İnsultdan sonra bəzi insanlar danışmağı, yazmağı və ya oxumağı əvvəlki kimi axıcı davam etdirə bilməyə bilər. Bu tədqiqatın fokusunda aleksiya var. Aleksiya insanın əvvəllər qazandığı oxuma bacarığının beyin zədəsindən sonra pozulmasıdır. Xüsusilə sol yarımkürə zədələri dil və oxuma şəbəkələrinə təsir göstərə bildiyi üçün qazanılmış oxuma çətinlikləri ilə əlaqələndirilir.

Tədqiqat insultdan sonrakı oxuma pozuntusunun tək tip problem olmadığını göstərir. Bəzi insanlarda oxuma sistemi ümumilikdə yavaşıyır və çətinləşir; lakin hansı sözlərin daha asan və ya daha çətin olduğu sağlam oxuculara bənzər qalır. Bəzi insanlarda isə müəyyən oxuma prosesləri daha çox təsirlənir. Məsələn, hərflərdən səsə keçid yolu zəiflədikdə insan müntəzəm səs-hərf uyğunluqlarından daha az faydalana və mənası daha canlı olan sözlərə daha çox söykənə bilər.

Araşdırmanın vacib tərəfi yalnız “xəstə daha az düzgün oxuyurmu?” sualını verməməsidir. Bunun əvəzinə dəqiqliklə reaksiya müddətini birləşdirərək oxuma axıcılığına baxır. Beləliklə, həm sağlam oxucularda, həm də insult keçirmiş insanlarda eyni söz xüsusiyyətlərinin performansa necə təsir etdiyi daha birbaşa müqayisə edilə bilir.

Problem Nədir?

Oxuma gündəlik həyatın əsas bacarıqlarından biridir. Yol nişanını oxumaq, dərman qutusunu anlamaq, telefon mesajını başa düşmək, bank əməliyyatı aparmaq və ya iş yerində sənəd oxumaq bu bacarığa əsaslanır. Buna görə insultdan sonra yüngül oxuma pozuntusu belə insanın müstəqilliyinə, sosial iştirakına və həyat keyfiyyətinə təsir göstərə bilər.

Klassik yanaşmada aleksiya adətən alt tiplərə bölünür. Məsələn, fonoloji aleksiya, səthi aleksiya və ya dərin aleksiya kimi təsnifatlar aparılır. Lakin real klinik mənzərədə bir çox insan bu siniflərə tam uyğun gəlmir. Bəzi insanlar birdən çox mənzərəyə bənzəyən qarışıq simptomlar göstərir; bəziləri isə mövcud kateqoriyalardan heç birinə aydın şəkildə daxil olmur.

Tədqiqatın əsas sualı burada ortaya çıxır: İnsultdan sonrakı oxuma çətinliyi bütün oxuma şəbəkəsinin ümumilikdə zəifləməsindənmi qaynaqlanır, yoxsa müəyyən oxuma yollarının xüsusi şəkildə pozulmasındanmı?

Bu fərq klinik baxımdan vacibdir. Əgər problem yalnız ümumi axıcılıq itkisidirsə, insan sağlam oxucularla oxşar söz çətinliklərinə malik ola bilər, lakin daha yavaş və daha səhv oxuya bilər. Əgər problem konkret prosesə xasdırsa, məsələn, hərf-səs çevirmə yolu pozulubsa, insanın müəyyən söz növlərində gözləniləndən daha çox çətinlik çəkməsi gözlənilir.

Metod Nə Təklif Edir?

Tədqiqat oxuma pozuntularını anlamaq üçün psixolinqvistik dəyişənlərə fokuslanır. Psixolinqvistik dəyişənlər sözün zehində necə emal olunduğuna təsir edən xüsusiyyətlərdir. Bu tədqiqatda dörd əsas xüsusiyyət araşdırılır: tezlik, müntəzəmlik, təsəvvürolunma və leksikallıq.

Tezlik sözün dildə nə qədər tez-tez istifadə olunduğunu ifadə edir. Tez-tez işlənən sözlər adətən daha sürətli və düzgün oxunur. Müntəzəmlik yazılı formadan səsə keçidin nə qədər proqnozlaşdırıla bilən olduğunu göstərir. Müntəzəm sözlərdə hərf-səs uyğunluğu daha sistemlidir. Təsəvvürolunma sözün zehində nə qədər asan vizual və ya semantik təsvir yaratdığını bildirir. Məsələn, konkret obyekt adları abstrakt sözlərlə müqayisədə daha asan təsəvvür edilə bilər. Leksikallıq isə real sözlə uydurma, lakin oxuna bilən söz arasındakı fərqdir.

Oxuma modelləri adətən iki yol fərz edir. Birincisi leksik yol, yəni sözü bütöv şəkildə tanıma və məna sistemi ilə dəstəkləyərək oxuma yoludur. İkincisi subleksik yol, yəni hərf və ya hərf qruplarını səslərə çevirərək oxuma yoludur. Real və tez-tez işlənən sözlərdə leksik yol daha güclü dəstək verə bilər. Yeni, nadir və ya uydurma sözlərdə isə subleksik hərf-səs çevirmə sistemi daha kritik olur.

Araşdırma sol yarımkürə insultu keçirmiş 84 insanı 61 nəzarət iştirakçısı ilə müqayisə edir. İştirakçılar birhecalı ingilis sözlərini və müntəzəm pseudoword-ləri ucadan oxuyurlar. Pseudoword real söz olmayan, lakin dilin səs qaydalarına uyğun oxuna bilən uydurma sözdür. Məsələn, ingilis dilində “bink” forması real söz olmaya bilər, lakin oxuna bilən quruluşa malikdir.

Formullar Nəyi İzah Edir?

Tədqiqatın ən vacib ölçüsü Reading Fluency, yəni oxuma axıcılığıdır. Bu ölçü yalnız doğru/səhv nəticəsinə baxmır; düzgün oxuma ilə oxuma sürətini birləşdirir. Beləliklə, insan düzgün oxusa belə çox yavaş oxuyursa, bu vəziyyət ölçüyə əks olunur.

Burada \(RF\) oxuma axıcılığını; \(\mathrm{Accuracy}\) cavabın düzgün olub-olmadığını; \(\mathrm{Response\ Time}\) isə sözü oxuma müddətini ifadə edir. Cavab düzgündürsə axıcılıq reaksiya müddətinin tərsinə yaxınlaşır; cavab səhvdirsə oxuma axıcılığı sıfır qəbul edilir.

Düzgün oxunan sınaqlarda formul sadə şəkildə belə düşünülə bilər:

Səhv oxunan sınaqlarda isə:

Bu yanaşmanın üstünlüyü sağlam oxucularla insult keçirmiş oxucuları eyni miqyasda müqayisə edə bilməsidir. Sağlam oxucular sözlərin çoxunu düzgün oxuya bildiyi üçün yalnız dəqiqlik ölçüsü kifayət qədər fərqləndirici olmaya bilər. Reaksiya müddəti əlavə edildikdə söz xüsusiyyətlərinin sağlam insanlarda da performansa necə təsir etdiyi görünə bilər.

Tədqiqatın konseptual modeli belə ümumiləşdirilə bilər:

Bu son ifadə tədqiqatdakı birbaşa tənlik deyil; araşdırmanın əsas məntiqini Azərbaycan dilli oxucuya sadə göstərmək üçün hazırlanmış redaksiya xülasəsidir.

Qrafik, Cədvəl və Sxemin Əsas Mesajı

Nəticə vizuallarının əsas mesajı insult keçirmiş insanların ümumilikdə daha aşağı oxuma axıcılığına malik olmasıdır. Lakin çətinlik nümunəsi tamamilə təsadüfi deyil. Sağlam oxucular üçün çətin olan bəzi sözlər insult keçirmiş insanlar üçün də çətin olmağa meyllidir. Bu vəziyyət insultdan sonra oxuma sisteminin tamamilə fərqli nizama keçmədiyini; tipik oxuma çətinliklərinin bir hissəsinin qorunduğunu göstərir.

Söz səviyyəsində müqayisələr yüksək tezlikli, yüksək təsəvvür olunan və müntəzəm sözlərin daha asan oxunduğunu göstərir. Aşağı tezlikli, aşağı təsəvvür olunan və ya qeyri-müntəzəm sözlər isə daha çox çətinlik yaradır. Bu nümunə sağlam oxucularda gözlənilən nəticədir; vacib olan insult keçirmiş insanlarda da oxşar, lakin daha zəif və dəyişmiş formada görünməsidir.

Nəzarət qrupunun söz üzrə orta axıcılığı ilə insult qrupunun söz üzrə axıcılığı arasında müsbət əlaqənin görünməsi “söz çətinliyi” məlumatının hər iki qrupda ortaq baza daşıdığını düşündürür. Başqa sözlə, bir söz sağlam oxucular üçün nisbətən çətindirsə, insult keçirmiş oxucular üçün də adətən çətin olmağa meyllidir.

Lakin tədqiqat burada dayanmır. Nəzarət qrupundakı tipik söz çətinliyi nəzərə alındıqdan sonra belə tezlik, təsəvvürolunma və müntəzəmlik təsirləri insult qrupunda əhəmiyyətli qalır. Bu da insultdan sonrakı oxuma pozuntusunun yalnız “hər şey bir qədər yavaşıdı” şəklində izah edilə bilməyəcəyini göstərir. Bəzi oxuma alt prosesləri ayrıca təsirlənmiş ola bilər.

Fərdi fərqlər təhlili ən vacib klinik mesajlardan birini verir. Oxuma profili sağlam oxuculara daha çox bənzəyən insult keçirmiş insanlar müntəzəm sözlərdən daha çox faydalanır. Bu, hərf-səs çevirmə yolunun daha yaxşı qorunduğunu düşündürə bilər. Bunun əksinə, oxuma profili sağlam nümunədən daha çox uzaqlaşan insanlar təsəvvürolunma və real söz olma üstünlüyünə daha çox söykənir. Bu da məna sistemindən gələn dəstəyin kompensasiyaedici rol oynaya biləcəyini göstərir.

Təcrübələr Necə Aparılıb?

Tədqiqata sol yarımkürə insultu keçirmiş 84 insan və 61 sağlam nəzarət iştirakçısı daxil edilib. İnsult keçirmiş insanlar ən azı altı ay əvvəl sol yarımkürə insultu keçirmiş şəxslərdən ibarətdir. Ağır afaziya və ya nitq apraksiyası səbəbilə testləri etibarlı şəkildə tamamlaya bilməyəcək şəxslər xaric edilir. Nəzarət qrupunda isə koqnitiv skrininq balı aşağı olan şəxslər çıxarılır.

İştirakçılara iki növ oxuma tapşırığı verilir. İlk tapşırıqda 200 birhecalı ingilis sözü ucadan oxunur. Bu sözlər tezlik, müntəzəmlik və təsəvvürolunma baxımından sistemli şəkildə seçilir. İkinci tapşırıqda 80 pseudoword oxunur; təhlillərdə xüsusilə Amerika ingiliscəsində yalnız bir mümkün tələffüzə malik 20 müntəzəm pseudoword istifadə olunur.

Cavablar videoya yazılır və daha sonra dəqiqlik, səhv növü və reaksiya müddəti baxımından qiymətləndirilir. Reaksiya müddəti iştirakçının ilk tam oxuma cəhdinin başlanğıcına görə hesablanır. Beləliklə, yalnız düzgün oxuyub-oxumadığı deyil, nə qədər sürətli oxuduğu da qiymətləndirilir.

Təhlillərdə dəqiqlik və reaksiya müddəti vahid RF ölçüsünə çevrilir. Daha sonra xətti qarışıq təsir modellərindən istifadə olunur. Bu modellər söz xüsusiyyətlərinin və iştirakçı fərqlərinin oxuma axıcılığı üzərindəki təsirlərini eyni anda qiymətləndirməyə imkan verir.

Dörd əsas model qurulur. İlk model sağlam nəzarət qrupunda gözlənilən psixolinqvistik təsirləri araşdırır. İkinci model insult keçirmiş insanların öz daxilindəki oxuma nümunəsini qiymətləndirir. Üçüncü model insult qrupundakı performansı nəzarət qrupunun söz üzrə orta axıcılığı ilə birlikdə təhlil edir. Dördüncü model isə nəzarət və insult qruplarını birbaşa müqayisə edir.

Nəticələr Nəyi Göstərir?

İlk nəticə insult keçirmiş insanların ümumi oxuma axıcılığının nəzarət qrupuna nisbətən daha aşağı olmasıdır. Yəni daha yavaş və/və ya daha səhv oxuyurlar. Bu, ümumi oxuma şəbəkəsinin zəifləməsinə işarə edir.

İkinci nəticə tipik söz çətinliyi nümunəsinin böyük ölçüdə qorunmasıdır. Sağlam oxucular üçün daha asan olan sözlər insult keçirmiş oxucular üçün də nisbətən daha asandır. Bu, insultdan sonra oxumanın tamamilə təsadüfi şəkildə pozulmadığını göstərir.

Üçüncü nəticə yalnız ümumi yavaşıma izahının kifayət etməməsidir. Nəzarət qrupundakı tipik söz çətinliyi nəzərə alındıqdan sonra belə insult keçirmiş insanların oxuma axıcılığı tezlik, təsəvvürolunma və müntəzəmlikdən təsirlənməyə davam edir. Bu, bəzi oxuma proseslərinin əlavə olaraq pozulduğunu düşündürür.

Dördüncü nəticə subleksik oxuma yolu ilə bağlıdır. İnsultdan sonra bəzi insanlar hərflərdən səsə keçid sistemindən daha az faydalanır. Bu insanlarda müntəzəm sözlərin verdiyi üstünlük daha zəif ola bilər. Bu vəziyyət fonoloji oxuma proseslərinin bəzi şəxslərdə xüsusilə təsirlənmiş ola biləcəyini göstərir.

Beşinci nəticə kompensasiyaedici məna dəstəyidir. Daha ağır və ya daha fərqli oxuma profilinə malik bəzi insanlar yüksək təsəvvür olunan sözlərdən daha çox faydalanır. Yəni mənası zehində daha canlı canlandırıla bilən sözlər pozulmuş hərf-səs çevirmə prosesini qismən dəstəkləyə bilər.

Bu Niyə Vacibdir?

Bu tədqiqat insultdan sonrakı oxuma pozuntularını daha həssas qiymətləndirmək üçün vacib mesaj verir: Hər insultdan sonrakı oxuma çətinliyi eyni deyil. İki insan oxşar dərəcədə yavaş və ya səhv oxuya bilər; lakin altda yatan koqnitiv pozuntu fərqli ola bilər.

Bir insanda oxuma şəbəkəsi ümumilikdə yavaşıya bilər. Başqa bir insanda xüsusilə hərf-səs çevirmə sistemi zəifləyə bilər. Digərində məna dəstəyi daha aydın kompensasiya təmin edə bilər. Bu fərqləri görmək daha fərdiləşdirilmiş reabilitasiya proqramları hazırlamaq baxımından vacibdir.

Tədqiqat həmçinin klinik qiymətləndirmədə yalnız dəqiqliyə baxmağın məhdud qala biləcəyini göstərir. Reaksiya müddəti ilə birlikdə oxuma axıcılığına baxmaq həm yüngül çətinlikləri, həm də söz xüsusiyyətlərinə həssaslığı daha yaxşı tuta bilər.

Reabilitasiya baxımından çıxarılan nəticə budur: İnsultdan sonrakı oxuma müalicəsi eyni tipdə olmamalıdır. Bəzi insanlarda hərf-səs uyğunlaşdırma məşqləri daha vacib ola bilər. Bəzilərində məna əsaslı dəstək, vizual təsəvvür və ya söz tanıma strategiyaları daha çox töhfə verə bilər. Bu fərq klinik mütəxəssislər tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Diqqət Edilməli Məqamlar

Tədqiqat preprint olduğu üçün tapıntılar rəyçi qiymətləndirməsindən sonra dəyişə bilər. Buna görə nəticələr yekun klinik standart kimi deyil, diqqətlə izlənməli tədqiqat tapıntıları kimi qiymətləndirilməlidir.

İkinci diqqət məqamı dil kontekstidir. Tədqiqat ingilis sözləri və ingilis dilinin yazı-səs əlaqələri üzərindən aparılıb. İngilis dili qeyri-müntəzəm yazı-səs uyğunluqları baxımından türk dilindən xeyli fərqlidir. Türk dilində hərf-səs uyğunluğu daha müntəzəm olduğu üçün eyni tapıntılar türk dilində oxuma reabilitasiyasına birbaşa daşınmamalıdır.

Üçüncü diqqət məqamı pseudoword seçimi ilə bağlıdır. Təhlildə yalnız müntəzəm və tək mümkün tələffüzə malik pseudoword-lər istifadə edilib. Daha mürəkkəb, çoxhecalı və ya bir neçə tələffüz ehtimalı olan uydurma sözlərdə subleksik oxuma pozuntuları fərqli görünə bilər.

Dördüncü diqqət məqamı fərdi fərqlərdir. Qrup səviyyəsində görünən orta təsirlər hər bir insanın klinik profilinə eyni şəkildə uyğun gəlmir. İnsultdan sonra oxuma pozuntusu olan insanların qiymətləndirilməsi fərdi testlər, dil profili, lezyon xüsusiyyətləri və gündəlik həyat ehtiyacları ilə birlikdə aparılmalıdır.

Nəhayət, bu məzmun tibbi məsləhət deyil. İnsultdan sonra oxuma çətinliyi, nitq pozuntusu və ya dil problemi yaşayan şəxslər peşəkar sağlamlıq qiymətləndirməsinə yönləndirilməlidir.

Nəticə

Bu tədqiqat sol yarımkürə insultundan sonra oxuma pozuntusunun ikiqat quruluşa malik ola biləcəyini göstərir. Bir tərəfdən oxuma sistemi ümumilikdə yavaşıya və axıcılıq azala bilər. Digər tərəfdən müəyyən oxuma prosesləri, xüsusilə hərf-səs çevirmə və məna dəstəyi kimi mexanizmlər insandan insana fərqli şəkildə təsirlənə bilər.

Ən güclü mesaj budur: İnsultdan sonrakı oxuma pozuntusu yalnız “daha az düzgün oxuma” məsələsi deyil. Hansı sözlərin çətin gəldiyi, hansı söz xüsusiyyətlərinin dəstək verdiyi və insanın sağlam oxucuların tipik çətinlik nümunəsinə nə qədər bənzədiyi altda yatan koqnitiv mexanizmləri anlamaq üçün vacibdir.

Verianla baxımından bu araşdırmanın əsas dəyəri neyropsixoloji qiymətləndirmədə fərdiləşdirilmiş profil yanaşmasını gücləndirməsidir. Oxuma reabilitasiyası yalnız ümumi performansı artırmağa deyil, insanın hansı oxuma yolunda çətinlik çəkdiyini anlamağa da əsaslanmalıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məzmun “Global and process-specific reading deficits after left-hemisphere stroke: Evidence from psycholinguistic effects” adlı preprint tədqiqatına əsaslanaraq hazırlanıb. Tədqiqat sol yarımkürə insultundan sonra oxuma axıcılığını psixolinqvistik dəyişənlər üzərindən nəzarət iştirakçıları ilə müqayisə edərək aleksiyanın ümumi və prosesə xas komponentlərini araşdırır.

Bu məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; tədqiqatın əsas ideyası Verianla nəşr xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilmiş və orijinal Azərbaycan dilli redaksiya məqaləsinə çevrilmişdir.