Qurğuşun-turşulu akkumulyatorların nəzarətsiz və ya qeyri-rəsmi şəkildə yandırılması yalnız yandırma nöqtəsində qalan çirklənmə yaratmır. Qurğuşun ehtiva edən incə və iri hissəciklər havaya qarışa, ətraf səthlərə çökə və yeyilən bitkilərin üzərində toplanaraq qida zəncirinə çata bilər. Bu tədqiqat həmin mənbə-qəbuledici zəncirini eyni sahə təcrübəsi daxilində PM₂.₅ və PM₁₀, passiv qurğuşun çökməsi və qırmızı amarantda qurğuşun yığılması vasitəsilə birlikdə araşdırır.

Banqladeşin Kuştia bölgəsində nəzarət olunan sahə quruluşunda yandırma mənbəyindən 5, 15, 25, 35 və 45 metr məsafələrdə ölçmələr aparılmışdır. Hər təcrübə hadisəsində üç qurğuşun-turşulu akkumulyator lövhəsi istifadə edilmiş, PM ölçmələri isə beş ayrı yandırma gününə yayılmışdır. Whatman filtr kağızları atmosferik qurğuşun çökməsini izləmək üçün, qırmızı amarant isə yeyilən bioloji qəbuledici kimi istifadə edilmişdir.

PM₂.₅ və PM₁₀ konsentrasiyaları alışma anında mənbənin yaxınlığında kəskin yüksəlmiş və məsafə artdıqca azalmışdır. Eyni məsafə qradiyenti filtrlərdəki qurğuşun yükündə və qırmızı amarant toxumasındakı qurğuşun yığılmasında da müşahidə edilmişdir. Tədqiqat sahəsindəki məsafə ortalamaları baxımından PM₂.₅ həm passiv qurğuşun çökməsi, həm də bitki Pb-si ilə PM₁₀-dan daha güclü əlaqə göstərmişdir.

Bitki məlumatlarına əsaslanan hədd-məsafə modeli, fərziyyəvi %88 bitki rütubəti istifadə edildikdə 4-cü həftə üçün təxminən 13–18 m arasında model həddi verir. Lakin məhsul rütubətinin birbaşa ölçülməməsi, Codex istinadının yaş çəki əsasında olması, modelin bir sahə və bir mənbə-yük quruluşunda yaradılması və digər qeyri-müəyyənliklər səbəbindən tədqiqat 50 m-ni sərt təhlükəsizlik həddi kimi deyil, ehtiyatlı idarəetmə buferi kimi saxlayır.

Qurğuşun yandırma mənbəyindən yeyilən bitkiyə necə çatır?

Tədqiqatın araşdırdığı proses ardıcıl üç ətraf mühit bölməsindən ibarətdir:

Yanma mənbəyi → havadakı hissəciklər → atmosferik çökmə → bitki səthi və bitki toxuması.

Akkumulyator lövhələri yandırılarkən qurğuşun daşıyan hissəciklər həm incə PM₂.₅, həm də daha iri PM₁₀ fraksiyası şəklində atmosferə çıxa bilər. Bu hissəciklərin bir hissəsi havada daşınarkən seyrəlir, bir hissəsi səthlərə çökür, bir hissəsi isə bitki yarpaqları tərəfindən tutula bilər.

Yarpaqlı tərəvəzlər geniş səth sahəsi, ağızcıqları və səth quruluşları səbəbindən atmosfer hissəciklərini tuta bilər. Buna görə tədqiqat məruz qalmanın yalnız torpaq vasitəsilə deyil, birbaşa hava-yarpaq yolu ilə də baş verə biləcəyi hipotezini sınayır.

Təcrübə sahəsi necə quruldu?

Yandırma mənbəyinin ətrafında üç radial qoldan ibarət üçbucaqlı nümunə götürmə şəbəkəsi qurulmuşdur. Qollar bir-birindən təxminən 120° ayrılmış və hər qolda:

\[ 5,\;15,\;25,\;35,\;45\ \mathrm{m} \]

məsafələrində ölçmə nöqtələri yaradılmışdır.

Eyni məsafədəki üç qoldan alınan ölçmələr ortalanaraq mənbə məsafəsinin təsiri təhlil edilmişdir. Bundan əlavə, yandırma emissiyalarına məruz qalmayan ayrıca nəzarət sahəsi istifadə edilmişdir.

Nə ölçüldü?

PM₂.₅ və PM₁₀ Məsafə ilə Necə Dəyişdi?

Hər iki hissəcik sinfində ən aydın artım alışma anında və mənbənin dərhal yaxınlığında müşahidə edilmişdir. Mənbə nöqtəsində PM₂.₅ təxminən 101 µg/m³ yandırmadan əvvəlki səviyyədən 456 µg/m³-ə, PM₁₀ isə 117 µg/m³-dən 581 µg/m³-ə yüksəlmişdir.

Daha sonra konsentrasiyalar həm zaman keçdikcə, həm də mənbədən uzaqlıq artdıqca azalmışdır.

PM₂.₅ üçün iki amilli ANOVA:

\[ F_{\mathrm{time}}(6,168)=73.88 \]

\[ F_{\mathrm{distance}}(5,168)=62.60 \]

\[ F_{\mathrm{interaction}}(30,168)=18.46 \]

və bütün müvafiq p dəyərləri:

\[ p<0.0001 \]

kimi bildirilmişdir.

PM₁₀ üçün də zaman, məsafə və qarşılıqlı təsirin bütün effektləri \(p<0.0001\) səviyyəsindədir.

Bu nəticə, çirkləndirici buludun araşdırılan şəraitdə mənbə yaxınlığında cəmlənən və qısa məsafədə zəifləyən nizamlı məkan quruluşu yaratdığını göstərir.

Meteorologiya baxımından mühüm məhdudiyyət

Təcrübə nəzarət olunan, yarı qapalı açıq hava mühitində aparılmış və mənbədə külək sürətinin nəzərə alınmayacaq qədər zəif olduğu qəbul edilmişdir. Buna görə ölçülən məsafə qradiyenti güclü və ya dəyişkən küləkli açıq sahə şəraitinin birbaşa modeli deyil.

Başqa meteoroloji şəraitdə hissəcik daşınmasının istiqaməti və çatdığı məsafə dəyişə bilər.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Atmosferik qurğuşun çökməsi

Whatman Grade 42 filtrləri 5–45 m nümunə götürmə nöqtələrində passiv atmosferik Pb toplayıcıları kimi istifadə edilmişdir.

Qurğuşun yükü zamanla bütün məsafələrdə artmışdır:

Məsafə, həftə və məsafə×həftə qarşılıqlı təsiri üçün bütün əsas sınaqlarda:

\[ p<0.0001 \]

bildirilmişdir.

Nəzarət sahəsindəki filtrlərdə orta Pb üsulun aşkarlama həddindən aşağı qalmışdır.

Qırmızı amarantda Pb yığılması

Qırmızı amarant dörd həftə ərzində eyni məsafə quruluşunda yetişdirilmiş və hər həftə müstəqil bitki vahidləri yığılmışdır.

Dördüncü həftənin nəticələri:

Bitki Pb-sində məsafə, həftə və onların qarşılıqlı təsiri üçün yenə:

\[ p<0.0001 \]

tapılmışdır.

Nəzarət bitkiləri tədqiqat boyu aşkarlama həddindən aşağı qalmışdır.

PM₂.₅ niyə önə çıxır?

Beş məsafə ortalaması istifadə edildikdə PM₂.₅ ilə passiv filtr Pb yükü arasındakı reqressiya:

\[ y=0.3002x-26.39 \]

\[ R^2=0.9939,\qquad p=0.0002 \]

kimi bildirilmişdir.

PM₂.₅ ilə qırmızı amarantın Pb konsentrasiyası arasında:

\[ y=0.06674x-5.988 \]

\[ R^2=0.9956,\qquad p=0.0001 \]

tapılmışdır.

PM₁₀ üçün müvafiq \(R^2\) dəyərləri 0,8644 və 0,8614-dür.

Buna görə mənbə araşdırılan sahə şəraitində incə hissəcik fraksiyasını mənbə ilə mənbədən sonrakı qurğuşun yığılması arasında daha güclü göstərici kimi qiymətləndirir.

Statistik xəbərdarlıq: Bu reqressiyaların hər biri yalnız beş məsafə ortalamasına əsaslanır. Təxminən 1-ə çatan \(R^2\) dəyərləri güclü məsafə qradiyentini göstərir; böyük seçmə əsasında xarici proqnoz modeli kimi şərh edilməməlidir.

13–18 Metr ilə 50 Metr Arasındakı Fərq Nədir?

13–18 m modelin müəyyən fərziyyələr altında yaratdığı eksperimental hədd diapazonudur. 50 m isə qeyri-müəyyənlikləri əhatə etmək üçün yuxarı yuvarlaqlaşdırılmış ehtiyatlı idarəetmə məsafəsidir. Bu iki dəyər eyni elmi mənaya malik deyil.

Bitki-hədd modeli

Qırmızı amarant üçün bütün 60 məruz qalma müşahidəsindən istifadə edilərək:

\[ C_{\mathrm{Pb}}(d,w) = 0.4451 - 0.0130d + 0.7377w - 0.0136dw \]

modeli qurulmuşdur.

Modelin performansı:

\[ R^2=0.948, \qquad R^2_{\mathrm{adj}}=0.945 \]

və:

\[ F(3,56)=336.9,\qquad p<0.0001 \]

kimi bildirilmişdir.

Rütubət çevrilməsi niyə lazımdır?

Bitkinin laboratoriya nəticələri quru çəki:

\[ \mathrm{mg/kg\ DW} \]

kimi ölçülmüşdür.

Tədqiqatda istifadə olunan Codex istinadı isə yaş çəki:

\[ 0.3\ \mathrm{mg/kg\ FW} \]

vahidindədir.

Mənbə qırmızı amarant üçün birbaşa ölçülməmiş, lakin ədəbiyyatdan götürülmüş təxminən %88 rütubət fərziyyəsindən istifadə edərək:

\[ \frac{0.3}{1-0.88} \approx 2.5\ \mathrm{mg/kg\ DW} \]

ekvivalentini hesablamışdır.

Bu dəyərlə dördüncü həftədə:

• model ortalaması üçün təxminən 13 m,
• yuxarı %95 etibar zolağı üçün təxminən 18 m

hədd tapılmışdır.

Bəs niyə yenə də 50 metr?

Çünki:

• bitki rütubəti təcrübədə birbaşa ölçülməmişdir,
• Codex istinadı yaş çəki əsaslıdır,
• istifadə olunan Codex tərəvəz kateqoriyası qırmızı amarant üçün birbaşa tənzimləyici hədd deyil,
• mənbə Pb yükünün kütlə balansı ölçülməmişdir,
• torpaq Pb-si təcrübənin sonunda ölçülməmişdir,
• təcrübə bir meteoroloji və həndəsi quruluş daxilində aparılmışdır.

Buna görə 50 m modelin “tam təhlükəsiz məsafə” hesabı deyil, mənbənin təklif etdiyi yuvarlaqlaşdırılmış və ehtiyatlı idarəetmə buferidir.

Bitkidəki Qurğuşun Mütləq Yarpaqlardan Gəlib?

Tədqiqat atmosferik çökməni üstün izah kimi dəstəkləyir, lakin yarpaq və kök töhfələrini eksperimental olaraq tam ayırmır.

Bu şərhin əsasları bunlardır:

• nəzarət bitkilərində Pb aşkarlama həddindən aşağı qalmışdır,
• yandırmadan sonra PM və filtr Pb-sində eyni məsafə qradiyenti müşahidə edilmişdir,
• bitki Pb-si eyni uzaqlıq nümunəsini izləmişdir,
• məruz qalma yalnız dörd həftə davam etmişdir.

Bununla belə, təcrübənin sonunda məruz qalan sahələrdə torpaq Pb-si ölçülmədiyi üçün kök yolu ilə alınan Pb miqdarı ayrıca hesablana bilmir.

Analitik keyfiyyətə nəzarət

ICP-OES analizində prosedur blankları aşkarlama həddindən aşağı qalmışdır. Kalibrləmə əyriləri:

\[ R^2\geq0.9997 \]

xəttilik göstərmişdir.

Continuing Calibration Verification bərpa göstəriciləri:

\[ 95\%-102\% \]

aralığındadır.

Bitki matrisi üzrə keyfiyyət nəzarətində NIST SRM 1570a istifadə edilmişdir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Nəzarətli akkumulyator lövhəsi yandırılması araşdırılan şəraitdə nəzərəçarpan PM₂.₅ və PM₁₀ artımı yaratmışdır.
• PM konsentrasiyaları mənbədən uzaqlıq və yandırmadan sonrakı zaman artdıqca azalmışdır.
• Passiv filtrlərdəki Pb yükü mənbəyə yaxın yerlərdə daha yüksək olmuşdur.
• Qırmızı amarantda Pb yığılması məsafə artdıqca azalmış, məruz qalma həftəsi artdıqca yüksəlmişdir.
• PM₂.₅ araşdırılan beş məsafə ortalamasında Pb çökməsi və bitki Pb-si ilə PM₁₀-dan daha güclü əlaqə göstərmişdir.
• Bitki-endpoint modeli sahə şəraitində məsafəyə əsaslanan risk-idarəetmə çərçivəsi yaratmışdır.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi şərhlər

• 50 m-nin bütün akkumulyator yandırma sahələri üçün universal təhlükəsiz məsafə olduğu göstərilməmişdir.
• 13–18 m-nin hüquqi baxımdan dəqiq qida təhlükəsizliyi həddi olduğu göstərilməmişdir.
• \(R^2\approx0.99\) dəyərləri %99 proqnoz dəqiqliyi demək deyil.
• Bitkiyə keçən bütün Pb-nin yalnız yarpaqdan alındığı qəti şəkildə göstərilməmişdir.
• Fərqli külək, mənbə ölçüsü, topoqrafiya və ya yandırma şəraitində eyni məsafə əyrisinin keçərli olduğu göstərilməmişdir.
• Tədqiqat qeyri-rəsmi akkumulyator yandırılmasının təhlükəsiz şəkildə həyata keçirilə biləcəyini göstərən əməliyyat protokolu deyil.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Field-Calibrated Threshold-Distance Assessment of Lead Dispersion from Controlled Lead-Acid Battery Plate Combustion

Cari dərc olunmuş versiyanın müəllifləri: Md Shaheduzzaman Roky; Md Hasib Mia; Subroto Kumar; Mst Shahanaz Islam Hira; Shahat Shiddiqe; Mahadi Hasan; Asad Ud-Daula.

Tədqiqat yeri: Kushtia, Bangladesh.

Yüklənmiş faylın versiyası: Hakem rəyindən keçməmiş preprint.

SSRN Abstract ID: 6829883.

Cari resenziyalı nəşr: Environmental Pollution, Volume 408, Article 128853.

Resenziyalı versiyanın DOI-si: 10.1016/j.envpol.2026.128853.

Resenziyalı versiyanın tarixi: 1 avqust 2026.

Corrigendum: Environmental Pollution jurnalında 10 sentyabr 2026 tarixində DOI 10.1016/j.envpol.2026.129111 ilə düzəliş qeydi dərc edilmişdir. Bu Verianla mətni əlçatan biblioqrafik qeyddə düzəlişin məzmunu görünmədiyi üçün corrigendumun nəyi dəyişdirdiyini fərz etmir.

Elmi dizayn: Nəzarətli sahə məruz qalma təcrübəsi; beş məsafə səviyyəsi, passiv atmosferik çökmə nümunələnməsi və dörd həftəlik yeyilən-bitki məruz qalması.

PM ölçümü: PM₂.₅ və PM₁₀; dörd həftəyə paylanmış beş yandırma hadisəsi.

Atmosferik Pb göstəricisi: Whatman Grade 42 filtrlərində ICP-OES ilə Pb yükü.

Bioloji qəbuledici: Qırmızı amarant, Amaranthus tricolor L.

Bitki nümunələrinin sayı: Beş məsafə × dörd həftə × üç müstəqil bitki = 60 məruz qalmış müşahidə.

Statistika: İki amilli ANOVA, Tukey post hoc, sadə xətti reqressiya və məsafə×həftə crop-response modeli.

Keyfiyyətə nəzarət: Prosedur blankı, NIST SRM 1570a, altı nöqtəli Pb kalibrlənməsi və CCV.

Etik təsdiq: Mənbə AWEEC/FOB/IU/2025(14) istinadlı institut etik təsdiqini bildirir.

Maliyyələşdirmə: Mənbə hər hansı dövlət, kommersiya və ya qeyri-kommersiya maliyyələşdirmə qurumundan xüsusi qrant alınmadığını bildirir.

Məlumatların əlçatanlığı: Tədqiqatı dəstəkləyən məlumatların məqalə və şəkillərdə olduğu, əlavə xam məlumatların və analitik nəticələrin corresponding author-dan əsaslandırılmış sorğu əsasında əldə edilə biləcəyi bildirilir.

Süni intellekt bəyanatı: Mənbə ChatGPT, Grammarly və Turnitin-in yazı aydınlığı, oxunaqlılıq və dil axıcılığı üçün; AI dəstəkli alətlərin isə qrafik xülasənin hazırlanmasına kömək üçün istifadə edildiyini, elmi məzmunun və şərhin müəlliflər tərəfindən yoxlandığını bildirir.

Əsas məhdudiyyətlər: Pb kütlə balansı yoxdur; torpaq Pb-si ölçülməyib; qırmızı amarantın faktiki rütubəti ölçülməyib; PM-downstream reqressiyaları yalnız beş məsafə ortalamasına əsaslanır; model bir sahə və bir mənbə-yük quruluşuna xasdır.

Vizual yenidənqurma: Çox uyğundur. Mənbənin fiqurlarını kopyalamadan yandırma mənbəyi, PM buludu, 5–45 m məsafə pillələri, filtr çökməsi, qırmızı amarantda Pb yığılması və ehtiyatlı 50 m buferi bir üfüqi Verianla infoqrafikasında göstərilə bilər.

Verianla Live / Live Figure: Uyğundur. Sabit mənbə məlumatları ilə PM₂.₅/PM₁₀ istilik xəritələrinin, filtr Pb-sinin və bitki Pb-sinin məsafə-zaman boyunca birlikdə azalmasını göstərən animasiya hazırlana bilər.