Zamonaviy issiqxona dehqonchiligi oziq-ovqat ishlab chiqarishda muhim afzalliklar beradi. Issiqxonalar tufayli mahsulotlar ko‘proq nazorat qilinadigan sharoitda yetishtiriladi, ishlab chiqarish mavsumi uzayadi va tashqi iqlim sharoitlariga qaramlik kamayadi.

Biroq bu afzalliklarning muhim bir narxi bor: energiya sarfi.

Ayniqsa sovuq yoki mo‘tadil hududlarda issiqxonalarni isitish katta xarajat turini tashkil etadi. Ko‘plab xo‘jaliklarda isitish uchun tabiiy gaz, mazut, ko‘mir yoki tarmoq elektri kabi qazilma manbalar ishlatiladi. Bu holat ham ishlab chiqarish xarajatlarini oshiradi, ham issiqxona dehqonchiligining uglerod izini kattalashtiradi.

Oybek Rikhsiboev va prof. Bahramjan Rasakhadjayev tayyorlagan tadqiqot ushbu muammoga biogaz asosidagi yechimni taklif qiladi. Ish organik chiqindilardan olingan biogaz issiqxona dehqonchiligida issiqlik va elektr ishlab chiqarishda qo‘llanganda ekologik va iqtisodiy natijalar qanday o‘zgarishini o‘rganadi.

Biogaz issiqxonalarda qanday ishlatilishi mumkin?

Biogaz hayvon go‘ngi, o‘simlik qoldiqlari, oziq-ovqat chiqindilari va boshqa organik moddalarning kislorodsiz sharoitda parchalanishidan hosil bo‘ladigan, asosan metandan iborat gazdir. Bu jarayon anaerob parchalanish deb yuritiladi.

Olingan biogaz turli usullarda ishlatilishi mumkin:

• Qozonda yoqilib issiqxonaga issiqlik berilishi mumkin.
• CHP tizimi orqali bir vaqtning o‘zida elektr va issiqlik ishlab chiqarilishi mumkin.
• Issiqlikni qayta tiklash orqali tizim samaradorligi oshirilishi mumkin.
• Organik chiqindilar energiyaga aylantirilganda qolgan fermentatsiya mahsuloti qishloq xo‘jaligi o‘g‘iti sifatida baholanishi mumkin.

Shu jihatdan biogaz faqat energiya manbai emas. U qishloq xo‘jaligi chiqindilarini boshqarish, energiya xavfsizligi va aylanma iqtisodiyot nuqtayi nazaridan ham muhim vosita bo‘lishi mumkin.

Tadqiqotda qaysi ssenariylar taqqoslangan?

Tadqiqotda an’anaviy tabiiy gazli issiqxona energiya tizimi uch xil biogaz qo‘llab-quvvatlangan tizim bilan taqqoslanadi.

Birinchi ssenariy: Tabiiy gazli tizim
Bu an’anaviy tayanch tizimdir. Issiqxonaning issiqlik ehtiyoji tabiiy gaz, elektr ehtiyoji esa tarmoq orqali qoplanadi.

Ikkinchi ssenariy: Biogaz qozoni
Organik chiqindidan olingan biogaz qozonda yoqiladi va bevosita issiqxona isitishida ishlatiladi. Bu ssenariy tabiiy gaz iste’molini kamaytirishni ko‘zlaydi.

Uchinchi ssenariy: Biogazli CHP tizimi
Biogaz kombinatsiyalangan issiqlik va quvvat tizimi bo‘lgan CHP qurilmasida ishlatiladi. Shunda ham elektr, ham foydalanish mumkin bo‘lgan issiqlik olinadi.

To‘rtinchi ssenariy: Optimallashtirilgan biogazli tizim
Bu modelda biogazli CHP, issiqlikni qayta tiklash va gibrid energiya yordami birgalikda baholanadi. Maqsad faqat issiqlik ishlab chiqarish emas, balki umumiy energiya samaradorligini, elektr tejalishini va emissiya kamayishini oshirishdir.

Eng yuqori tabiiy gaz tejalishi biogaz qozonida

Natijalarga ko‘ra biogaz qozoni ssenariysi issiqxonaning issiqlik talabini qoplashda eng kuchli to‘g‘ridan-to‘g‘ri tabiiy gaz o‘rnini bosishni beradi.

Modelda biogaz qozoni yiliga taxminan 930,8 MWh foydali issiqlik ishlab chiqaradi. Bu esa qariyb 93.075 kubmetr tabiiy gazning o‘rnini bosishi mumkin. Issiqlik ehtiyoji yuqori bo‘lgan issiqxonalarda bunday tizim tabiiy gaz iste’molini to‘g‘ridan-to‘g‘ri kamaytirish uchun samarali variant bo‘lishi mumkin.

Biroq bu yerda muhim farq bor:

Eng ko‘p tabiiy gaz tejalishini beradigan tizim har doim ham eng katta uglerod kamayishini beradigan tizim bo‘lavermaydi.

Chunki uglerod chiqindisi faqat isitish uchun ishlatiladigan tabiiy gazdan kelib chiqmaydi. Tarmoqdan olingan elektr ham uglerod ta’siri tug‘dirishi mumkin.

Eng kuchli integratsiyalashgan natija optimallashtirilgan tizimda

Tadqiqotda eng yuqori umumiy CO₂ kamayishi optimallashtirilgan biogaz qo‘llab-quvvatlangan tizimda kuzatiladi. Bu ssenariy ham tabiiy gaz iste’molini, ham tarmoqdan elektr olishni kamaytiradi.

Model natijalariga ko‘ra optimallashtirilgan tizim yiliga taxminan 401,6 tonna CO₂ chiqindisining oldini olishi mumkin. Shu bilan birga yillik elektr ishlab chiqarish va elektr balanslash ham ta’minlanadi.

Shu sababli tadqiqot issiqxona energiya tizimlarida faqat “issiqlikni qanday ishlab chiqaramiz?” degan savol yetarli emasligini ko‘rsatadi. To‘g‘riroq savol shuki:

Issiqlik, elektr, chiqindi boshqaruvi va uglerod kamayishini birga qanday optimallashtiramiz?

Biogazning asosiy kuchi ham shu yerda ko‘rinadi. Tizim to‘g‘ri qurilganda fermaga yoki issiqxona atrofidagi organik chiqindilar energiya manbaiga aylanishi mumkin; issiqxona esa issiqlik va elektr bo‘yicha ko‘proq mustaqil bo‘lishi mumkin.

Iqtisodiy jihatdan nima deyiladi?

Tadqiqotda iqtisodiy baholash ham o‘tkazilgan. Kapital xarajati, operatsion xarajatlar, tabiiy gaz tejalishi, elektr tejalishi, uglerod foydasi, qaytish muddati, sof joriy qiymat va energiya tannarxi kabi ko‘rsatkichlar birgalikda ko‘rib chiqilgan.

Natijalarga ko‘ra biogazli barcha ssenariylar mos taxminlar ostida iqtisodiy jihatdan qo‘llash mumkin bo‘lib ko‘rinadi.

Biogaz qozoni ssenariysi boshlang‘ich investitsiyasi pastroq bo‘lgani uchun eng qisqa qaytish muddatini beradi. Optimallashtirilgan tizim esa yuqoriroq boshlang‘ich sarmoya talab etsa-da, uzoq muddatda eng yuqori sof iqtisodiy qiymatni beradi.

Bu shuni anglatadi:

• Qisqa muddatda pastroq xarajat istagan xo‘jaliklar uchun biogaz qozoni jozibali bo‘lishi mumkin.
• Kengroq energiya transformatsiyasini ko‘zlagan xo‘jaliklar uchun CHP va optimallashtirilgan tizimlar kuchliroq natija berishi mumkin.
• Investitsiya qarorida faqat boshlang‘ich xarajatga emas, energiya tejalishiga, elektr ishlab chiqarishga, uglerod kamayishiga va uzoq muddatli pul oqimiga ham qarash kerak.

Aylanma iqtisodiyot uchun nega muhim?

Biogaz tizimlari qishloq xo‘jaligida “chiqindi” sifatida ko‘riladigan resurslarni qayta iqtisodiyotga kiritishi mumkin.

Hayvon go‘ngi, o‘simlik qoldiqlari va oziq-ovqat chiqindilari energiya ishlab chiqarishda ishlatilishi mumkin. Bu jarayondan qolgan fermentatsiya mahsuloti to‘g‘ri boshqarilganda o‘g‘it sifatida ishlatilishi mumkin.

Bu modelda issiqxona faqat energiya iste’mol qiluvchi inshoot bo‘lib qolmaydi. U atrofidagi qishloq xo‘jaligi chiqindilari bilan bog‘langan, nisbatan yopiq aylanishli tizimga aylanishi mumkin.

Bu aylanma iqtisodiyot nuqtayi nazaridan kuchli g‘oyadir:

Chiqindi energiyaga, energiya ishlab chiqarishga, ishlab chiqarish esa yana qishloq xo‘jaligi qiymatiga aylanadi.

Bu O‘zbekiston va mintaqa uchun nimani anglatadi?

Tadqiqot O‘zbekiston kontekstiga qaratilgan bo‘lsa-da, mavzu kengroq mintaqa uchun ham ahamiyatli.

Issiqxona ishlab chiqarishi keng tarqalgan, energiya xarajatlari muhim bo‘lgan va chorvachilik, dehqonchilik hamda oziq-ovqatni qayta ishlash bir hududiy ekotizimda to‘planishi mumkin bo‘lgan sharoitda biogazli issiqxona modeli jiddiy ko‘rib chiqilishi mumkin.

Biroq bu model har bir issiqxona uchun avtomatik tarzda mos emas. Muvaffaqiyat chiqindi manbaining uzluksizligiga, biogaz hosildorligiga, investitsiya xarajatiga, texnik xizmat ko‘rsatish salohiyatiga, energiya narxlariga va xo‘jalik ko‘lamiga bog‘liq.

E’tibor berilishi kerak bo‘lgan xavflar

Tadqiqot biogazli tizimlarning katta salohiyatga ega ekanini ko‘rsatsa-da, ayrim xatarlarga ham e’tibor qaratadi.

Birinchi xatar organik chiqindi manbaining uzluksizligidir. Biogaz ishlab chiqarish uchun muntazam va yetarli xomashyo kerak bo‘ladi. Chiqindi miqdori yoki sifati o‘zgarsa, energiya ishlab chiqarish ham kamayishi mumkin.

Ikkinchi xatar metan sizib chiqishidir. Biogaz tizimlarida metan sizishi yuz bersa, ekologik foyda kamayishi mumkin. Chunki metan kuchli issiqxona gazidir.

Uchinchi xatar ekspluatatsiya va texnik xizmat sifati bilan bog‘liq. CHP tizimlari texnik bilim, muntazam xizmat, gazni tozalash va issiqlikni to‘g‘ri integratsiya qilishni talab qiladi. Yaxshi boshqarilmagan tizim kutilgan samarani bermasligi mumkin.

To‘rtinchi xatar iqtisodiy noaniqlikdir. Tabiiy gaz narxi, elektr narxi, investitsiya xarajati, uglerod qiymati va moliyalashtirish sharoitlari o‘zgarsa, qaytish muddati ham o‘zgaradi.

Shuning uchun biogazli issiqxona investitsiyalari faqat “chiqindi bor, energiya ishlab chiqaramiz” degan mantiq bilan emas, texnik, iqtisodiy va ekologik asoslanganlik bilan rejalashtirilishi lozim.

Xulosa

Ushbu tadqiqot biogazli energiya tizimlari issiqxona dehqonchiligida qazilma yoqilg‘iga qaramlikni kamaytirish uchun muhim variant bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Biogaz qozoni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tabiiy gaz tejalishini ta’minlasa, CHP va optimallashtirilgan tizimlar issiqlik va elektr tomonida kengroq foyda beradi. Eng kuchli integratsiyalashgan natija esa issiqlikni qayta tiklash va elektrni muvozanatlashni ham o‘z ichiga olgan optimallashtirilgan tizimda ko‘rinadi.

Issiqxona dehqonchiligida barqarorlik faqat kamroq suv ishlatish yoki samaraliroq ishlab chiqarish bilan cheklanmaydi. Energiyaning qayerdan kelishi ham ishlab chiqarish texnikasi qadar muhimdir.

Kelajak issiqxonalari faqat mahsulot yetishtiradigan inshootlar emas, balki chiqindini energiyaga aylantiradigan, energiyani ishlab chiqarishga bog‘laydigan va uglerod izini kamaytiradigan aqlli ishlab chiqarish tizimlari bo‘lishi mumkin.

Manba va usul izohi

Ushbu matn Oybek Rikhsiboev va prof. Bahramjan Rasakhadjayevning “Environmental and Techno-Economic Assessment of Biogas-Assisted Energy Systems for Sustainable Greenhouse Agriculture” nomli tadqiqotidan foydalanib, Verianla muharrirlik formatida tayyorlandi.

Eslatma: Ushbu matn axborot va ta’lim maqsadida tayyorlangan. Energiya investitsiyasi, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi, moliyalashtirish, ekologik me’yorlar yoki professional maslahat emas. Biogaz, issiqxona energiyasi yoki CHP investitsiyalari uchun hududiy asoslanganlik, muhandislik bahosi va vakolatli mutaxassis fikri olinishi kerak.