Müasir istixana təsərrüfatı qida istehsalında mühüm üstünlüklər təqdim edir. İstixanalar sayəsində məhsullar daha nəzarətli şəraitdə yetişdirilə bilir, istehsal mövsümü uzana bilir və xarici iqlim şəraitindən asılılıq azala bilir.

Ancaq bu üstünlüklərin mühüm bir dəyəri var: enerji istehlakı.

Xüsusilə soyuq və ya mülayim bölgələrdə istixanaların isidilməsi böyük xərc maddəsi yaradır. Bir çox təsərrüfatda isitmə üçün təbii qaz, dizel yanacağı, kömür və ya şəbəkə elektriki kimi fosil mənbələrə əsaslanan enerji istifadə olunur. Bu vəziyyət həm istehsal xərclərini artırır, həm də istixana təsərrüfatının karbon izini böyüdür.

Oybek Rikhsiboev və Prof. Bahramjan Rasakhadjayev tərəfindən hazırlanmış çalışma bu problemə bioqaz əsaslı bir həll təklifi ilə yanaşır. Araşdırma, üzvi tullantılardan əldə edilən bioqazın istixana təsərrüfatında istilik və elektrik istehsalı üçün istifadə edilməsi halında ekoloji və iqtisadi təsirlərin necə dəyişə biləcəyini araşdırır.

Bioqaz İstixanalarda Necə İstifadə Oluna Bilər?

Bioqaz heyvan peyini, bitki qalıqları, qida tullantıları və digər üzvi maddələrin oksigensiz mühitdə parçalanması ilə əldə edilən metan ağırlıqlı qazdır. Bu proses “anaerob həzm” kimi tanınır.

Əldə edilən bioqaz müxtəlif formalarda istifadə oluna bilər:

• Qazanda yandırılaraq istixanaya istilik təmin edilə bilər.
• CHP sistemi ilə eyni anda elektrik və istilik istehsal oluna bilər.
• İstilik geri qazanımı ilə sistem səmərəliliyi artırıla bilər.
• Üzvi tullantılar enerjiyə çevrilərkən geridə qalan həzm məhsulu kənd təsərrüfatı gübrəsi kimi dəyərləndirilə bilər.

Bu baxımdan bioqaz yalnız bir enerji mənbəyi deyil. Eyni zamanda kənd təsərrüfatı tullantılarının idarə edilməsi, enerji təhlükəsizliyi və dövri iqtisadiyyat baxımından da mühüm vasitə ola bilər.

Araşdırmada Hansı Ssenarilər Müqayisə Edildi?

Çalışmada ənənəvi təbii qazlı istixana enerji sistemi üç fərqli bioqaz dəstəkli sistemlə müqayisə edilir.

Birinci ssenari: Təbii qazlı sistem
Bu, ənənəvi istinad sistemidir. İstixananın istilik ehtiyacı təbii qazla, elektrik ehtiyacı isə şəbəkədən qarşılanır.

İkinci ssenari: Bioqaz qazanı
Üzvi tullantıdan istehsal edilən bioqaz bir qazanda yandırılır və birbaşa istixana isitməsi üçün istifadə olunur. Bu ssenari təbii qaz istehlakını azaltmağı hədəfləyir.

Üçüncü ssenari: Bioqazlı CHP sistemi
Bioqaz birləşdirilmiş istilik və enerji sistemi kimi tanınan CHP qurğusunda istifadə olunur. Beləliklə həm elektrik, həm də istifadə edilə bilən istilik əldə edilir.

Dördüncü ssenari: Optimallaşdırılmış bioqaz dəstəkli sistem
Bu modeldə bioqazlı CHP, istilik geri qazanımı və hibrid enerji dəstəyi birlikdə qiymətləndirilir. Məqsəd yalnız istilik istehsal etmək deyil; ümumi enerji səmərəliliyini, elektrik qənaətini və emissiya azalmasını artırmaqdır.

Ən Yüksək Təbii Qaz Qənaəti Bioqaz Qazanındadır

Çalışmanın nəticələrinə görə bioqaz qazanı ssenarisi istixananın istilik ehtiyacını qarşılamaqda ən güclü birbaşa təbii qaz əvəzetməsini təmin edir.

Modeldə bioqaz qazanı ildə təxminən 930,8 MWh istifadə oluna bilən istilik istehsalı təmin edir. Bu da təxminən 93.075 kubmetr təbii qazın yerini tuta bilir. İstilik ehtiyacı yüksək olan istixanalarda belə bir sistem birbaşa təbii qaz istehlakını azaltmaq üçün təsirli seçim ola bilər.

Ancaq burada mühüm bir fərq var:

Ən çox təbii qaz qənaəti təmin edən sistem hər zaman ən çox karbon azalması təmin edən sistem olmaya bilər.

Çünki karbon emissiyası yalnız isitmə üçün istifadə edilən təbii qazdan qaynaqlanmır. Şəbəkədən alınan elektrik də karbon təsiri yarada bilər.

Ən Güclü Bütünleşik Nəticə Optimallaşdırılmış Sistemdədir

Araşdırmada ən yüksək ümumi CO₂ azalması optimallaşdırılmış bioqaz dəstəkli sistemdə görülür. Bu ssenari həm təbii qaz istehlakını, həm də şəbəkədən elektrik alışını azaldır.

Model nəticələrinə görə optimallaşdırılmış sistem ildə təxminən 401,6 ton CO₂ emissiyasının qarşısını ala bilir. Eyni zamanda illik elektrik istehsalı və elektrik balanslaşdırması da təmin edir.

Bu səbəbdən çalışma istixana enerji sistemlərində yalnız “istiliyi necə istehsal edək?” sualının kifayət etmədiyini göstərir. Daha doğru sual budur:

İstilik, elektrik, tullantı idarəetməsi və karbon azalması birlikdə necə optimallaşdırılır?

Bioqazın əsl gücü də burada ortaya çıxır. Sistem düzgün layihələndirildikdə, təsərrüfat və ya istixana ətrafındakı üzvi tullantılar enerji mənbəyinə çevrilə bilər; istixana həm istilik, həm də elektrik baxımından daha müstəqil hala gələ bilər.

İqtisadi Baxımdan Nə Deyir?

Araşdırmada iqtisadi qiymətləndirmə də aparılmışdır. Kapital xərci, əməliyyat xərcləri, təbii qaz qənaəti, elektrik qənaəti, karbon faydası, geri ödəmə müddəti, xalis cari dəyər və enerji xərci kimi göstəricilər birlikdə nəzərə alınmışdır.

Nəticələrə görə bioqaz dəstəkli bütün ssenarilər uyğun fərziyyələr altında iqtisadi baxımdan tətbiq edilə bilən görünür.

Bioqaz qazanı ssenarisi daha aşağı investisiya xərcinə malik olduğu üçün ən qısa geri ödəmə müddətini verir. Optimallaşdırılmış sistem isə daha yüksək başlanğıc investisiyası tələb etsə də, uzun müddətdə ən yüksək xalis iqtisadi dəyəri təmin edir.

Bu, bu mənaya gəlir:

• Qısa müddətdə daha aşağı xərc istəyən müəssisələr üçün bioqaz qazanı cəlbedici ola bilər.
• Daha əhatəli enerji transformasiyası hədəfləyən müəssisələr üçün CHP və optimallaşdırılmış sistemlər daha güclü nəticə verə bilər.
• İnvestisiya qərarında yalnız ilkin xərcə deyil, enerji qənaətinə, elektrik istehsalına, karbon azalmasına və uzunmüddətli pul axınına da baxmaq lazımdır.

Dövri İqtisadiyyat Üçün Niyə Vacibdir?

Bioqaz sistemləri kənd təsərrüfatı istehsalında “tullantı” kimi görülən resursları yenidən iqtisadiyyata qazandıra bilər.

Heyvan peyini, bitki qalıqları və qida tullantıları enerji istehsalında istifadə oluna bilər. Bu prosesdən çıxan həzm məhsulu uyğun şəkildə idarə edildikdə gübrə kimi dəyərləndirilə bilər.

Bu modeldə istixana yalnız enerji istehlak edən bir quruluş olmaqdan çıxır. Ətrafındakı kənd təsərrüfatı tullantıları ilə bağlı, daha qapalı dövrəyə malik istehsal sisteminə çevrilə bilər.

Bu, dövri iqtisadiyyat baxımından güclü bir fikirdir:

Tullantı enerjiyə, enerji istehsala, istehsal da yenidən kənd təsərrüfatı dəyərinə çevrilir.

Türkiyə Üçün Nə Anlama Gələ Bilər?

Çalışma Özbəkistan kontekstinə fokuslansa da, mövzu Türkiyə baxımından da önəmlidir.

Türkiyədə istixana istehsalı geniş yayılıb, enerji xərcləri istehsalçılar üçün kritikdir və bir çox bölgədə heyvandarlıq, kənd təsərrüfatı və qida emalı fəaliyyətləri istixanaçılıqla eyni regional ekosistemdə mövcud ola bilir.

Bu səbəbdən bioqaz dəstəkli istixana modeli Türkiyə üçün də düşünülməyə dəyər bir yanaşmadır. Xüsusilə heyvandarlıq müəssisələrinə, quşçuluq fermalarına, qida emalı zavodlarına və ya kənd təsərrüfatı istehsal klasterlərinə yaxın istixanalarda üzvi tullantıların enerjiyə çevrilməsi xərc və ətraf mühit baxımından üstünlük təmin edə bilər.

Ancaq bu model hər istixana üçün avtomatik olaraq uyğun deyil. Uğur tullantı mənbəyinin davamlılığına, bioqaz məhsuldarlığına, investisiya xərcinə, texniki xidmət imkanına, enerji qiymətlərinə və obyektin miqyasına bağlıdır.

Diqqət Edilməli Risklər

Araşdırma bioqaz dəstəkli sistemlərin mühüm potensial daşıdığını göstərsə də, bəzi risklərə diqqət çəkir.

İlk risk üzvi tullantı mənbəyinin davamlılığıdır. Bioqaz istehsalı üçün müntəzəm və kifayət qədər xammal lazımdır. Tullantı miqdarı və ya keyfiyyəti dəyişərsə, enerji istehsalı da azala bilər.

İkinci risk metan sızmasıdır. Bioqaz sistemlərində metan sızıntısı baş verərsə, ekoloji fayda azala bilər. Çünki metan güclü bir istixana qazıdır.

Üçüncü risk istismar və texniki xidmət keyfiyyətidir. CHP sistemləri texniki bilik, müntəzəm baxım, qaz təmizlənməsi və düzgün istilik inteqrasiyası tələb edir. Pis idarə olunan sistem gözlənilən səmərəliliyi təmin edə bilməz.

Dördüncü risk iqtisadi qeyri-müəyyənlikdir. Təbii qaz qiyməti, elektrik qiyməti, investisiya xərci, karbon dəyəri və maliyyələşdirmə şərtləri dəyişərsə, geri ödəmə müddəti də dəyişə bilər.

Bu səbəbdən bioqazlı istixana investisiyaları yalnız “tullantı var, enerji istehsal edək” məntiqi ilə deyil; texniki, iqtisadi və ekoloji fizibilite ilə planlaşdırılmalıdır.

Nəticə

Bu çalışma bioqaz dəstəkli enerji sistemlərinin istixana kənd təsərrüfatında fosil yanacaq asılılığını azaltmaq üçün mühüm seçim ola biləcəyini göstərir.

Bioqaz qazanı birbaşa təbii qaz qənaəti təmin edərkən, CHP və optimallaşdırılmış sistemlər həm istilik, həm də elektrik tərəfində daha geniş fayda təqdim edə bilir. Ən güclü bütünleşik nəticə isə istilik geri qazanımı və elektrik balanslaşdırmasını da ehtiva edən optimallaşdırılmış sistemdə görülür.

İstixanaçılıqda davamlılıq yalnız daha az su istifadə etmək və ya daha səmərəli istehsal aparmaqla məhdudlaşmır. Enerjinin haradan gəldiyi də ən azı istehsal texnikası qədər vacibdir.

Gələcəyin istixanaları yalnız məhsul yetişdirən quruluşlar deyil; tullantını enerjiyə çevirən, enerjini istehsala bağlayan və karbon izini azaldan ağıllı istehsal sistemləri ola bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məzmun Oybek Rikhsiboev və Prof. Bahramjan Rasakhadjayev tərəfindən hazırlanmış “Environmental and Techno-Economic Assessment of Biogas-Assisted Energy Systems for Sustainable Greenhouse Agriculture” başlıqlı çalışmadan yararlanılaraq Verianla redaksiya formatında özgün şəkildə hazırlanmışdır.

Qeyd: Bu yazı məlumatlandırma və təhsil məqsədi ilə hazırlanmışdır. Enerji investisiyası, kənd təsərrüfatı istehsalı, maliyyələşdirmə, ətraf mühit qanunvericiliyi və ya peşəkar məsləhət tövsiyəsi deyil. Bioqaz, istixana enerjisi və ya CHP investisiyaları üçün regional fizibilite, mühəndislik qiymətləndirməsi və səlahiyyətli mütəxəssis rəyi alınmalıdır.