Bu tədqiqat, dənizaltı yüksək gərginlikli doğru axım və alternatif axınm güc kabellərinda fiziki, kiber, təbii və təşgilati təhdidlerin birlikte oluşturduğu riskleri Təhdid–Açıqlıq–Asılılıq çərçivəsiyle incelemiş; Akdeniz və İtalya odaklı on birləşik təhdid ssenarisi belirlemiş və bu senaryoların etgilərini dəyərləndirmək üçün kavramsal bir kiber-fiziki rəqəmsal əkiz mimarisi önermiştir. Yöntemin təməl töhfəsi, təhdidleri tek tek ele almak yerine eyni zaman aralığında və ya birbirini izleyen aşamalarda etgiləşebiləcek olayları, bunları güçlendiren dumantem açıqlıqlarını və müdahaleyi geciktiren struktur asılılıqları birlikte dəyərləndirməsidir. Bununla belə araşdırma çalışan bir rəqəmsal əkiz, gerçek bir stres testi, kalibre edilmiş Bayes şəbəkəsi və ya operasyonel HVDC kablosu üzərində doğrulama sunmamaktadır.

Tədqiqatçılar, Avropa Komissiyası Ekspert Qrupunun 28 təhdid, 16 açıqlıq və 23 asılılıqtan yaranan kataloğunu dənizaltı enerji kablolarına uyarlamıştır. Təhdid cüti və ya üçlüsünün seçilmesi, ortak açıqlıqların belirlenmesi, asılılıqların oluşturduğu tırmanmanın incelenmesi, olasılığın nitel kimi puanlanması və nəticələrin fiziki-kiber etgilər boyunca izlenmesi şeklinde beş aşamalı bir senaryo üretme protokolü geliştirilmiştir.

Belirlenen senaryolar arasında dayaz sularda lövbər və ya balıqçılıq qaynaqlı kablo kesintisi, kablo zədəıyla eş zamanlı sahil stansiyasına kiber sızma, təchizat zənciri üzərindən yazılım və ya firmware pozulması, zəlzələle tek keçid koridorunun kaybedilmesi, texniki xidmət gəmisi yetersizliği, OT nəzarət dumantemleri üzərindən kiber-fiziki tırmanma, eyni koridorda birden fazala kablonun kaybı, içeriden təhdid və şəbəkə yanlış strukturlandırması bulunmaktadır.

Önerilən rəqəmsal əkiz mimarisi; dənizaltı kablosunun fiziki modeli, paylanmış fiber optik aşqarlama, gəmi hareket məlumatlari, meteorolojik və oşinoqrafik bilgilər, kıyı çevirici stansiyalarının operasional texnologiya telemetriyasi, şəbəkə trafiği izləməe, fizik tabanlı modeller, məlumat odaklı anomali tespiti və kiber-fiziki birgə simulyasiyai tek bir strukturda birləşdirməyi amaçlamaktadır. Rəqəmsal əkizden əldə edilən nəticələrin operasyonel qararlarda kullanılabilmesi üçün məlumat keyfiyyəti, model doğrulaması, model mənşəyi və həyat dövrü idarəetməsinin DNV RP-A204 benzeri inamce çərçivəleriyle izlenmesi önerilmektedir.

Türkiyə baxımından əhəmiyyəti

Dənizaltı elektrik kablolarının inamılirliği; Türkiyədə adalar, kıyı bölgeleri, uluslararası elektrik keçidları, açıq dəniz enerji projeleri və kıtalar arası enerji alışməlumatşi açistilikndan stratejik əhəmiyyət tpeyəndyabilir. Tədqiqatın Təhdid–Açıqlıq–Asılılıq yaklpeyəndmı, bir kablo arızasının yalnız mekanik zədə kimi değil; deniz trafiği, sahil stansiyasınun kiber inamliği, yedek marşrutlar, texniki xidmət gəmilərinin erişiləbilirliği və qurumlar arası koordinasyonla birlikte dəyərlendirilmesine yardımcı olabilir.

Türkiyə’ye uyarlanacak bir tədqiqatda Akdeniz, Ege, Marmara və Karadeniz’deki kablo marşrutları; gəmi sıxlığı, demirleme və balıqçılıq alanları, fay hatları, dəniz dibi hareketleri, kıyı istasyonlarının fiziki inamliği, yedek enerji tutumu və texniki xidmət təchizat zənciri ayrı ayrı modellenmelidir. Avropa Birliyi düzenlemelerinin yerine və ya yanına Türkiyədə yürürlükte olan enerji, kritik infrastruktur, kiber təhlükəsizlik, denizcilik və kişisəl məlumat düzenlemeleri yerleştirilmelidir.

Tədqiqat, rəqəmsal əkizin gerçek bir tehdidi kesin kimi önleyeceğini və ya dənizaltı kablosunun inamliğini garanti edeceğini sübut etmir. Önerilən struktur; sahə məlumatsi, qurumlar arası tatbikat, real zamanlı aşqarlayıcı entegrasyonu, kiber təhlükəsizlik testi və fiziki dumantem doğrulaması gerektiren bir araşdırma və yönetişim çərçivəsidir.

Dənizaltı güc kabelləri neden kritik infrastrukturdır?

Dənizaltı güc kabelləri, ülkeler və bölgeler arasında elektrik alışməlumatşi strukturlmasını və açıq dəniz yenilənebilir enerji santrallerinin qaradaki şəbəkəye bşəbəkəlanmasını sşəbəkəlar. Büyük miqdarda enerji tek bir məhdud fiziki koridordan aktarılabildiği üçün kablonun kaybedilmesi yalnızca bir avadanlıq arızası oluşturmaz; enerji piyasası, bölgesel istehsal-tüketim dengesi, yedek tutum və sərhədlərarası şəbəkə inamliği üzərində nəticələr doğurabilir.

Tədqiqat iki təməl kablo türünü birlikte dəyərləndirməktedir:

• HVAC: Yüksək Gerilim Alternatif Akım kablolarıdır. Alternatif axınmı dənizaltından ilətir və birləşmənin xüsusilərine görə reaktiv güç və termal sınırlar əhəmiyyət kazanır.
• HVDC: Yüksək Gerilim Doğru Akım kablolarıdır. Uzun mesafeli və yüksək kapasitəli keçidlarda kullanılabilir; iki uçtaki çevirici stansiyaları, koruma dumantemleri və sayısal nəzarət altstrukturları kablo dumanteminin ayrılmaz parçalarıdır.

Dənizaltı kablolarının mühüm bölümü gözle birbaşa izlerütubətez. Onarım üçün özel gəmilər, dəniz dibi bilgisi, izinler, yedek kablo parçaları və teknik uzmanlık gerekebilir. Bu nedenle başlanğıcta məhdud görünen bir olay, müdahale asılılıqları nedeniyle uzunmüddətli bir enerji altstrukturu problemina dönüşebilir.

Üçüncü taraf müdahalesi neden öne çıkmaktadır?

Tədqiqatda aktarılan geçmiş olay məlumatlarine görə üçüncü taraf müdahalesi, bildirilən dənizaltı kablosu olaylarının təxminən %70–85’iyle ilişgiləndirilmekte; lövbər olaylarının isə kaydedilən zədəların təxminən %30’unu oluşturduğu belirtilmektedir. Balıkçılık, dib trolu, demirleme, dərinləşdirmə və inşaat faaliyetleri xüsusilə kablonun sığ, açıkta və ya yetersiz zirehli olduğu bölgelerde risk yaratmaqtadır.

Bu nisbətlar tədqiqatın gerçekleştirdiği yeni ölçmələr değildir. Tədqiqatçıların uluslararası kablo zədəı qaynaqlarından aktardığı literatür dəyərləridir. Aynı nisbətların bütün denizlerde, enerji kablolarında və ya her marşrutta geçerli olduğu varsayılmamalıdır.

Hibrit təhdid ne anlama gelmektedir?

Hibrit təhdid, fiziki, kiber, təbii, təşgilati və ya geosiyasi olayların birbirini güçlendirdiği birlhədd durumdur. Örneğin dənizaltı kablosunun lövbəryla kesilmesi tek bpeyəndna fiziki bir arızadır. Aynı anda sahil stansiyasınun operasional texnologiya şəbəkəına sızılması, siqnalın bastırılması və ya arıza yerinin belirlenmesinin geciktirilmesi durumunda olay kiber-fiziki bir hibrid tehdide dönüşür.

Birlhədd olayların üç təməl biçimi bulunmaktadır:

• Eş zamanlı olaylar: Fiziksel kablo zədəı ilə kiber saldırının eyni zaman aralığında meydana gelmesi.
• Ardışık olaylar: İlk olayın dumantemi zəiflatmasının ardından ikinci olayın daha böyük nəticə doğurması.
• Basamaklı olaylar: Bir kablo və ya dönüştürücü arızasının şəbəkə, piyasa, haberleşme, texniki xidmət və enerji arzı dumantemlerinde ek problemlara yayılması.

Tədqiqat literatürde hangi boşluğu hədəfləyir?

Tədqiqatçılara görə mevcut tədqiqatlar dənizaltı kablolarındaki tegil təhdidleri, kablo arızalarını, kiber inamliği və ya təbii afetleri ayrı ayrı araşdırır. Avrupa düzenlemeleri qurumların bütün tehlikeleri və sərhədlərarası asılılıqları hesaba katmasını istemesine rşəbəkəmen, təhdid cütlerinin nasıl seçiləceği, açıqlıqlarla nasıl eşleştiriləceği və bilhədd etgilərin nasıl stres testine dönüştürüleceği konusunda yerlhədd bir üsul bulunmamaktadır.

Tədqiqatın hədəfi kesin olay olasılıkları üretməkten əvvəl, olası birlhədd senaryoların dumantematik biçimde yaradılmasını sşəbəkəlayan tekrarlanabilir bir düşünme və sinifləndirmə strukturu sunmaktır.

Avrupa düzenleyici çərçivəsi nasıl ele alınmıştır?

Tədqiqat üç Avropa Birliyi düzenlemesini birlikte dəyərləndirməktedir:

Tədqiqatçılar, tek bir düzenlemenin bütün birlhədd senaryoları tek bpeyəndna kapsamadığını savunmaktadır. Tədqiqatın eşlemesine görə on senaryonun hiçbiri yalnızca NIS2 kapsamında tamamen ele alınmamaktadır. Altı senaryo esas kimi CER’in bütün tehlikeler yaklpeyəndmına, üç senaryo CER–NIS2–NCCS kesişimina, içeriden təhdid və yanlış strukturlandırma senaryosu isə şəbəkəırlıklı kimi NIS2 və NCCS’ye bşəbəkəlanmaktadır.

Bu sinifləndirmə tədqiqatın müəlliflərı tarafından strukturlan düzenleyici yorumdur. Yargısal qarar, düzenleyici qurum görüşü və ya bşəbəkəımsız hukuk analizi değildir.

Təhdid–Açıqlıq–Asılılıq çərçivəsi nedir?

Təhdid–Açıqlıq–Asılılıq yaklpeyəndmı, bir olayın yalnızca meydana gelme ihtimaline değil, olayın neden büyüyebiləceğine və dumantemin neden sürətli toparlanamayabiləceğine odaklanmaktadır.

• Təhdid: Kablo kesintisi, zəlzələ, kiber sızma, içeriden təhdid və ya texniki xidmət gəmisine zarar məlumatlmesi gibi başlatıcı olaydır.
• Açıqlıq: Kablonun sığ və korumasız olması, sahil stansiyasında yetersiz fiziki təhlükəsizlik və ya OT şəbəkəındaki zəif təhlükəsizlik nəzarətləri gibi olayın etkisini büyüten dumantem özelliğidir.
• Asılılıq: Baxınm gəmisi, ehtiyat hissə, dış tedarikçi, icazə prosesi, sərhədlərarası koordinasyon və ya yedek marşrut əskikliği gibi müdahale və toparlanmayı etgiləyen struktur şərtdur.

Tədqiqatda istifadə edilən katalog 28 təhdid, 16 açıqlıq və 23 asılılıq içermektedir. Təhdidlerin 17’si kasıtlı, 11’i kasıtsız kimi təsnifatlandırılmışdır. Kasıtlı təhdidler fiziki saldırıları və kiber saldırıları; kasıtsız təhdidler insan faaliyetlerini və təbii olayları kapsamaktadır.

Başlıca təhdid kategoriləri nelerdir?

Başlıca açıqlıqlar nelerdir?

• Kıyı rögarı, sahil stansiyası və ya depoda yetersiz fiziki təhlükəsizlik.
• Kablo və istasyonların kesin konumlarının kamuya açık olması.
• Kıyı istasyonunda yedek enerji bulunmaması.
• Ağ yönetimi və OT avadanlıqında yetersiz kiber təhlükəsizlik.
• Kablonun balıqçılıq və lövbər derinliğinde açıkta və ya zırhsız olması.
• Güzergâhın jeolojik kimi qararsız bölgede bulunması.
• Gelişmiş gözetim və ya müddətkli izləməe dumanteminin bulunmaması.

Asılılıqlar neden mühümdir?

Asılılıqların mühüm bölümü arızayı başlatmaz; arızanın tespit edilmesini, sınırlandırılmasını və giderilmesini zorlaştırır. Tədqiqatda öne çıkan asılılıqlar şunlardır:

• Belirli tedarikçiləre və ya Avropa Birliyi dışındaki üreticiləre asılılıq.
• Piyasada ehtiyat hissə əskikliği və komponent standardizasyonunun yetersizliği.
• Avrupa’da texniki xidmət, gəmi və tərsanə tutumunin məhdud olması.
• Tek marşruta bşəbəkəlılık və deniz geçiş noktalarında darboğaz bulunması.
• Onarım izni alınmasının uzun sürmesi.
• Açık deniz və müstəsna iqtisadi zonalerde səlahiyyət qeyri-müəyyənliyi.
• Merkezî olay bildirimi və ülkeler arası məlumat paylpeyəndmının yetersizliği.
• Kamu və özel sektör qurumları arasında koordinasyon əskikliği.

Birlhədd təhdid senaryoları nasıl oluşturulmaktadır?

Önerilən protokol beş aşamadan oluşmaktadır:

1. Təhdid cüti və ya üçlüsü seçimi: Aynı zaman aralığında və ya eyni coğrafi koridorda gerçekleşebiləcek təhdidler belirlenir.
2. Ortak açıqlıqların eşleştirilmesi: Seçilən en az iki tehdidin etkisini birlikte büyüten açıqlıqlar bulunur.
3. Asılılıq qaynaqlı tırmanmanın belirlenmesi: Tespit, müdahale və ya onarımı geciktiren asılılıqlar senaryoya eklenir.
4. Olasılık puanlaması: Geçmiş olay sıklığı, eyni bölgede gerçekleşme olasılığı və asılılıqların kqəbuledicilığı təməlinde Yüksək, Orta və ya Aşşəbəkəı dəyərləndirməsi strukturlır.
5. Etki yayılımının incelenmesi: Kablo kesintisi, sahil stansiyası pozulması, sərhədlərarası nəticələr, N-1/N-2 həddleri və onarım darboğazları izlenir.

Dördüncü aşama metodolojinin zorunlu parçası kimi açıklanmasına rşəbəkəmen tədqiqat bütün on senaryonun nitel puanlarını tek bir cədvəlda vermemiştir. Bu durum senaryolar arasındaki “en inamılir” və ya “en olası” ardıcıllıqlamasının yeniden yaradılmasını engellemektedir.

Akdeniz üçün belirlenen on birlhədd senaryo

S2 senaryosunda fiziki və kiber saldırı nasıl birleşmektedir?

S2, dənizaltı kablosunun qara keçidsının və ya terminale yaxınn bölümünün fiziki kimi kesilmesiyle, ilgili sahil stansiyasınun OT şəbəkəına strukturlan kiber sızmanın eyni zaman aralığında meydana gelmesini temsil etmektedir. Siber saldırı siqnalı bastırabilir, arıza yerinin belirlenmesini güçleştirebilir və ya alternatif enerji marşrutına geçişi geciktirebilir.

Şegil 1’də deniz səthindeki bir lövbərnın kabloya zarar verdiği, eyni anda kıyı çevirici stansiyauna kiber saldırı gerçekleştirildiği gösterilmektedir. İki olayın arasındaki kutu; aşqarlama, arıza konumlandırma və koordineli müdahalenin gecikmesini birlhədd nəticə kimi vurgulamaktadır.

Tədqiqatçılar S2’yi Akdeniz üçün yüksek olasılıklı kimi dəyərləndirməktedir. Lakin bu nitel sonucun ortak olay olasılığını hesaplayan bir model, tarihsel birlhədd olay sayistilik və ya açıklanmış uzman uzlaşmasıyla desteklenmediği belirtilmelidir.

S6 senaryosunda OT saldıristilik fiziki şəbəkəyi nasıl etgiləyebilir?

S6, HVDC sahil stansiyasındaki yönetim və ya koruma dumantemina sızılarak röle ayarlarının değiştirilmesi ya da dönüştürücüye yetkisiz komut gönderilmesi olasılığına dayanmaktadır. Dönüştürücü devreden çıqarsa yerli güc balansı bozulabilir. Yedek enerji yetərli değilse soğutma və köməkçi dumantemler çalışamaz; dönüştürücü koruma moduna geçebilir.

Bu senaryo, bir kiber olayın birbaşa kabloyu kesmeden fiziki enerji aktarımını və şəbəkə işletmesini etgiləyebiləceğini göstermeyi amaçlamaktadır. Tədqiqat bu olay zincirini gerçek bir dönüştürücüde və ya birgə simulyasiya ortamında tətbiqmıştır.

S10 senaryosunda regional qaranlıq nasıl gelişmektedir?

S10’da jeolojik kimi qararsız bir marşruttaki zəlzələ kabloya zarar vermekte və HVDC dönüştürücünün koruma nedeniyle devreden çıkmasına yol açmaktadır. Bölgesel şəbəkə eyni anda başka bir fiziki zədəla zəiflamışsa aktif və reaktiv güc balansı bozulabilir. Kıyı istasyonunun batareya və ya yardımcı güç tutumsi tükendiğinde soğutma kaybediləbilir və dönüştürücü dumantem toparlanmaya katılamaz.

Tədqiqatçılar bu senaryoyu Akdeniz üçün yüksek olasılıklı kimi dəyərlendirmiştir. Buna rşəbəkəmen makalede güc axını, elektromaqnit keçici rejim və ya regional qaranlıq benzetimi sunulmamıştır. Senaryo, literatür və altstruktur xüsusiləri üzərindən kurulan kavramsal bir olay zinciridir.

Senaryoların matematiksel gösterimi

Her birlhədd senaryo aşşəbəkəıdaxın üçlüyle ifade edilmektedir:

\[ S_i=(T_i,V_i,D_i) \]

Burada:

• \(S_i\), \(i\) numaralı birlhədd senaryodur.
• \(T_i\), senaryoya katılan təhdidlerin kümesidir.
• \(V_i\), təhdidlerin etkisini artıran açıqlıqların kümesidir.
• \(D_i\), tırmanma və toparlanmayı etgiləyen asılılıqların kümesidir.

Bu ifade sayısal bir hesablama yapmaz. Bir senaryonun hangi komponentlərden oluştuğunu siniflandırır.

Bayes şəbəkəsi yaklpeyəndmı nasıl diaqnozmlanmıştır?

Tədqiqatçılar, birlhədd senaryoların birbaşa tarihsel məlumatsi az olduğunda Təhdid–Açıqlıq–Asılılıq strukturunın Bayes şəbəkəsiyla temsil ediləbiləceğini təklif edir. İlk ilişki:

\[ P(S_i)=P(I_i\mid T_i,V_i,D_i) \]

şeklinde məlumatlmiştir. Burada \(I_i\), kablo kesintisi, ötürmə tutumu itkisi və ya sahil stansiyası pozulması gibi təsir kateqoriyasıdir. Olasılıklar boyutsuzdur və 0 ilə 1 arasında ifade edilir.

S2 üçün tədqiqat aşşəbəkəıdaxın şərtlu ilişkiyi nümunəlemektedir:

\[ P(S_2)=P(\text{Transfer kapasitesi kaybı}\mid T_4,T_{14},V_2,V_7,D_{21},D_{23}) \]

\(T_4\) fiziki kablo kesintisini, \(T_{14}\) OT kiber sızmasını, \(V_2\) sahil stansiyasındaki fiziki təhlükəsizlik yetersizliğini, \(V_7\) OT kiber təhlükəsizlik yetersizliğini, \(D_{21}\) sərhədlərarası koordinasyon bşəbəkəımlılığını və \(D_{23}\) kamu-özel sektör koordinasyon bşəbəkəımlılığını temsil eder.

Tədqiqatda daha ayrıntılı ifade şu biçimde kurulmuştur:

\[ \begin{aligned} P(S_2)= &P(I_i\mid T_4,T_{14},V_2,V_7,D_{21},D_{23})\\ &\times P(T_4\mid V_2,V_7,D_{21},D_{23})\\ &\times P(T_{14}\mid V_2,V_7,D_{21},D_{23}) \end{aligned} \]

Bu ifade, fiziki və kiber təhdid olasılıklarını açıqlıq və asılılıq şərtlərı altında etki olasılığıyla birləşdirməyi amaçlamaktadır. Lakin tədqiqat şərti ehtimal cədvəlləri vermemiş, terimleri gerçek olay məlumatsinden hesablamamış və təhdidler arasında lazımlı olabiləcek korrelyasiya strukturunı açıklamamıştır. Buna görə formula kalibre edilmiş risk modeli değil, gelecekte kurulabiləcek bir Bayes şəbəkəsinın kavramsal taslşəbəkəıdır.

Uzman dəyərləndirməsinde hangi olasılık aralıkları istifadə edilmişdir?

ELMED üzərində S2 örneği üçün fiziki backhaul kesintisi %5–20 aralığında Yüksək, OT kiber saldırı girişimi %1–5 aralığında Orta kimi təsnifatlandırılmışdır. Tədqiqat iki olayın ortak yıllık olasılığını hesablamamaktadır. Bşəbəkəımsızlık varsayılırsa ortak olay olasılığının tegil olaylardan daha düşük olması beklenir; lakin araşdırma təhdidlerin bşəbəkəımlı və ya koordineli gerçekleşmesini amaçladığı üçün basit çarpımın yetərli olmadığı anlpeyəndlmaktadır.

ELMED üçün hangi etki kategoriləri önerilmiştir?

S2’nin etkisi tek bir “hizmet kesintisi” dəyəriyle değil, dört boyutlu çıktı vektörüyle dəyərlendirilmek istenmektedir:

Bu ölçütler araşdırmada gerçek məlumatlarle hesaplanmamıştır. Rəqəmsal əkizin gelecekte üretmesi beklenen politika və işletme çıktıları kimi diaqnozmlanmıştır.

Önerilən rəqəmsal əkiz mimarisinin fiziki qatı

Fiziksel qat; dənizaltı güc kabelinu, ek yerlerini, qara çıkışlarını və HVDC/HVAC çevirici stansiyalarını temsil etmektedir. Kablo marşrutı, basdırılma dərinliyi, zirehləmə, ilətken və izolyasiya xüsusiləri, dəniz dibi şərtlərı və kıyı tedumanleri dijital modelin təməl varlıklarıdır.

Rəqəmsal əkizin doğru tədqiqatsı üçün bu fiziki modelin gerçek dumantemin mevcut durumunu temsil etmesi lazımdır. Kablo onarımı, marşrut değişikliği, yeni aşqarlayıcı və ya istasyon güncellemesi dijital modele aktarılmadığında modelin inamılirliği azalır.

Dşəbəkəıtık fiber optik aşqarlama nasıl kullanılmaktadır?

Algılama qatının təməlini paylanmış fiber optik aşqarlama teknolojiləri yaratmaqtadır:

• DAS — Dşəbəkəıtık Akustik Algılama: Fiber boyunca vibrasiya və akustik olayları izler. Çapa sürüşməsi, trol faaliyeti və ya kablo çevresindeki mekanik hareketler üçün kullanılabilir.
• DTS — Dşəbəkəıtık Sıcaklık Algılama: Kablo boyunca temperatur değişimini ölçerek termal yüklenme və anormal istiliknma hakkında bilgi sşəbəkəlar.
• DTSS — Dşəbəkəıtık Sıcaklık və Gerinim Algılama: Sıcaklıkla birlikte kablonun mekanik deformasiyaini izləməeyi amaçlar.

Tədqiqatda uzun keçidlarda təxminən 100–300 gilometrenin ötesindeki aşqarlama üçün iki yönlü sorgulama, tekrarlayıcı və ya siqnal güçlendirme gibi menzil uzatma üsullerine ihtiyaç duyulabiləceği belirtilmektedir. Bu dəyər önerilən mimaride test edilmemiş; literatürden aktarılmıştır.

Deniz alanı farkındalığı məlumatlari ne sşəbəkəlar?

Fiber aşqarlayıcı məlumatlarinin gəmi hareketleriyle ilişgiləndirilmesi üçün Otomatik Tanımlama Sistemi, uzun menzilli gəmi diaqnozmlama, sahil radarı, peyk radar görüntüləri və elektro-optik görüntülər önerilmektedir. Böylece fiber üzərində görülen vibrasiyain yaxınndaki bir gəmi, lövbər və ya balıqçılıq hareketiyle ilişgili olup olmadığı araştırılabilir.

AIS məlumatsinin bulunması tek bpeyəndna inamılir gəmi kimliği və ya niyet bilgisi sşəbəkəlamaz. Sistemin kapatılması, xətalı kimlik, konum sapması və ya məlumat gecikmesi gibi problemların rəqəmsal əkiz inamılirliğinde həmçinin ele alınması lazımdır.

OT və kiber izləməe qatında hangi məlumatlar kullanılmaktadır?

Dönüştürücü istasyonlarından alınacak operasional texnologiya telemetriyasi aşşəbəkəıdaxın bilgiləri içerebilir:

• Kablo axınmı və termal yüklenme.
• Kılıf axınmları və harmonik pozulma.
• Dönüştürücü, transformatör və köməkçi dumantemlerin durumu.
• SCADA siqnal və olay günlükleri.
• Koruma rölesi və nəzarət komutları.
• IEC 61850, IEC 104 və DNP3 gibi protokollerdeki şəbəkə trafiği.

Ağ trafiği izləməe və derin paket inceleme, MITRE ATT&CK for ICS taktikleriyle ilişgiləndirilən anormal hareketleri müəyyən etmək üçün kullanılabilir. Lakin tədqiqat kendi saldırı tespit algoritmasını geliştirmemiş və ya dəqiqlik, yanlış siqnal və aşqarlama müddəti nəticələri sunmamıştır.

Veri və platforma qatı ne yapmaktadır?

Platform qatı; fiber sensorların yüksək həcmli zaman serilərini, kabel marşrutunı temsil eden qrafik məlumatlarini, kıyı istasyonlarının ilişkisəl kayıtlarını və qurumsal asılılıq bilgilərini ortak bir məlumat ortamında yönetmeyi amaçlamaktadır.

Önerilən başlıca işlevler şunlardır:

• Zaman serisi məlumatlənlər bazası və olay axınşı.
• Kablo marşrutı və teduman topolojisi üçün qrafik modeli.
• Təhdid, açıqlıq və asılılıq kayıtları.
• Farklı qurumlara rol əsaslı giriş.
• Veri kalitesi və mənbə izlenebilirliği.
• Model sürümü, model mənşəyi və operasyonel hazırlık nəzarətü.
• Olay, siqnal, risk və qarar kayıtlarının denetlenebilir biçimde saklanması.

Modelleme və analitik qatı nasıl tədqiqatlıdır?

Önerilən mimaride fizik tabanlı və məlumat odaklı modeller birlikte kullanılmaktadır. Fizik tabanlı modeller kablonun termal tutumsini, axınm tpeyəndma sınırını, elektromaqnit keçici rejimleri və dəniz dibi hareketlerini temsil eder. Veri odaklı modeller isə akustik, temperatur, gəmi hareketi və kiber təhlükəsizlik məlumatlarindeki örüntüleri öğrenerek anomali və ya tehdide ilişkin risk balı üretir.

Bir lövbər olayında rəqəmsal əkiz, DAS üzərində görülen mekanik vibrasiyai AIS gəmi hareketi, kablonun basdırılma dərinliyi, kablo zırhı və o andaki elektriksel yükle birlikte dəyərlendirebilir. Bu, aşqarlayıcı siqnalının yalnız tek bir siqnale dayanmasını engellemeyi amaçlamaktadır.

HELICS və Hardware-in-the-Loop neden önerilmektedir?

HELICS, fərqli enerji və haberleşme benzetimlerinin eyni zaman çizelgesinde birlikte tədqiqatsını sşəbəkəlayan bir birgə simulyasiya altstrukturu kimi önerilmektedir. Fiziksel kablo arızası, şəbəkə güc axını, dönüştürücü nəzarətü, haberleşme gecikmesi və kiber saldırı fərqli simülatörlerde modellenerek ortak bir senaryoda birleştiriləbilir.

Hardware-in-the-Loop yaklpeyəndmında gerçek koruma, nəzarət və ya haberleşme cihazı benzetilmiş şəbəkəye bşəbəkəlanabilir. Tədqiqatda OPAL-RT və EXata CPS nümunə platformalar kimi məlumatlmiştir. Lakin tədqiqatçılar bu tədqiqatda HELICS senaryosu çalıştırmamış və ya gerçek cihazlı təcrübə gerçekleştirmemiştir.

Güvenilir rəqəmsal əkiz ne anlama gelmektedir?

Rəqəmsal əkizin qrafik və ya hesap üretmesi, çıktının operasyonel qarar üçün yetərli olduğu anlamına gelmez. Tədqiqat, rəqəmsal əkiz nəticələrinın aşşəbəkəıdaxın inamce öğeleriyle yönetilmesini təklif edir:

• Algılayıcı məlumatsinin doğruluğu, bütünlüğü və zaman damgası kalitesi.
• Fiziksel və kiber modellerin doğrulanması.
• Modelin hangi məlumat və varsayımlara dayandığının kaydedilmesi.
• Model sürümleri və değişiklik geçmişinin izlenmesi.
• Belirsizliklerin və kullanım sınırlarının belirtilmesi.
• Otomatik qarar əvvəlsinde operasyonel hazırlık nəzarətü.
• Yetgili qurumlara sunulabiləcek audit edilə bilən hadisə qeydi.

DNV RP-A204 tədqiqatda bu inamce strukturu üçün təməl öneri kimi gösterilmektedir. Araşdırma kendi rəqəmsal əkizini bu standarda görə belgelendirmemiş və ya yetərlilik dəyərləndirməsinden geçirmemiştir.

Üç şeklin təməl mesajı nedir?

• Şegil 1: Dənizaltı kablosunun lövbəryla kesilmesi ilə kıyı çevirici stansiyauna kiber sızmanın eyni anda gerçekleşmesi hâlinde aşqarlama, arıza yeri belirleme və koordineli müdahalenin gecikebiləceğini gösterir.
• Şegil 2: Təhdid kataloğundan təhdid cüti seçimina, açıqlıq uyğunlaşdırmasine, asılılıq tırmanmasına, olasılık puanına, etki yayılımına və rəqəmsal əkiz stres testi gereksinimina uzanan üsulu axınş şemasıyla özetler.
• Şegil 3: Fiziksel varlık, aşqarlama, kiber/OT izləməe, birgə simulyasiya, qarar desteği, məlumat platformau, modelleme-analitik və birlikte çalışabilirlik qatlarını içeren kavramsal rəqəmsal əkiz mimarisini gösterir.

Tədqiqatın desteklediği nəticələr

• Dənizaltı güc kabeli riskleri təhdid, açıqlıq və asılılıq komponentləriyle düzenli biçimde siniflandırılabilir.
• Tegil təhdid listelerinden fiziki, kiber və təbii olayları birleştiren senaryolar üretiləbilir.
• On nümunə senaryonun her biri mevcut literatür və ya altstruktur xüsusiləriyle ilişgiləndiriləbilmektedir.
• Birlhədd senaryoların birden fazala düzenleyici və qurumsal alanı eyni anda ilgiləndirdiği göstərilmişdir.
• Dşəbəkəıtık aşqarlama, deniz trafiği, OT telemetriyasi və birgə simulyasiyain ortak bir rəqəmsal əkiz mimarisinde birleştirilmesi kavramsal kimi mümkündür.
• Rəqəmsal əkiz çıktılarının məlumat keyfiyyəti, model doğrulaması və izlenebilirlik müddətçleriyle inamce altına alınması gerektiği ortaya konmuştur.

Tədqiqatın kanıtlamadığı nəticələr

• On senaryonun Akdeniz’deki gerçek yıllık ortak olasılıkları hesaplanmamıştır.
• S2, S6 və ya S10 senaryolarının gerçek bir enerji keçidsında gerçekleşme sıklığı gösterilmemiştir.
• Önerilən rəqəmsal əkizin bir saldırıyı belirli dəqiqlikla və ya belirli müddətde tespit ettiği kanıtlanmamıştır.
• DFOS, AIS və OT məlumatlarinin canlı dumantemde başarıyla birləşdirildiyi gösterilmemiştir.
• HELICS və ya Hardware-in-the-Loop üzərində birləşik təhdid stres testi strukturlmamıştır.
• Bayes şəbəkəsi kurulmamış, eğitilmemiş və ya gerçek olaylarla kalibre edilmemiştir.
• Birlhədd tehdidin etkisinin tegil təhdidlerin toplamından sayısal kimi daha böyük olduğu ölçülmemiştir.
• Rəqəmsal əkizin CER, NIS2 və ya NCCS uyumluluğunu otomatik kimi garanti ettiği gösterilmemiştir.
• Mimarinin teknik maliyeti, kiber hücum səthi, gecikmesi, kullanılabilirliği və uzun müddətli texniki xidmət ihtiyacı dəyərlendirilmemiştir.
• Tədqiqatın nəticələri Türkiyə’nin mevzuatına və ya bütün dənizaltı kablo marşrutlarına birbaşa genellerütubətez.

Tədqiqatın Yöntemi və Bulguları

Araşdırma tasarımı

S2 üçün ön doğrulamada istifadə edilən kanıt strukturu

Bu uyğunlaşdırma, S2’nin tamamen hayalî komponentlərden oluşturulmadığını göstərir. Lakin olayların eyni anda gerçekleşeceğini, olasılık aralıklarını və ya birlhədd etkinin böyüklüğünü doğrulamamaktadır.

Düzenleyici kapsama ilişkin ana tapıntı

Yazarların eşlemesine görə:

• S1, S4, S5, S7, S8 və S10 üçün NIS2 kapsamı bulunmamaktadır; CER’in bütün tehlikeler yaklpeyəndmı təməl görülmektedir.
• S2, S3 və S6 üçün NIS2 yalnız kiber komponenti kısmen kapsamakta; fiziki və dumantemik komponentlər CER və ya NCCS’ye taşmaktadır.
• S9, NIS2’ye en yaxınn senaryodur; HVDC’ye özgü OT ayrıntıları üçün NCCS’nin tamamlayıcı olduğu belirtilmektedir.
• On senaryodan hiçbirinin yalnız NIS2 ilə tamamen kapsanmadığı iləri sürülmektedir.

Bu nəticə, rəqəmsal əkizin eyni senaryo üçün fiziki, kiber və operasyonel kanıt üretebilmesi gerektiği yönündeki mimari tercihin təməl gerekçesidir.

Tədqiqatın güclü yönleri

• Fiziksel, kiber, təbii və təşgilati təhdidleri ortak bir terminolojiyle birləşdirməsi.
• Təhdid listesini senaryo üretme protokolüne dönüştürmesi.
• Açıqlıq ilə asılılıq arasındaki farkı görünür hâle getirmesi.
• Akdeniz və sərhədlərarası enerji keçidları üçün somut on senaryo sunması.
• Kablo kesintisinin enerji piyasası, şəbəkə sıxlığı və təchizat təhlükəsizliyi etgilərini ayrı boyutlar kimi diaqnozmlaması.
• Fiber aşqarlama, dəniz məkanı situasiya məlumatlılığı, OT inamliği və güç dumantemi benzetimini eyni mimaride ilişgiləndirmesi.
• Rəqəmsal əkiz çıktılarının doğrulama və həyat dövrü inamcesine ihtiyaç duyduğunu açıkça belirtmesi.
• Tədqiqatın olasılık proqnozlerinin kesin dəyərler olmadığını və gerçek dumantem doğrulaması gerektiğini kabul etmesi.

Tədqiqatın təməl məhdudlıkları

• Tədqiqat rəyçi qiymətləndirməsindən keçməmiş preprintdir.
• Senaryo seçimi və ardıcıllıqlaması tam kimi yeniden üretiləbilir nicel bir puanlama cədvəlsuyla sunulmamıştır.
• Uzman dəyərləndirməsine katılan kişilərin sayistilik və seçimi belirtilmemiştir.
• On senaryonun tamamı üçün nitel olasılık dereceleri yayımlanmamıştır.
• Fiziksel və kiber olayların ortak olasılığı hesaplanmamıştır.
• Bayes şəbəkəsi çalıştırılmamış və şərti ehtimal cədvəlləri sunulmamıştır.
• Gerçek həssaslıq analizi strukturlmamıştır.
• “Ön doğrulama” yalnızca mənbə uyğunlaşdırmasine dayanmaktadır.
• Birlhədd tehdidin ek etkisi sayısal güç dumantemi nəticələriyla gösterilmemiştir.
• Rəqəmsal əkiz mimarisi gerçek bir HVDC/HVAC kablosunda kurulmamıştır.
• HELICS, OPAL-RT və ya EXata CPS istifadə edilərək təcrübə sonucu üretilmemiştir.
• DFOS, AIS və OT məlumat birləşdirməsinin xəta, gecikme və yanlış siqnal nisbətları ölçülmemiştir.
• Rəqəmsal əkizin kendisinin oluşturacşəbəkəı kiber hücum səthi dəyərlendirilmemiştir.
• S8 senaryosunun adı və içeriği fərqli cədvəllarda tutarlı değildir.
• NCCS’ye yönelik en az bir mənbə numarası xətalıdır.
• Operatöre özgü varlık, jeofizik, texniki xidmət və təhdid istihbaratı məlumatlarine erişim bulunmamaktadır.
• Veri, model, kod və ya senaryo puanlama dosyaları paylpeyəndlmamıştır.

Türkiyədə doğrulama üçün önerilən adımlar

1. Dənizaltı enerji kablolarının marşrut, basdırılma dərinliyi, zırh və kıyı tedumani envanterinin yetgili erişim altında yaradılması.
2. Gemi sıxlığı, demirleme, balıqçılıq, dərinləşdirmə və jeolojik hareket məlumatlarinin marşrutla eşleştirilmesi.
3. Türkiyə’ye özgü təhdid, açıqlıq və asılılıq kataloğunun ilgili qurumlarla hazırlanması.
4. Senaryoların bşəbəkəımsız uzmanlardan yaranan strukturlandırılmış bir panelle puanlanması.
5. Uzman görüşü üçün Delphi və ya benzeri açık bir uzlaşma protokolü kullanılması.
6. Her senaryo üçün şərti ehtimal cədvəlləri və qeyri-müəyyənlik aralıklarının yayımlanması.
7. Bayes şəbəkəsinın gerçek və sentetik olay məlumatlariyle kalibre edilmesi.
8. Kablo, dönüştürücü, koruma və bölgesel şəbəkə modellerinin HELICS tabanlı birgə simulyasiyade birleştirilmesi.
9. Kontrollü kiber saldırı və fiziki arıza enjeksionlarıyla Hardware-in-the-Loop təcrübələrinin strukturlması.
10. DFOS, gəmi hareketi və OT telemetriyasinin zaman senkronizasyonu və məlumat keyfiyyətinin ölçülmesi.
11. Alarm doğruluğu, yanlış siqnal, tespit müddəti və arıza konumlandırma xətasının raporlanması.
12. Kurumlar arası masa bpeyənd və saha tatbikatlarıyla müdahale müddətinin ölçülmesi.
13. Rəqəmsal əkizin kiber inamliği, erişim nəzarətü, məlumat bütünlüğü və felaket kurtarma planının həmçinin test edilmesi.
14. Model nəticələrinın operasyonel qarar üçün kullanılmasından əvvəl bşəbəkəımsız inamce və doğrulama müddətcinden geçirilmesi.

Mənbə və Metod Qeydi

Tədqiqatın tam özgün adı: Toward Trustworthy Digital Twins for Hybrid Threats to Underwater HVDC/HVAC Power Cables: Architecture, Methods, and Stress-Tested Resilience

Yazarlar: Maria Luisa Di Silvestre; Mariano Giuseppe Ippolito; Rossano Musca; Eleonora Riva Sanseməlumatno; Gaetano Zizzo; Luca Orrù; Lucrezia Gialli; Marco Di Serafino.

Yazar ardıcıllıqlaması: Maria Luisa Di Silvestre birinci, Mariano Giuseppe Ippolito ikinci, Rossano Musca üçüncü, Eleonora Riva Sanseməlumatno dördüncü, Gaetano Zizzo beşinci, Luca Orrù altıncı, Lucrezia Gialli yedinci və Marco Di Serafino sekizinci müəllifdır.

Eş birinci müəllif: Eş töhfə və ya eş birinci müəlliflık beyanı araşdırılan sürümde bulunmamaktadır.

Sorumlu/əlaqə müəllifi: İncelenen tədqiqatın başlıq bölümünde yıldız işareti bulunmamaktadır. SSRN rəsmi kaydı Eleonora Riva Sanseməlumatno’yu əlaqə müəllifi kimi göstərir.

Kurumlar:

• Maria Luisa Di Silvestre; Mariano Giuseppe Ippolito; Rossano Musca; Eleonora Riva Sanseməlumatno; Gaetano Zizzo — Department of Engineering, University of Palermo, Italy.
• Luca Orrù; Lucrezia Gialli; Marco Di Serafino — Terna S.p.A., Italy.

ORCID: ORCID bilgiləri araşdırılan sürümde yer almamaktadır.

DOI:10.2139/ssrn.7192489

Dergi: Hakemli bir jurnal adı araşdırılan sürümde və ya rəsmi SSRN kaydında yer almamaktadır.

Özgün nəşriyyat: Kesinleşmiş son akademik nəşriyyat bilgisi bulunmamaktadır. SSRN, mevcut preprintin dşəbəkəıtım platformaudur və son hakemli nəşriyyat kimi dəyərlendirilmemelidir.

Yayın platformau: SSRN.

SSRN kayıt tarihi: 27 Temmuz 2026.

Yayın yılı: 2026.

Qaynaq türü: Kamuya açık olay kayıtları, literatür, uzman dəyərləndirməsi, Təhdid–Açıqlıq–Asılılıq senaryo üsulu və kavramsal rəqəmsal əkiz mimarisi içeren üsul/modelleme preprinti.

Hakemlik durumu: Bu tədqiqat rəyçi qiymətləndirməsindən keçməmiş preprintdir; nəticələri bu məhdudlık diqqəte alınarak okunmalıdır.

Resmî mənbə:SSRN rəsmi tədqiqat kaydı.

Finansman: Ayrı bir maliyyələşmə beyanı araşdırılan sürümde yer almamaktadır.

Çıqar çatışması: Ayrı bir maraqlar toqquşması beyanı araşdırılan sürümde yer almamaktadır.

Etik onay: İnsan və ya heyvan katılımcı içeren bir təcrübə bildirilmemiştir. Ayrı bir etik komitə beyanı araşdırılan sürümde yer almamaktadır.

Veri və kod əlçatanlığı: Senaryo puanları, uzman dəyərləndirmə kayıtları, şərti ehtimal cədvəlləri, Bayes şəbəkəsi dosyası, rəqəmsal əkiz yazılımı, birgə simulyasiya modeli və ya məlumat deposu üçün açık keçid məlumatlmemiştir.

Üretken süni intellekt beyanı: Tədqiqatçılar ChatGPT’yi təməl kimi İngilizce ifadeleri iyiləştirmek və çox məhdud bölümlerde içeriği özetlemek amacıyla kullandıklarını; üretilən içeriği gözden geçirip düzenlediklerini və son sualmluluğu üstlendiklerini belirtmiştir.

Bu Türkçe açıklama, yüklenen 30 sayfalık tədqiqatın metni, üç şekli, cədvəlları, təhdid katalogları, düzenleyici eşlemeleri, senaryo açıklamaları, olasılık aralıkları, Bayes şəbəkəsi tənlikleri, rəqəmsal əkiz mimarisi, məhdudlıkları və mənbəçası incelenerek hazırlanmışdır. Tədqiqat dışından yeni bir bilimsel tapıntı, olay olasılığı və ya rəqəmsal əkiz performans sonucu eklenmemiştir. Dış mənbə nəzarətü yalnızca tam müəllif adları, əlaqə müəllifi, DOI, kayıt tarihi, qurum və nəşr durumunun bibliyoqrafik doğrulanması amacıyla istifadə edilmişdir.

Tədqiqat, dənizaltı güc kabellərindaki birləşik təhdidleri sinifləndirmək və gelecekteki stres testlərini tasarlamak üçün yararlı bir kavramsal çərçivə təqdim edir. Lakin çalışan bir rəqəmsal əkiz, sayısal birlhədd risk modeli və ya gerçek dumantem stres testi sunmamaktadır. Bu nedenle öneri, operasyonel təhlükəsizlik garantisi kimi değil; gerçek məlumat, kalibre edilmiş modeller, nəzarətlü təcrübələr və bşəbəkəımsız inamce gerektiren erken aşama bir üsul və mimari önerisi kimi dəyərlendirilmelidir.