni nitqdən-mətnə texnologiyasını ingilis dilini ikinci dil kimi istifadə etdikləri akademik yazı tapşırıqlarında necə təcrübədən keçirdiklərini araşdırır.

Mənbədə tədqiqatda 10 bakalavr tələbəsinin iştirak etdiyi bildirilir. Məlumatlar yarı-strukturlaşdırılmış müsahibələrdən və tələbələrin STT ilə yaratdığı yazılı nümunələrdən əldə edilmişdir. İştirakçılar STT-nin xüsusilə yazını sürətləndirmə, əlçatanlığı asanlaşdırma, çoxsaylı tapşırıqları eyni vaxtda yerinə yetirməyə imkan vermə və bəzi sözlərin yazılışını tapmağa kömək etmə tərəflərini vurğulamışdır. Bəzi tələbələr texnologiyanı daha yüksək özünəinam, motivasiya və nailiyyət hissi ilə də əlaqələndirmişdir.

Bununla belə, tədqiqat STT-nin qüsursuz yazı aləti olmadığını göstərir. İştirakçılar düzgün tələffüz tələbi, aksentin tanıma dəqiqliyinə təsiri, qrammatika və durğu işarələri problemləri, eləcə də həddindən artıq asılılıqla bağlı narahatlıqlar bildirmişdir. Tələbələrin STT ilə yaratdığı yazılı nümunələrin təhlilində ümumilikdə 233 səhv müəyyən edilmiş; bunların %48,1-i qrammatika, %30-u yazılış və %21,9-u durğu işarəsi səhvi kimi təsnif edilmişdir.

Nəticələr kiçik və kontekstə xas keyfiyyət nümunəsinə əsaslanır. Tədqiqat STT-nin bütün ESL tələbələrinin yazı bacarığını yaxşılaşdırdığını eksperimental olaraq sübut etmir; daha məhdud şəkildə, araşdırılan əmirli tələbələrin texnologiyadan necə istifadə etdiyini, hansı faydaları dərk etdiyini və yazılı məhsullarında hansı problemlərin davam etdiyini göstərir.

Nitqdən-Mətnə Texnologiyası Nədir?

Speech-to-Text (STT), danışılan dili avtomatik şəkildə yazılı mətnə çevirən nitqin tanınması texnologiyasıdır. Bu gün bu xüsusiyyət smartfon klaviaturalarında, kompüterlərdə, qeyd tətbiqlərində və müxtəlif rəqəmsal platformalarda birbaşa istifadə oluna bilir. İstifadəçi sözü və ya cümləni ucadan söylədikdə sistem səs siqnalını emal edərək onun uyğun mətnini yaratmağa çalışır.

İkinci dildə yazan tələbə baxımından bu proses mühüm dəyişiklik yaradır. Tələbə fikrini əvvəlcə klaviaturada düzgün hərf ardıcıllığına çevirmək əvəzinə sözü söyləyə və sistemdən onun yazılı qarşılığını yaratmasını istəyə bilər. Bu xüsusiyyət xüsusilə düzgün tələffüzünü bildiyi, lakin yazılışından əmin olmadığı sözlərdə faydalı ola bilər.

Lakin STT yalnız mexaniki nitqdən-yazıya çevirmə vasitəsidir. Danışılan cümlə qrammatik baxımdan səhvdirsə, sistemin onu avtomatik olaraq akademik baxımdan düzgün ingilis cümləsinə çevirməsi məcburi deyil. Eyni şəkildə yanlış tələffüz, aksent, danışıq sürəti və ya qeyri-müəyyən səs istehsalı başqa bir sözün yazılmasına səbəb ola bilər.

Əmirli Tələbələr STT-dən Niyə İstifadə Edirlər?

Tədqiqatın müsahibə nəticələrində ən aydın mövzu sürət olmuşdur. Bütün iştirakçılar STT ilə yazmağın ənənəvi yazıdan daha sürətli olduğunu bildirmişdir. Xüsusilə təhvil vaxtı yaxınlaşdıqda bəzi tələbələr danışaraq mətn yaratmağın tapşırıqlarını daha qısa müddətdə tamamlamağa kömək etdiyini qeyd etmişdir.

Bununla əlaqəli ikinci xüsusiyyət çeviklikdir. Bəzi tələbələr STT sayəsində əllərini daim klaviaturada saxlamadan mətn yarada bildiklərini və eyni zamanda başqa fəaliyyətlərlə məşğul ola bildiklərini bildirmişdir. Buradakı nəticə tələbələrin təcrübəsinə əsaslanır; tədqiqatda STT ilə klaviatura istifadəsini saniyəölçənlə müqayisə edən nəzarətli sürət eksperimenti aparılmamışdır.

STT Yazılış Səhvlərini Aradan Qaldırırmı?

Xeyr. Tədqiqatın öz məlumatları belə bir nəticəni dəstəkləmir. Müsahibələrdə tələbələr yazılışından əmin olmadıqları bəzi sözləri söyləyərək düzgün formasını əldə etmək məqsədilə STT-dən istifadə etdiklərini və bunu faydalı hesab etdiklərini bildirmişdir. Lakin tədqiqatçıların yazılı məhsul təhlili daha mürəkkəb mənzərə ortaya qoymuşdur.

On tələbə tərəfindən STT ilə yaradılan mətnlərin araşdırılan hissələrində ümumilikdə 233 səhv kodlaşdırılmışdır. Bunların 70-i yazılış səhvidir. Buna görə müsahibələrdəki “yazılışa kömək edir” qavrayışı yazılı məhsullarda bütün yazılış səhvlərinin aradan qalxdığı anlamına gəlmir.

Mənbə müəllifləri bu fərqin bir hissəsini tələffüzlə əlaqələndirirlər. Tələbə sözü yanlış və ya sistemin tanıya bilməyəcəyi şəkildə söylədikdə STT başqa bir söz yarada bilər. Beləliklə, problem klaviaturada hərfləri yanlış yazmaqdan danışılan sözün sistem tərəfindən yanlış həll edilməsinə keçə bilər.

Tələffüz və Aksent Niyə Vacibdir?

Bütün iştirakçılar düzgün və aydın tələffüzün STT istifadəsi baxımından vacib olduğunu bildirmişdir. Tələbələr xüsusilə bəzi səsləri qarışdırmağın və ya nəzərəçarpan aksentlə danışmağın sistemin fərqli sözlər yaratmasına səbəb ola biləcəyini qeyd etmişdir.

İştirakçıların ifadələrinə görə danışıq sürəti də vacibdir. Bəzi tələbələr daha düzgün transkripsiya əldə etmək üçün yavaş və aydın danışmağın lazım olduğunu söyləmişdir. Buna görə STT-nin uğuru yalnız proqram təminatının texniki imkanlarından deyil, istifadəçinin danışıq tərzindən də asılıdır.

STT Qrammatikanı Düzəldirmi?

Bu tədqiqatdakı tələbələrin təcrübəsinə görə STT-nin mühüm məhdudiyyətlərindən biri qrammatikadır. İştirakçılar sistemin söylədikləri ifadələri mətnə çevirdiyini, lakin yanlış qurulmuş ingilis cümləsini avtomatik olaraq düzgün qrammatikaya çevirmədiyini bildirmişdir.

Sənəd təhlili də bu məqamı dəstəkləyən bir nümunə göstərir. Araşdırılan 233 səhvin 112-si, yəni %48,1-i qrammatika kateqoriyasındadır. Tədqiqatçılar mübtəda-xəbər uyğunluğu, keçmiş zaman formaları, əvəzlik istifadəsi, cümlə quruluşu və söz sırası kimi problemləri bu kateqoriyada qiymətləndirmişdir.

Buna görə STT-ni “ingilis dilini düzəldən” sistem kimi deyil, ilk növbədə danışılan girişi yazıya köçürən vasitə kimi anlamaq lazımdır.

Durğu İşarələri də Problem Yaradırmı?

Bəli. Tələbələr əsas durğu işarələrinin bəzi hallarda yaradıla bildiyini, lakin vergül, apostrof, mötərizə, nöqtəli vergül və ya iki nöqtə kimi işarələrdə problem yaşaya bildiklərini bildirmişdir. Bəzi iştirakçılar nöqtə kimi işarələri əldə etmək üçün durğu işarəsinin adını ucadan söyləməli olduqlarını qeyd etmişdir.

Sənəd təhlilində ümumilikdə 51 durğu işarəsi səhvi müəyyən edilmiş və bu göstərici bütün səhvlərin %21,9-nu təşkil etmişdir. Beləliklə, müsahibə və sənəd təhlili STT-dən sonra mətnin yenidən yoxlanmasının zəruriliyi barədə bir-birini dəstəkləyir.

STT Tələbələrin Özünəinamını Artırırmı?

Tədqiqatdakı bəzi iştirakçılar STT-dən istifadə edərək tapşırıqları daha sürətli tamamlamanı nailiyyət, motivasiya və özünəinam hissi ilə əlaqələndirmişdir. Bəzi tələbələr böyük bir yazı tapşırığını qısa müddətdə bitirdikdə özlərini daha uğurlu hiss etdiklərini və bunun yeni tapşırıqlara başlamaq istəyini artırdığını söyləmişdir.

Lakin bu nəticə psixoloji eksperiment və ya standart özünəinam şkalası ilə ölçülmüş təsir deyil. Tədqiqatın göstərdiyi odur ki, müəyyən iştirakçılar öz təcrübələrində STT istifadəsini nailiyyət hissi, motivasiya və ya daha aşağı yazı narahatlığı ilə əlaqələndirirlər.

Həddindən Artıq İstifadənin Riski Nədir?

İştirakçıların kiçik bir hissəsi STT-dən həddindən artıq asılılığın ənənəvi yazı davranışını azalda biləcəyi barədə narahatlıq bildirmişdir. Bəzi tələbələr gündəlik axtarışlarda və şəxsi mesajlaşmada belə STT-dən istifadə etməyə alışdıqlarını, klaviatura ilə və ya əllə yazmağa daha az həvəsli olduqlarını bildirmişdir.

Bu ifadələr STT-dən həddindən artıq istifadənin yazı bacarığını həqiqətən zəiflətdiyini sübut edən uzunmüddətli nəticələr deyil. Tədqiqatda tələbələrin zaman ərzində yazı performansı izlənilməmişdir. Buna görə burada bildirilən nəticə bəzi iştirakçıların dilə gətirdiyi bir narahatlıqdır.

Metod və Nəticələr

Tədqiqat Dizaynı

Tədqiqat fenomenoloji keyfiyyət araşdırması yanaşmasına əsaslanır. Tədqiqatçılar tələbələrin STT istifadəsini yalnız performans balları üzərindən deyil, texnologiyadan istifadə edərkən yaşadıqları təcrübələr və ona verdikləri mənalar əsasında araşdırmağı məqsəd qoymuşdur.

Tədqiqat Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Al Ain şəhərində aparılmışdır. Məqsədli nümunələmə istifadə edilmiş və mənbədə STT təcrübəsi olan 10 əmirli bakalavr tələbəsinin tədqiqata qatıldığı bildirilmişdir.

Mənbə mətnində iştirakçı məlumatlarının təqdim edilməsində bəzi daxili uyğunsuzluqlar vardır. Metod bölməsində “altı qadın və üç kişi” ifadəsi yer alsa da, bu cəm doqquz nəfər edir; demoqrafik cədvəldə isə 10 iştirakçı və yeddi qadın/üç kişi göstərilir. Bundan əlavə, seçim meyarında birinci və ikinci kurs tələbələri yazıldığı halda, cədvəldə iki iştirakçı üçüncü kurs tələbəsi kimi göstərilmişdir. Buna görə demoqrafik təfərrüatlar mənbədə bildirildiyi formada ehtiyatla qiymətləndirilməlidir.

Müsahibələr

İştirakçılar yarı-strukturlaşdırılmış müsahibələrə cəlb edilmişdir. Səkkiz tələbə Zoom vasitəsilə onlayn müsahibəni, iki tələbə isə üzbəüz müsahibəni seçmişdir. Müsahibələr təxminən 25–30 dəqiqə davam etmişdir.

İştirakçılara məxfilik, müsahibəni dayandırmaq hüququ, cavab vermək istəmədikləri sualları cavabsız qoymaq və lazım olduqda ərəb dilinə tərcümə tələb etmək hüquqları barədə məlumat verilmişdir.

Sənəd Təhlili

Tələbələrdən STT istifadə edilərək hazırlanmış ən azı 100 sözlük yazılı məhsul təqdim etmələri istənmişdir. 100 sözdən uzun məhsullarda yalnız ilk 100 söz təhlil edilmişdir.

Tədqiqatçılar üç səhv kateqoriyasına diqqət yetirmişdir:

• Qrammatika səhvləri
• Yazılış səhvləri
• Durğu işarəsi səhvləri

Mənbə hər tələbə üzrə ümumi səhv ortalamasını 23,3; yazılış ortalamasını 7 və durğu işarəsi ortalamasını 5,1 kimi verir. Mənbədə qrammatika ortalaması 11,1 kimi yazılmışdır; lakin bildirilən 112 qrammatika səhvinin 10 iştirakçıya bölünməsi 11,2 nəticəsini verdiyi üçün mənbə mətnindəki bu ədədi uyğunsuzluq ayrıca qeyd edilmişdir.

Tələbələr Arasındakı Fərqlər

Sənəd təhlilində tələbələrin ümumi səhv sayı bir-birindən nəzərəçarpacaq dərəcədə fərqlənir. Ən aşağı ümumi göstərici Kholod üçün 15 səhv, ən yüksək göstəricilər isə Amna və Zayed üçün 32 səhv kimi bildirilmişdir. Bu fərq STT istifadəsinin bütün tələbələrdə eyni dəqiqlik yaratmadığını göstərir.

Mənbə müəllifləri bu dəyişkənliyi xüsusilə tələbələrin ingilis dilində tələffüzü və aksenti ilə əlaqələndirirlər. Lakin tədqiqat avtomatik nitqin tanınması dəqiqliyini müstəqil texniki ölçümlə qiymətləndirmədiyi üçün fərdlər arasındakı səhv fərqinin yalnız aksentdən qaynaqlandığını qəti şəkildə söyləmək olmaz.

Müsahibələr və Yazılı Məhsullar Harada Üst-üstə Düşür?

Müsahibələr və sənəd təhlili xüsusilə qrammatika və durğu işarələri mövzularında oxşar mənzərə təqdim etmişdir. Tələbələr STT-nin qrammatikanı düzəltmədiyini söyləmiş; yazılı nümunələrdə də qrammatika ən böyük səhv kateqoriyası olmuşdur.

Yazılış məsələsində isə qavrayışla yazılı məhsul arasında nəzərəçarpacaq gərginlik vardır. Tələbələr STT-ni sözlərin yazılışını tapmaq baxımından faydalı görərkən sənəd təhlilindəki səhvlərin %30-u yazılış kateqoriyasındadır. Tədqiqatçılar bu nəticəni yanlış tələffüz və ya aksent səbəbilə sistemin fərqli sözlər yaratması ilə izah edirlər.

Əsas Nəticələr

• İştirakçılar STT-ni ənənəvi yazı ilə müqayisədə daha sürətli hesab etmişdir.
• STT-nin smartfon və kompüterlərdə asanlıqla əlçatan olması onun istifadəsini təşviq edir.
• Bəzi tələbələr sistemi yazılışını bilmədikləri sözləri tapmaq üçün istifadə edirlər.
• Bəzi iştirakçılar STT istifadəsini motivasiya, özünəinam və nailiyyət hissi ilə əlaqələndirmişdir.
• Düzgün tələffüz və danışıq sürəti STT istifadəsində mühüm çətinlik kimi bildirilmişdir.
• STT qrammatika səhvlərini avtomatik olaraq aradan qaldırmamışdır.
• Durğu işarələrinin düzgün yaradılması da problemli ola bilər.
• STT ilə hazırlanmış nümunələrdə 233 səhv müəyyən edilmişdir; ən böyük kateqoriya qrammatikadır.
• Bəzi tələbələr STT-dən həddindən artıq istifadənin ənənəvi yazı vərdişlərini azalda biləcəyindən narahat olmuşdur.

Tədqiqatın Dəstəkləmədiyi Nəticələr

• STT-nin bütün ESL tələbələrində yazı uğurunu artırdığı sübut edilməmişdir.
• STT ilə klaviatura istifadəsinin yazı sürətini müqayisə edən nəzarətli eksperiment aparılmamışdır.
• Özünəinam və ya narahatlıq standart psixoloji şkalalarla ölçülməmişdir.
• STT-dən həddindən artıq istifadənin uzun müddətdə yazı qabiliyyətini azaltdığı göstərilməmişdir.
• On tələbədən əldə edilən nəticələri bütün əmirli universitet tələbələrinə ümumiləşdirmək olmaz.
• STT-nin müəyyən edilmiş səhvlərə birbaşa səbəb olduğu hər bir səhv üzrə müstəqil şəkildə göstərilməmişdir.

Məhdudiyyətlər

Müəlliflər tədqiqatın kiçik nümunəsini əsas məhdudiyyət kimi qəbul edirlər. Tədqiqat yalnız 10 iştirakçı ilə və bir şəhərdə, Al Ain-də aparılmışdır. Mənbə həmçinin tələbələrin yalnız məhdud sayda akademik sahədən gəldiyini və bunun ümumiləşdirilə bilməni azaltdığını bildirir.

Bunlara əlavə olaraq, mənbə mətninin öz hesabatında iştirakçıların cins bölgüsü, kurs səviyyəsi üzrə seçim meyarları və bir səhv ortalaması ilə bağlı daxili uyğunsuzluqlar vardır. Tədqiqat hələ rəyçi qiymətləndirməsindən keçməmiş preprint olduğuna görə bu məqamların yekun versiyada aydınlaşdırılması vacibdir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: The Emirati College Students’ Experience of Using Speech-to-Text feature (STT) in their ESL Writing Production: A Qualitative Study

Müəlliflər: Muza A. E. Abunamous; Negmeldin Alsheikh; Dina Alkhawaldeh.

Qurum: College of Education, United Arab Emirates University, Al Ain, UAE — PDF-dəki müəllif məlumatlarında bu mənsubiyyət göstərilir.

Tədqiqat növü: Fenomenoloji keyfiyyət tədqiqatı.

Nümunə: Mənbənin əsas bildirişi n=10 əmirli bakalavr tələbəsidir. Demoqrafik hesabatda daxili uyğunsuzluq olduğuna görə cins və kurs bölgüsü ehtiyatla oxunmalıdır.

Məlumat toplama: Yarı-strukturlaşdırılmış onlayn və üzbəüz müsahibələr, həmçinin STT ilə yaradılmış tələbə yazılarının sənəd təhlili.

Təhlil: İnduktiv tematik təhlil, sənəd təhlili, məlumatların üçbucaqlanması və member-checking.

Nəzəri çərçivə: Mənbənin xülasəsində Affordance Theory və Actor-Network Theory adları verilir. Məqalənin görünən nəzəri çərçivə bölməsində ətraflı şəkildə inkişaf etdirilən yanaşma Affordance Theory-dir.

Etik icazə: United Arab Emirates University Social Sciences Ethics Committee, ERSC_2025_8791.

Platforma: SSRN.

SSRN Abstract No.: 6883869.

DOI: 10.2139/ssrn.6883869.

SSRN təqdimetmə tarixi: 5 iyun 2026.

Nəşr statusu: Under Review; mənbə PDF “Preprint not peer reviewed” ifadəsini daşıyır.

Müəllif hüququ/lisenziya: SSRN qeyd səhifəsində bütün hüquqların qorunduğu və icazə olmadan təkrar istifadəyə yol verilmədiyi bildirilir. Bu Verianla mətnində mənbə cədvəllərinin dizaynı və ya uzun mətn hissələri kopyalanmamış; tədqiqat orijinal türkcə izah və yenidən strukturlaşdırılmış məlumatlarla təqdim edilmişdir.

Şərh sərhədi: Nəticələr əsasən tələbə təcrübələrindən və müəyyən yazılı nümunələrdən əldə edilmişdir. Tədqiqat nəzarətli eksperiment deyil və səbəb-nəticəli öyrənmə təsirləri və ya ümumi STT performansı barədə birbaşa nəticə vermir.