Bu resenziyadan keçməmiş preprint tədqiqat, texnoloji dəyişiklik araşdırılan fenomenin özünü davamlı şəkildə dəyişdirərkən elmi sahələrin necə inkişaf etdiyini rəqəmsal iqtisadiyyat tədqiqatları üzərindən araşdırır. Tədqiqatçı 1989-2024 illəri arasında 19 konfrans və seminar seriyasının 195 toplantısında təqdim olunmuş 8.426 işi bir araya gətirmiş; bu qeydləri biblioqrafik məlumatlar, xülasələr, müəllif və qurum məlumatları, istinadlar, tarixi sənədlər və doqquz mütəxəssislə aparılmış müsahibələrlə zənginləşdirmişdir. Nəticələr rəqəmsal iqtisadiyyat tədqiqatlarının qabaqcıl tədqiqatçıların qurduğu konfranslarla meydana çıxdığını, qurumlar, maliyyələşdirmə və məlumatlara çıxış sayəsində institutlaşdığını, daha sonra isə fənlər, sektor və siyasət dairələri ilə qarşılıqlı əlaqədə şaxələndiyini göstərir. Lakin konfrans seçməsinin natamam və coğrafi baxımdan seçici olması, bəzi mətn təsnifatlarının yüksək səhv dərəcəsi və tədqiqatın səbəbiyyət dizaynından istifadə etməməsi səbəbindən nəticələr bütün elmi sahələrə birbaşa ümumiləşdirilməməlidir.

Tədqiqatın hazırladığı çərçivə üç mərhələdən ibarətdir: 2001-dən əvvəlki meydana çıxma mərhələsində qabaqcıllar; 2001-2015 arasındakı institutlaşma mərhələsində universitetlər, tədqiqat mərkəzləri, maliyyə təminatçıları və məlumat mənbələri; 2016-dan sonrakı şaxələnmə mərhələsində isə fənlər, sektor və siyasət dairələrindən ibarət tərəflər müəyyənedici olmuşdur. Eyni dövrdə sahənin tədqiqat gündəliyi internet və xərclərin azaldılması müzakirələrindən rəqəmsal platformalara, səbəbiyyət yönümlü empirik tədqiqatlara və süni intellektə doğru dəyişmişdir.

Tədqiqatın əsas sualı nədir?

Tədqiqatın əsas sualı elmi sahənin yalnız öz daxilindəki nəzəri yığımla deyil, araşdırdığı texnoloji fenomenin dəyişməsi ilə birlikdə necə təkamül etdiyidir. Rəqəmsal iqtisadiyyat bu sualı araşdırmaq üçün əlverişli nümunədir; çünki fərdi kompüterlər, internet, elektron ticarət, rəqəmsal platformalar, sosial media və süni intellekt kimi ardıcıl texnoloji dalğalar həm iqtisadi həyatı, həm də tədqiqatçıların suallarını, məlumat mənbələrini və metodlarını dəyişdirmişdir.

Tədqiqat yalnız məqalə saylarındakı artımı ölçmür. Tədqiqatçı tədqiqat icmasının ölçüsünü, institusional iştirakı, coğrafi paylanmanı, həmmüəllifliyi, fənlərarasılığı, nəşr kanallarını, tədqiqat mövzularını, istifadə olunan metodları və siyasət sənədlərindəki görünürlüğü birlikdə qiymətləndirir. Beləliklə, elmi sahənin həm intellektual quruluşunu, həm də tədqiqatı mümkün edən sosial və institusional infrastrukturu izləməyə çalışır.

Konfranslar niyə tədqiqatın mərkəzindədir?

Rəqəmsal iqtisadiyyat tədqiqatları tək bir jurnala və ya akademik fənnə bağlı deyil. İqtisadiyyat, biznes, idarəetmə informasiya sistemləri və kompüter elmləri kimi sahələrdə çalışan tədqiqatçılar hələ jurnal nəşrinə çevrilməmiş işlərini konfranslarda təqdim edə bilirlər. Buna görə konfrans proqramları yeni bir tədqiqat sahəsini jurnal nəşrlərində görünən hala gəlməsindən daha erkən mərhələdə müəyyən edə bilər.

Tədqiqatın əsas arqumenti konfransların yalnız nəticələrin təqdim olunduğu müvəqqəti tədbirlər olmadığıdır. Konfranslar tədqiqatçıları bir araya gətirir, yeni mövzuları legitimləşdirir, gənc tədqiqatçıların sahəyə daxil olmasını asanlaşdırır, əməkdaşlıqlar yaradır, tədqiqat gündəmlərini formalaşdırır və akademiya ilə sektor və dövlət qurumları arasında əlaqə qurur. Tədqiqatçı bu funksiyanı “sahə quran infrastruktur” kimi konseptuallaşdırır.

Məlumat dəsti necə yaradılmışdır?

Tədqiqatçı əvvəlcə rəqəmsal iqtisadiyyat sahəsinin inkişafında mərkəzi əhəmiyyət daşıyan konfrans və seminarları müəyyən etmişdir. Siyahı ekspert rəyləri ilə qiymətləndirilmiş; proqramlar rəsmi tədbir saytlarından, arxivləşdirilmiş internet səhifələrindən və konfrans təşkilatçılarından toplanmışdır. Tədqiqatda WISE, DRUID, CIST, TSE Digital Economics Conference, ZEW Conference on the Economics of ICT, NBER Economics of Digitization, MIT Conference on Digital Experimentation və NBER Economics of Artificial Intelligence kimi tədbirlər yer alır.

Konfrans proqramlarından işin başlığı, təqdimatı edən tədqiqatçı, qurum, həmmüəlliflər və mövcud olduğu dərəcədə həmmüəlliflərin qurumları çıxarılmışdır. Tədqiqatçı məlumatların çıxarılmasını sürətləndirmək üçün ChatGPT və Microsoft Copilot istifadə etmiş, lakin yaradılan qeydləri orijinal proqramlarla əl ilə müqayisə etdiyini bildirmişdir.

Konfrans məlumatları daha sonra Google Scholar, OpenAlex və SSRN Economics of Networks eJournal qeydləri ilə zənginləşdirilmişdir. Bu əməliyyatlar nəşr ili, istinad sayı, xülasə, jurnal adı, iş bağlantısı və müəllif profili kimi əlavə məlumatların əldə edilməsini təmin etmişdir. Başlıq və müəllif uyğunlaşdırmalarında RapidFuzz və FuzzyWuzzy alətlərinə əsaslanan təxmini sətir uyğunlaşdırma metodlarından istifadə edilmişdir.

Tədqiqatın məlumat bölməsində 8.426 qeydin 7.156-sında xülasə olduğu bildirilir. Bununla yanaşı, BERTopic analizində istifadə edilə bilən xülasəsi olan 6.862 işin istifadə edildiyi yazılmışdır. Bu iki rəqəm arasındakı 294 qeydlük fərqin çatışmayan, çox qısa və ya analiz üçün yararsız xülasələrdən qaynaqlanması mümkündür; lakin fərq mətndə tam izah edilməmişdir. Buna görə mövzu modelləşdirməsinin əhatəsi qiymətləndirilərkən 6.862 müşahidəlik faktiki analiz seçməsi əsas götürülməlidir.

Elmi sahələrin inkişafı üçün təklif olunan üçmərhələli çərçivə

Meydana çıxma: Qabaqcıllar dağınıq tədqiqatları bir araya gətirdi

2001-dən əvvəl rəqəmsal iqtisadiyyatla əlaqəli işlər kompüter elmləri, idarəetmə informasiya sistemləri və informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının iqtisadiyyatı daxilində dağınıq şəkildə aparılırdı. Məlumat mənbələrinin məhdud olması səbəbindən nəzəri modellər və konseptual müzakirələr daha dominant idi. İnternetin qiymətləndirilməsi, elektron bazarlar, əməliyyat və informasiya xərcləri, kompüterlərin məhsuldarlığa təsiri və internet infrastrukturu əsas mövzular arasında idi.

İlk Workshop on Information Systems and Economics tədbirinin 1989-da keçirilməsi tədqiqat tərəfindən mühüm dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir. Bu cür erkən konfranslar ortaq tədqiqat gündəliyi hələ tam formalaşmamışkən müxtəlif fənlərdən tədqiqatçıların müntəzəm şəkildə bir araya gəlməsini təmin etmişdir.

İnstitutlaşma: Maliyyə, qurum və məlumatlara çıxış sahəni miqyaslandırdı

2001-2015 dövründə Avropa və Şimali Amerikada təkrarlanan konfransların qurulması sahənin daha davamlı institusional quruluşa sahib olmasını təmin etmişdir. ZEW, Toulouse School of Economics və NBER kimi qurumların konfransları, tədqiqat qrantları, işçi sənəd seriyaları və doktorantlara yönəlik təlim proqramları elmi icmanın genişlənməsinə töhfə vermişdir.

Rəqəmsal şirkətlərlə qurulan əlaqələr və tədqiqatçıların texnologiya şirkətlərində məsləhətçi və ya baş iqtisadçı vəzifələrini icra etməsi onlayn davranış, reklam, axtarış sistemləri və platforma bazarlarına dair mikro səviyyəli məlumatlara çıxışı artırmışdır. Tədqiqat gündəliyi bu dövrdə innovasiya, əqli mülkiyyət hüquqları və platforma iqtisadiyyatı ətrafında cəmlənmişdir.

Şaxələnmə: Platformalar, süni intellekt və səbəbiyyət metodları ön plana çıxdı

2016-dan sonra sahə həm mövzu, həm metod, həm də institusional mənsubiyyət baxımından sürətlə şaxələnmişdir. İdarəetmə və biznes məktəbləri mühüm institusional mərkəzlərə çevrilərkən iqtisadiyyat, informasiya sistemləri və kompüter elmləri sahə daxilində təsirini davam etdirmişdir. Rəqəmsal platformalar, sosial media, məlumat məxfiliyi, rəqabət siyasəti, alqoritmlər və süni intellekt tədqiqat gündəliyinin mərkəzinə yerləşmişdir.

Tədqiqat bu mərhələdə yalnız daha çox iş istehsal edildiyini deyil, eksperimentlərdən, real həyat məlumatlarından və səbəbiyyət identifikasiya strategiyalarından istifadə edən empirik tədqiqatların çəkisinin artdığını göstərir. Sahənin sektor və siyasət qurumları ilə qarşılıqlı əlaqəsi də platforma tənzimləmələri, müəllif hüquqları, məlumatların idarə edilməsi və süni intellekt siyasətləri səbəbindən daha görünən olmuşdur.

Tədqiqat istehsalı və siyasətdə görünürlük necə dəyişmişdir?

Şəkil 1-in sol paneli illik konfrans işi sayının 1989-da çox aşağı səviyyədən 2024-də 800-dən yuxarı qalxdığını göstərir. Ən sürətli artım 2016-dan sonrakı şaxələnmə dövründə baş vermişdir. Tədqiqatçı bu yüksəlişi rəqəmsal platformaların böyüməsi, sosial media və elektron ticarətin yayılması, COVID-19 dövründəki rəqəmsal sürətlənmə və süni intellekt tədqiqatlarının artması ilə əlaqələndirir.

Eyni şəklin sağ paneli məlumat dəstindəki 364 işin Overton.io tərəfindən müəyyən edilmiş 3.517 siyasət yönümlü sənəddə mənbə göstərildiyini bildirir. Bu işlərə istinad edən illik siyasət sənədi sayı 2000-ci illərin əvvəlində çox aşağı ikən 2024-ə doğru təxminən 390-a yüksəlmişdir. Lakin siyasət təsiri analizi 8.426 işin hamısına deyil, yalnız izlənə bilən 364 işə əsaslanır. Buna görə şəkil sahənin siyasətdə görünürlüğünün artdığını dəstəkləyir, lakin bütün işlərin siyasət üzərində orta təsirini ölçmür.

Elmi icma nə qədər böyümüşdür?

Şəkil 2 rəqəmsal iqtisadiyyat tədqiqatlarına ən azı bir dəfə töhfə verən kumulyativ tədqiqatçı sayının 2024 etibarilə təxminən 7.800-ə çatdığını göstərir. İnstitutlaşma dövründə sahəyə ildə təxminən 210 yeni tədqiqatçı qoşularkən bu rəqəm şaxələnmə dövründə sürətlə artmış və 2024-də təxminən 640 yeni tədqiqatçıya çatmışdır.

Artım bərabər paylanmamışdır. Tədqiqatçıların təxminən %42-si yalnız bir və ya iki konfrans işinə töhfə verdiyi halda, kiçik bir qrup 40-dan çox işdə həmmüəllif kimi iştirak etmişdir. Tədqiqat bu yüksək məhsuldarlığa malik tədqiqatçıların yalnız nəşr edən şəxslər olmadığını; konfrans təşkil etmə, tələbə yetişdirmə, şəbəkə qurma və siyasət məsləhətçiliyi kimi rollarla sahənin istiqamətinə təsir edə bildiyini irəli sürür.

Qurumlar və coğrafiya nə göstərir?

Konfransların coğrafi paylanmasında ABŞ aydın şəkildə öndədir. Tədqiqatda ABŞ-ın 109, Almaniyanın 42, Fransanın 36 və Danimarkanın 24 konfransa ev sahibliyi etdiyi bildirilir. Cambridge, Boston, Stanford, Mannheim, Münhen, Paris, Toulouse və Kopenhagen uzunmüddətli mərkəzlər kimi önə çıxır.

Müəlliflərin qurumlarına dair məlumatlar da oxşar cəmləşmə göstərir. 1989-2007 arasında ildə təxminən 34 fərqli qurum sahəyə töhfə verdiyi halda, 2008-dən sonra bu rəqəm əsasən 100 ətrafında olmuş və 2024-də 185-ə çatmışdır. Buna baxmayaraq, xəritələnmiş 2.464 qurum qeydi ağırlığın hələ də Şimali Amerika və Avropada cəmləndiyini göstərir. Tel Aviv Universiteti və Sinqapur Milli Universiteti bu bölgələrdən kənardakı nəzərəçarpan mərkəzlərdir. Çinin rəqəmsal bazarlardakı əhəmiyyətinə baxmayaraq məlumat dəstində məhdud təmsil olunması tədqiqatçı tərəfindən diqqətəlayiq hesab edilir.

Bu paylanma sahənin beynəlmiləlləşdiyini, lakin qlobal baxımdan balanslı quruluşa çatmadığını göstərir. Konfransların səyahət, maliyyələşdirmə, institusional nüfuz və şəbəkələrə çıxış tələb etməsi yaxşı resurslaşdırılmış qurumların görünürlüğünü artırarkən daha zəif tədqiqat ekosistemlərinin təmsilini məhdudlaşdıra bilər.

Həmmüəlliflik və beynəlxalq əməkdaşlıq necə dəyişmişdir?

İş başına orta müəllif sayı 1990-cı illərin sonunda 1,5-dən aşağı olduğu halda 2024-də təxminən 3,5-ə yüksəlmişdir. İş başına düşən qurum sayı da institutlaşma dövründə təxminən 1,7 səviyyəsindən 2 ətrafına və bəzi illərdə bunun üzərinə çıxmışdır. Bu meyl rəqəmsal iqtisadiyyat tədqiqatlarının getdikcə daha çox komanda işinə və qurumlararası ekspertiza birləşməsinə əsaslandığını göstərir.

Qitələrarası tərəfdaşlıqların payı ilk illərdə çox aşağı ikən 2008-2014 dövründə nəzərəçarpacaq dərəcədə artmışdır. Bu pay 2024-də tədqiqat töhfələrinin təxminən %12-sini təşkil edir. COVID-19 dövründəki azalma fiziki konfransların və üz-üzə qarşılıqlı əlaqənin kəsilməsi ilə əlaqələndirilir. Bununla belə, tədqiqat bu əlaqəni səbəbiyyət baxımından test etmir.

Rəqəmsal iqtisadiyyat tədqiqatları hansı fənlərdə dərc edilmişdir?

8.426 qeydin 3.428-də nəşr kanalı məlumatı tapılmış, 1.527 qeyd akademik jurnal nəşri kimi müəyyən edilmiş və 1.165 iş dörd əsas fənnə təsnif edilmişdir. İlk illərdə iqtisadiyyat jurnalları daha dominant olduğu halda, informasiya sistemləri və idarəetmə jurnalları zamanla əhəmiyyət qazanmışdır. Şaxələnmə dövründə idarəetmə jurnalları ən böyük nəşr kanalına çevrilmişdir. Kompüter elmlərinin payı daha kiçik qalsa da süni intellekt işlərinin yüksəlişi ilə son illərdə artmışdır.

Ən çox rast gəlinən jurnallar Management Science, Information Systems Research, Research Policy, MIS Quarterly və Marketing Science-dır. Tədqiqatın hesablamalarına görə rəqəmsal iqtisadiyyat tədqiqatları 2024-də Management Science nəşrlərinin təxminən %5-ni, 2023-də Information Systems Research nəşrlərinin təxminən %10-nu, 2022-də Research Policy nəşrlərinin təxminən %4-nü və 2023-də The RAND Journal of Economics nəşrlərinin təxminən %13-nü təşkil etmişdir.

Tədqiqatçıların institusional bölmələri ilə tədqiqat maraqları eynidirmi?

Google Scholar profillərindən kifayət qədər institusional məlumat əldə edilən 1.216 tədqiqatçının %58,39-u idarəetmə, %26,64-ü iqtisadiyyat, %4,11-i informasiya sistemləri və %3,21-i kompüter elmləri bölmələrindədir. Daha kiçik paylar marketinq, strategiya, statistika və hüquq sahələrinə aiddir.

Tədqiqat maraqları isə fərqli mənzərə yaradır. 1.815 tədqiqatçının profil açar sözlərinə əsaslanan çəkili təsnifatında iqtisadiyyat %46,59 ilə ən böyük paya malik olduğu halda, idarəetmə %21,16 səviyyəsindədir. Kompüter elmləri, marketinq, strategiya və informasiya sistemləri də mühüm paylara malikdir. Bu tədqiqatçıların 437-si birdən çox fənnlə əlaqəli açar sözlər bildirmişdir. Beləliklə, tədqiqatçının institusional olaraq biznes məktəbində olması onun işlərinin yalnız idarəetmə fənni ilə məhdud olduğu demək deyil.

Tədqiqat mövzuları necə dəyişmişdir?

Tədqiqatçı 6.862 xülasəni BERTopic metodu ilə analiz etmiş və on mövzu yaratmışdır. Ən çox rast gəlinən beş mövzu platformalar, innovasiya, məlumat yönümlü metodlar, onlayn icmalar və səhiyyədir. Bu beş mövzu orta mövzu ehtimalı kütləsinin %69-nu təşkil etmiş və xülasəsi olan işlərin %99-da ən azı qismən təmsil edilmişdir.

• İnnovasiya: İlk illərdə şirkətlər, texnologiya, bilik istehsalı və iqtisadi inkişaf müzakirələrində dominant olmuşdur.
• Platformalar: Təxminən 2011-dən etibarən güclənmiş; istehlakçılar, istifadəçilər, onlayn məzmun, bazarlar və platforma rəqabəti ilə əlaqələndirilmişdir.
• Məlumat yönümlü metodlar: Süni intellekt, eksperiment, öyrənmə, model və müdaxilə kimi sözlərlə təmsil edilmiş və xüsusilə 2016-dan sonra sürətlə yüksəlmişdir.
• Onlayn icmalar: Açıq mənbəli proqram təminatı, kraudfandinq və istifadəçi istehsalı kimi sahələri əhatə etmişdir.
• Səhiyyə: Daha kiçik pay daşısa da xəstəxanalar, həkimlər, xəstələr və rəqəmsal səhiyyə məlumatları üzərindən sahənin sektorial şaxələnməsini göstərmişdir.

SpaCy əsaslı söz tezliyi analizi də bu transformasiyanı dəstəkləyir. 1989-dakı qiymətləndirmə, informasiya və optimallaşdırma ağırlıqlı sözlərdən; 2000-də bazar, şirkət, rəqəmsal texnologiya və iqtisadiyyat anlayışlarına; 2010-da innovasiya, tədqiqat, informasiya və şəbəkələrə; 2024-də isə məlumat, platforma, istehlakçı, onlayn məzmun və təsir anlayışlarına doğru keçid müşahidə olunur.

Nəzəri tədqiqatdan empirik tədqiqata keçid

Başlıq və xülasələrdəki açar sözlərdən istifadə edən təsnifatda 3.781 iş empirik, 787 iş nəzəri və 1.375 iş qarışıq metodlu kimi etiketlənmişdir. Ümumilikdə 5.943 iş təsnif edilə bilmiş, qalan 2.483 qeyd çatışmayan və ya qeyri-kafi mətn səbəbindən təsnifat xaricində qalmışdır.

1998-də təsnif edilən işlərin təxminən %80-i nəzəri kimi qiymətləndirildiyi halda, 2016-dan sonra paylanma təxminən %70 empirik, %9 nəzəri və %21 qarışıq tədqiqat səviyyəsində sabitləşmişdir. Bu dəyişiklik rəqəmsal məlumatlara çıxışın artması, eksperimental metodların yayılması və siyasətçilərin səbəbiyyət sübutlarına tələbi ilə əlaqələndirilir.

Bununla belə, dəqiq nisbətlərə ehtiyatla yanaşılmalıdır. Tədqiqatçının əl ilə təsnif etdiyi 100 işlik doğrulama seçməsində modelin ümumi səhv dərəcəsi %43 olaraq bildirilmişdir. Qarışıq kateqoriyaya dair mübahisəli uyğunlaşmalar səhv hesabından çıxarıldıqda səhv dərəcəsi %3-ə düşür. İki nəticə arasındakı böyük fərq təsnifatın xüsusilə “qarışıq metod” tərifinə və istifadə olunan açar sözlərə həssas olduğunu göstərir. Buna görə metodoloji transformasiyanın ümumi istiqaməti güclü görünsə də hər il üçün verilən dəqiq nisbətlər ölçmə xətası ehtiva edə bilər.

Konfranslar həqiqətən elmi sahələri qururmu?

Məlumatlar konfrans sayındakı artımın tədqiqat istehsalı, institusional iştirak, həmmüəlliflik və mövzu şaxələnməsi ilə birlikdə baş verdiyini göstərir. Tarixi sənədlər və ekspert müsahibələri də WISE, ZEW, TSE və NBER kimi təkrarlanan tədbirlərin tədqiqatçı icmaları yaratdığını dəstəkləyir.

Lakin tədqiqat konfransların sahənin böyüməsinə səbəb olduğunu qəti şəkildə sübut edən eksperiment və ya səbəbiyyət ekonometrik dizaynı təqdim etmir. Maliyyələşdirmə, texnoloji inkişaf, məlumatlara çıxış, yeni tənzimləmələr və şirkətlərin tədqiqata tələbi eyni dövrdə dəyişmişdir. Buna görə “konfranslar sahə quran infrastrukturlardır” nəticəsi kəmiyyət nümunələri, tarixi qeydlər və müsahibələrin birlikdə şərhinə əsaslanan konseptual nəticədir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Rəqəmsal iqtisadiyyat tədqiqatları 1989-2024 arasında istehsal, tədqiqatçı sayı və institusional iştirak baxımından güclü şəkildə böyümüşdür.
• Sahə iqtisadiyyat, idarəetmə, informasiya sistemləri və kompüter elmləri arasında fənlərarası quruluşa malikdir.
• Tədqiqat gündəliyi internet və məhsuldarlıq müzakirələrindən platformalara, məlumat yönümlü metodlara və süni intellektə keçmişdir.
• Nəzəri işlərin nisbi çəkisi azalmış, empirik və səbəbiyyət metodlarına yönəliş artmışdır.
• Təkrarlanan konfranslar, maliyyə qurumları, məlumat təminatçıları və doktorant təlimləri sahənin institutlaşmasını müşayiət etmişdir.
• Sahə beynəlmiləlləşsə də Şimali Amerika və Avropadakı resursları güclü qurumlarda cəmlənməyə davam edir.
• Daha dar rəqəmsal iqtisadiyyat seçməsi ilə aparılan dayanıqlılıq analizlərində əsas meyllər böyük ölçüdə qorunmuşdur.

Tədqiqatın sübut etmədiyi və ya test etmədiyi nəticələr

• Konfransların elmi sahə artımının yeganə və ya birbaşa səbəbi olduğu sübut edilməmişdir.
• Konfranslarda iştirak edən bütün işlər və ya bütün rəqəmsal iqtisadiyyat tədqiqatları məlumat dəstində yer almır.
• Siyasət sənədlərindəki istinadlar tədqiqatın tənzimləmələr üzərində birbaşa və ya uğurlu təsir yaratdığını göstərmir.
• Şimali Amerika və Avropadan kənardakı aşağı təmsil bu bölgələrdə rəqəmsal iqtisadiyyat tədqiqatı aparılmadığı demək deyil.
• İdarəetmə jurnallarındakı artım iqtisadiyyatın və ya informasiya sistemlərinin sahədəki əhəmiyyətini itirdiyini göstərmir.
• Açar söz təsnifatı ilə müəyyən edilən empirik, nəzəri və qarışıq iş nisbətləri xətasız ölçmələr deyil.
• Üçmərhələli çərçivənin bütün elmi sahələrə eyni dövr sərhədləri ilə tətbiq edilə biləcəyi göstərilməmişdir.

Tədqiqatın güclü tərəfləri hansılardır?

Tədqiqatın ən mühüm gücü jurnal nəşrlərinə əsaslanan ənənəvi elm elmi analizlərindən fərqli olaraq konfrans proqramlarından istifadə etməsidir. Bu yanaşma fənlərarası sahənin hələ rəsmi nəşr kanallarında tam görünmədiyi erkən mərhələlərini araşdırmağa imkan verir.

Kəmiyyət konfrans məlumatlarının tarixi sənədlər, biblioqrafik qeydlər, ekspert müsahibələri, mövzu modelləşdirməsi, mətn analizi və dayanıqlılıq analizləri ilə birləşdirilməsi ikinci mühüm güclü tərəfdir. Əlavə B-də DRUID və Management, Analytics, and Data Conference daxilində rəqəmsal iqtisadiyyatla birbaşa əlaqəli olmayan işlər çıxarıldıqda seçmə 8.426-dan 7.647-yə enmişdir. DRUID qeydləri 2.626-dan 1.195-ə, MAD qeydləri 83-dən 68-ə düşməsinə baxmayaraq əsas artım, mövzu, fənn və metod meylləri böyük ölçüdə dəyişməmişdir.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri hansılardır?

• Konfrans siyahısı sahə ilə əlaqəli bütün tədbirləri əhatə etmir. Xüsusilə erkən dövr internet iqtisadiyyatı işləri daha ümumi iqtisadiyyat konfranslarında təqdim edilmiş ola bilər.
• Tarixi konfrans proqramlarının hamısına çatmaq mümkün olmadığından iş sayları real ümuminin aşağı sərhədidir.
• Bəzi proqramlarda yalnız təqdimatı edən tədqiqatçı göstərildiyindən həmmüəllif sayları natamam ölçülmüş ola bilər.
• Google Scholar-da yalnız ilk axtarış nəticəsindən istifadə edilə bilməsi yanlış uyğunlaşdırma riski yaradır.
• OpenAlex bəzi uzun xülasələrin yalnız ilk cümlələrini təqdim edir.
• 875 konfrans işi üçün əlavə biblioqrafik məlumat tapılmamışdır.
• 1990-2000 dövründə qurum məlumatları çatışmır və institusional xəritə yalnız coğrafi olaraq uyğunlaşdırıla bilən qeydləri əhatə edir.
• Müəlliflərin bölmə və maraq sahəsi təsnifatları 2026 tarixli Google Scholar profillərinə əsaslanır, keçmiş institusional mövqeləri birbaşa göstərmir.
• Jurnal fənləri əsasən jurnal adlarındakı açar sözlərlə təsnif edilmişdir.
• Metod təsnifatındakı %43 ümumi səhv dərəcəsi dəqiq illik payların etibarlılığını məhdudlaşdırır.
• Müsahibələr sahənin aparıcı tədqiqatçılarından kontekst təmin etsə də müsahibə seçimi və şərh prosesi subyektiv ünsürlər ehtiva edir.
• Tədqiqat preprintdir və hələ müstəqil resenziyadan keçməmişdir.

Türkiyə baxımından nə ifadə edir?

Tədqiqat Türkiyədəki rəqəmsal iqtisadiyyat tədqiqatlarını ayrıca seçmə kimi araşdırmır. Buna görə Türkiyədəki tədqiqatçıların, qurumların və ya konfransların beynəlxalq sahədəki payı barədə birbaşa nəticə çıxarıla bilməz.

Bununla belə, təklif olunan çərçivə Türkiyə üçün qiymətləndirilə biləcək tədqiqat siyasəti sualları yaradır. Müntəzəm konfranslar, doktorantlara yönəlik təlimlər, kiçik miqyaslı tədqiqat fondları, dövlət və özəl sektor məlumatlarına etibarlı çıxış və iqtisadiyyat, biznes, hüquq, kompüter elmləri və informasiya sistemləri arasında davamlı əməkdaşlıqlar elmi sahənin institutlaşmasını dəstəkləyə bilər. Bu, tədqiqatın Türkiyə üzərində test etdiyi tapıntı deyil; üçmərhələli çərçivənin Türkiyə kontekstinə uyğunlaşdırılmasından yaranan siyasət nəticəsidir.

Tədqiqatın konfrans maliyyələşdirməsinə dair əlavə analizi 2011-2025 arasında konfransla əlaqəli öhdəliklərin ABŞ Milli Elm Fondunun ümumi maliyyələşdirməsinin illik olaraq %1-dən azını təşkil etdiyini göstərir. Tədqiqatçı bunu konfransların mümkün sahə səviyyəli töhfələri ilə tədqiqat maliyyələşdirməsindəki məhdud payları arasında ölçmə və qiymətləndirmə problemi kimi şərh edir.

Keçmiş, bu gün və gələcək baxımından əhəmiyyəti

Keçmiş baxımından tədqiqat rəqəmsal iqtisadiyyat tədqiqatlarının bir anda yaranmadığını; müxtəlif fənlərdəki dağınıq işlərin konfranslar və qurumlar vasitəsilə mərhələli şəkildə ortaq sahəyə çevrildiyini göstərir.

Bu gün baxımından platformalar, məlumat, məxfilik, rəqabət və süni intellekt kimi mövzuların yalnız texniki tədqiqat başlıqları olmadığını; iqtisadiyyat, biznes, hüquq, dövlət siyasəti və kompüter elmlərini eyni tədqiqat ekosistemində birləşdirdiyini ortaya qoyur.

Gələcək baxımından tədqiqat süni intellekt və platforma idarəçiliyi inkişaf etdikcə elmi sahələrin məlumatlara çıxış, müstəqillik, tədqiqat maliyyələşdirməsi, fənlərarası qiymətləndirmə və coğrafi bərabərsizlik problemləri ilə daha çox qarşılaşacağını proqnozlaşdırır. Gələcək tədqiqatların fərqli elmi sahələri müqayisə etməsi, konfrans maliyyələşdirməsinin gəlirlərini ölçməsi və özəl şirkət məlumatlarına çıxışın elmi müstəqilliyə təsirlərini araşdırması təklif olunur.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynının texniki xülasəsi

BERTopic analizi necə tətbiq edilmişdir?

BERTopic xülasələri məna oxşarlığına görə qruplaşdırmaq üçün BERT əsaslı mətn təmsillərini, UMAP ölçü azaldılmasını, HDBSCAN klasterləşdirməsini və c-TF-IDF mövzu sözü təmsilini birləşdirir. Tədqiqatçı modeli 10 mövzu yaradacaq, ən kiçik mövzu ölçüsü 20 olacaq və ingilis dilindəki stop sözlər çıxarılacaq şəkildə konfiqurasiya etmişdir. Mövzu ehtimalları hesablanmış və başlanğıcda klaster xaricində qalan qeydlər ehtimal əsaslı yanaşma ilə mövzulara yenidən təyin edilmişdir.

Modelin beş dominant mövzusu platformalar, innovasiya, məlumat yönümlü metodlar, onlayn icmalar və səhiyyə kimi adlandırılmışdır. Mövzu adları model tərəfindən avtomatik yaradılmamış; tədqiqatçı ən çox rast gəlinən açar sözləri şərh edərək adlandırmışdır. Buna görə mövzu adları məlumat tərəfindən dəstəklənsə də tədqiqatçının şərhini ehtiva edir.

Metod təsnifatı necə aparılmışdır?

Nəzəri işlər “theory”, “framework”, “proposition”, “equilibrium” və “model” kimi sözlərlə; empirik işlər “empirical”, “experiment”, “treatment”, “randomized”, “regression”, “survey”, “data” və “dataset” kimi sözlərlə ballandırılmışdır. “Model” sözü həm nəzəri, həm də empirik siyahıda saxlanılmışdır. Nəzəri balı daha yüksək işlər nəzəri, empirik balı daha yüksək işlər empirik, balları bərabər və ya birlikdə yüksək olanlar qarışıq kimi təsnif edilmişdir.

Bu yanaşma tədqiqat metodunu tam mətndəki dizayna görə deyil, başlıq və xülasədə keçən açar sözlərə görə müəyyən edir. Məsələn, “model” sözü nəzəri iqtisadi modeli də, empirik maşın öyrənməsi modelini də ifadə edə bilər. Yüksək ümumi səhv dərəcəsi bu dil qeyri-müəyyənliyinin nəticələrə əks olunduğunu göstərir.

Başlıca kəmiyyət tapıntıları

Formula və statistik test vəziyyəti

Tədqiqatda oxucuya təqdim olunan riyazi tənlik, struktur qiymətləndirmə modeli, reqressiya əmsalı, p dəyəri, etibar intervalı və ya hipotez testi yoxdur. Analiz əsasən təsviri zaman sıraları, nisbətlər, tezliklər, mövzu ehtimalları, söz tezlikləri, coğrafi xəritələr və açar söz əsaslı təsnifatlara söykənir. Buna görə nəticələr statistik əhəmiyyətlilik testlərindən çox müşahidə olunan tarixi nümunələrin ardıcıllığı üzərindən şərh edilmişdir.

Dayanıqlılıq yoxlamasının nəticəsi

DRUID və Management, Analytics, and Data Conference digər tədbirlərdən daha geniş əhatəli olduğuna görə bu iki tədbir yalnız rəqəmsal texnologiya, internet, platforma, süni intellekt, maşın öyrənməsi və proqram təminatı kimi açar sözlərlə əlaqəli işlərlə məhdudlaşdırılmışdır. Daraldılmış seçmə 7.647 işdən ibarət olmuşdur.

Daraltmadan sonra ümumi istehsal və tədqiqatçı sayları gözlənildiyi kimi azalmış; lakin artımın zamanlaması, əsas jurnallar, fənlərin nisbi mövqeyi, platforma və innovasiya mövzularının inkişafı, həmmüəlliflik və metodoloji transformasiya böyük ölçüdə qorunmuşdur. Bu nəticə geniş konfransların əsas meylləri təkbaşına yaratmadığını dəstəkləyir. Bununla belə, konfrans siyahısı, natamam proqramlar və coğrafi cəmləşmədən qaynaqlanan digər seçmə problemləri davam edir.

Mənbə və Metod Qeydi

• Tədqiqatın tam orijinal adı: How Scientific Fields Evolve: Evidence from Digital Economy Research
• Müəllif: Franziska Kaiser
• Müəllif sıralaması: Tək müəllifli iş
• Bərabər birinci müəllif: Yoxdur.
• Məsul və ya əlaqə müəllifi: Mətndə ayrıca “corresponding author” etiketi yoxdur. Franziska Kaiser-in e-poçt ünvanı əlaqə dipnotunda verilmiş və SSRN qeydində özü “Contact Author” kimi göstərilmişdir.
• İnstitusional əlaqə: University of Zurich. Tədqiqatçının rəsmi institusional profili Department of Business Administration daxilində postdoktorant tədqiqatçı olduğunu göstərir.
• DOI: 10.2139/ssrn.6878974
• Jurnal: Resenziyalı jurnal nəşri təsdiqlənməmişdir.
• Orijinal nəşriyyat: Yoxdur. SSRN nə nəşriyyat, nə də resenziyalı jurnaldır.
• Nəşr platforması: SSRN
• Nəşr ili: 2026
• Mənbə növü: Preprint; konfrans əsaslı biblioqrafik məlumat analizi, tarixi araşdırma və ekspert müsahibələrini birləşdirən empirik tədqiqat
• Resenziya statusu: Bu tədqiqat preprintdir və resenziyadan keçməmişdir.
• Rəsmi SSRN keçidi:https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=6878974
• DOI keçidi:https://doi.org/10.2139/ssrn.6878974
• Tədqiqatla müşayiət olunan rəsmi internet saytı:https://sites.google.com/view/digital-economy-research
• Tədqiqatçının institusional profili:University of Zurich tədqiqatçı profili

Tədqiqatçı məlumatların toplanması, kodlaşdırma, konfrans proqramlarından məlumat çıxarılması və yazı proseslərində ChatGPT ilə Microsoft Copilot istifadə etdiyini açıqlamışdır. Tədqiqatçı süni intellekt dəstəkli çıxışları nəzərdən keçirib redaktə etdiyini və tədqiqatın məzmununa dair bütün məsuliyyəti öz üzərinə götürdüyünü bildirir.

Bu türkcə izah yalnız yüklənmiş elmi tədqiqata əsaslanaraq hazırlanmışdır. Xarici mənbələr yalnız müəllif, qurum, DOI, nəşr ili, platforma və resenziya statusu kimi biblioqrafik kimlik məlumatlarını təsdiqləmək məqsədilə istifadə edilmiş; tədqiqatın nəticələrinə kənardan elmi nəticə əlavə edilməmişdir.

Tədqiqatın başlıca məhdudiyyətləri konfrans seçməsinin natamam və seçici olması, tarixi proqramların hamısına çıxışın olmaması, bəzi müəllif və qurum məlumatlarının çatışmaması, Google Scholar və OpenAlex uyğunlaşdırma problemləri, Şimali Amerika və Avropa ağırlıqlı coğrafi təmsil, metod təsnifatındakı yüksək səhv dərəcəsi və konfransların sahənin inkişafına təsirini səbəbiyyət baxımından müəyyən edən tədqiqat dizaynının olmamasıdır.

Bu tədqiqat resenziyadan keçməmiş preprintdir; nəticələri bu məhdudiyyət nəzərə alınaraq oxunmalıdır. Tapıntılar konfranslarla elmi sahələrin böyüməsi arasında güclü və ardıcıl əlaqə göstərir, lakin konfransların böyüməyə təkbaşına səbəb olduğunu sübut etmir.