Açıq havada işləyən şəxslər, tədqiqat sürelerinin önemli bir bölməünü günəş mənşəli ultrabənövşəyi radiasiya altında gecirebilir. Bu məruz qalma tek bir günde oluşan gecici bir durumdan çok, illar boyunca biriken peşə bir etkendir. Yüz, kulak, boyun, eller və kollar gibi sürekli açıkta kalan bölgeler, özellikle yeterli kölgə, qoruyucu geyim və günəşten qoruyucu məhsul bulunmadığında tekrarlanan UV etkisine maruz kalabilir.

Bu preprint tədqiqatda araşdırmacılar, Səudiyyə Ərəbistanı’ın Riyad kentinde açıq havada işləyən 290 yetişkinin günəşə məruz qalma, iş yerindəki UV güvenliği, kişisel korunma uygulamaları və günəşe qarşı biyolojik duyarlılık özelliklerini dəyərlendirdi. Verilər Eylül-Aralık 2025 döneminde onlayn sorğu yoluyla toplandı. İştirakçılar 18-65 yaş arasındaydı və en az altı aylık kəsikntisiz açıq hava tədqiqat deneyimine sahipti.

Değerlendirmede Personal Risk Assessment: Sun and Skin Cancer for Outdoor Workers, kısaca PRA-SSCOW adlı sorğu aracı kullanıldı. Bu araç klinik muayene yapmaz, dəri lezyonu teşhis etmez və kişinin gələcəkte kəsikn olaraq dəri xərçəngine yakalanma olasılığını hesaplamaz. Tədqiqat koşulları, korunma davranışları, günəş yanığı öyküsü, deri və saç özellikleri, xallar və kişisel ya da ailəsel dəri xərçəngi öyküsü gibi özünübildirməlere puan vererek düşük, orta və ya yüksek bir risk profili sınıfı oluşturur.

İştirakçıların yalnız 2’si, yani yüzde 0,7’si aşağı risk sinfinda bulundu. 207 kişi, yüzde 71,4 ilə orta risk; 81 kişi ise yüzde 27,9 ilə yüksək risk sinfindaydı. Orta risk nisbətının yüzde 95 etibar intervalı yüzde 66,2-76,6, yüksək risk nisbətının etibar intervalı yüzde 22,8-33,1 olaraq bildirildi.

Tədqiqat koşullarında dikkat çeken nəticələrdan biri, iştirakçıların yüzde 23,8’inin özellikle 11.00-15.00 arasındaki öğle saatlerinde, yüzde 26,2’sinin ise gün boyunca açıq havada tədqiqatsıydı. İştirakçıların yüzde 26,5’i günde en az üç saat günəşe maruz kaldığını bildirdi. Yüzde 62,4’ünün iş yerində UV indeksinin paylaşılmadığını söylemesi və təxminən yüzde 13-14’lük bir grubun tədqiqat və ya fasilə sırasında hdaxilibir kölgəye erişememesi, iş yeri səviyyəsindeki koruma eksiklerini göstərir.

İştirakçıların yüzde 44,8’i önerilən kişisel koruyucu önlemlerin tamamını kullandığını bildirmiş olmasına rağmen yüzde 41,4’ü son bir ilda iş sırasında en az bir kez günəş yanığı yaşadığını belirtti. Bu iki tapıntınun bir arada bulunması, bildirilən önlemlerin her zaman, düzgün miktarda və ya bütün tədqiqat süresi boyunca uygulanmamış olabiləceğini düşündürmektedir. Ancak araşdırmada qoruyucu davranışlar birbaşa gözlenmediği üçün bu olasılık kanıtlanmamıştır.

Günəşe duyarlılık açısından iştirakçıların yüzde 37,2’si açık və ya çok açıq dərili, yüzde 67,9’u açıq rəngli gözlü olduğunu bildirdi. Yüzde 79,3’ü kolayca və ya kısmen çilləndiyini, yüzde 66,9’u ise bronzlaşmadan əvvəl en azından bazen yandığını belirtti. Çocukluk döneminde en az bir kabarcıklı günəş yanığı bildirenlerin nisbətı yüzde 39,7’ydi.

Basit demografik müqayisəlarda yüksek PRA-SSCOW risk sinfi iləri yaş, erkek cinsiyet, düşük eğitim, evli olma, bazı meslek grupları və Səudiyyəli olmayan işçi statüsüyle əlaqəliydi. Ancak bütün dəyişkenlerin eyni anda modele alındığı çok dəyişkenli analizde yaş və cinsiyet müstəqil olaraq əhəmiyyətli kalmadı.

Üniversite və ya daha yüksek eğitime sahip işçilarda yüksək risk sinfinda bulunma olasılığı, örgün eğitimi olmayanlara kıyasla daha düşüktü: düzeltilmiş odds nisbəti 0,155, yüzde 95 etibar intervalı 0,047-0,513 və P dəyəri 0,002’ydi. Bu dəyər təxminən yüzde 84,5 daha düşük göreli odds mənasına gəlir. Səudiyyəli olmayan işçilarda yüksək risk sinfinda bulunma odds’u Səudiyyəli işçiların 3,686 katıydı; etibar intervalı 1,578-8,608 və P dəyəri 0,003’tü.

Meslek grupları üçün hesaplanan bazı olasılık nisbətları çok yüksekti. Örneğin tarım və çevre sektöründe düzeltilmiş odds nisbəti 44,253, turizm-rekreasyon-konaklama grubunda 43,292 olaraq raporlandı. Bununla belə referans alınan inşaat və sanayi grubunda yalnız üç yüksək riskli iştirakçı bulunması və güven aralıklarının son derece geniş olması, bu tahminlerin seyrek hüceyrəlere və örnekleme duyarlı olabiləceğini göstərir. Bu nisbətlar mesleğin dəri xərçəngine birbaşa neden olduğunu kanıtlamaz.

Araşdırma, Riyaddaki bütün açıq hava işçilərinın gerçek dəri xərçəngi prevalansını ölçmemektedir. Dermatolojik muayene, biopsiya, bireysel UV dozimetresi və ya xərçəng reyestrləri kullanılmamıştır. Nəticəlar onlayn sorğue katılabilən belirli bir örneklemdeki özünübildirməlere və risk puanına dayanmaktadır. Bu səbəbdən tədqiqat bir xərçəng tanı araşdırması değil, peşə UV risk profili və korunma gereksinimi araşdırması olaraq okunmalıdır.

Araşdırmanın temel problemi nədir?

Günəşten gelen ultrabənövşəyi radiasiya, açıq havada işləyən şəxslər üçün yalnız çevresel değil, eyni zamanda peşə bir məruz qalmatir. İnşaat işçiləri, tarım işçiları, çevre və temizlik personeli, güvenlik görevliləri, ulaşım işçiları, turizm personeli və altyapı ekipleri günün fərqlı saatlerinde uzun süre günəş altında kalabilir.

Peşə UV məruz qalması birkaç nedenle önemlidir:

• Məruz qalma illar boyunca tekrar eder və birikici ola bilər.
• İşçiın günəşten kaçınma seçeneği işi səbəbiyle məhdud ola bilər.
• Öğle saatlerindeki tədqiqat programı kişisel tercihten çok iş organizasyonuna bağlıdır.
• Kölgə, fasilə alanı, qoruyucu geyim və UV indeksi bilgisi işəgötürən tarafından sağlanmayabilir.
• Koruyucu önlemlerin maliyeti və ya erişiləbilirliği işçi grupları arasında fərqlılık gösterebilir.
• Yoğun sıcaklık səbəbiyle uzun kollu geyim və ya geniş kənarlı baş örtüyü kullanmak pratikte zorlaşabilir.

Riyad’ın sıcak və kurak iklimi, ilın önemli bölməünde açıq hava işçilərinı güclü günəş ışığıyla qarşı qarşıya bırakmaktadır. Tədqiqatnın amacı, bu ortamda işçi yetişkinlerin UV güvenliği və günəş duyarlılığı bakımından hangi risk profilinde bulunduğunu və demografik özelliklerin yüksək risk sınıflandırmasıyla nasıl əlaqəli olduğunu incelemektir.

Bu tədqiqat dəri xərçəngini mi, dəri xərçəngi risk puanını mı ölçtü?

Tədqiqatnın en düzgün anlaşılması gereken noktası budur. Araşdırmacılar iştirakçılara dermatoloji müayinə yapmadı. Deri lezyonları dermoskopla incelenmedi, biopsiya alınmadı və ulusal xərçəng reyestrləriyla tanılar düzgünlanmadı.

Ölçülen ana nəticə, PRA-SSCOW sorğuinden elde edilən risk puanı sınıfıdır. Bu araç şu tür bilgiləri bir araya getirir:

• Günəş altında çalışılan saatler,
• Günlük açıq hava tədqiqat süresi,
• Öğle günəşinden kaçınabilme,
• Kölgəye erişim,
• Yansıtıcı yüzeylerle tədqiqat,
• UV indeksinin iş yerində paylaşılması,
• Koruyucu geyim və günəş koruyucu kullanımı,
• Yakın dönemde günəş yanığı,
• Deri, saç və göz özellikleri,
• Çillenme və yanma eğilimi,
• Ben sayısı,
• Çocukluk günəş yanıkları,
• Kişisel və ya ailəsel dəri xərçəngi öyküsü.

Dolayısıyla “yüksək risk” ifadesi, kişinin mutlaka dəri xərçəngi olduğu və ya gələcəkte kəsikn olaraq dəri xərçəngine yakalanacağı mənasına gəlmir. Bu ifade, sorğuteki riskle əlaqəli yanıtların toplamının belirlenen yüksek puan eşiğini gectiği mənasına gəlir.

PRA-SSCOW puanı nasıl oluşturuldu?

Tədqiqatnın açıkladığı temel puanlama mantığı şöyledir:

\[ RS=\sum_{i=1}^{n}s_i,\qquad s_i\in\{0,1,2\} \]

Burada:

• RS, toplam risk puanıdır.
• s_i, her yanıta məlumatlen risk ağırlığıdır.
• 0 puan, aşağı riskli yanıtı temsil eder.
• 1 puan, orta riskli yanıtı temsil eder.
• 2 puan, daha yüksək riskli yanıtı temsil eder.

Risk sınıfları şu eşiklerle tanımlandı:

\[ RS\leq14 \Rightarrow \mathrm{Düşük\ risk} \]

\[ 14<RS\leq28 \Rightarrow \mathrm{Orta\ risk} \]

\[ RS>28 \Rightarrow \mathrm{Yüksek\ risk} \]

Mətn, toplam olası puan aralığını 0-57 olaraq bildirmektedir. Bununla belə yüklenen makalede maddəlerin bütün ayrıntılı ağırlıkları məlumatlmediği üçün 57 puanlık üst sınır okuyucu tarafından yalnız sunulan 20 sual tablosundan müstəqil olaraq yeniden hesaplanamamaktadır.

Ayrıca “UV güvenliği puanı” ifadesi, yüksek dəyərin daha iyi güvenlik anlamına geldiği bir başarı notu gibi okunmamalıdır. Yanıtlar risk yönünde puanlandığı üçün daha yüksek alt puan genellikle daha çox məruz qalma və ya daha yetersiz korunma profilini temsil eder.

Ölçüm aracı nereden geliyor?

PRA-SSCOW aracı 2019 ilında Sun Safety at Work Canada projesi kapsamında geliştirilmiştir. Araşdırmacılar aracın daha əvvəl yayımlanmış kısa dəri xərçəngi risk dəyərlendirme araçlarına və Kanada Dermatoloji Derneği mənbəlarına dayandığını belirtmektedir.

Özgün aracın test-tekrar test güvenilirliği üçün:

• Ağırlıklı kappa: κ = 0,68,
• Spearman korelasyonu: r = 0,76

dəyərleri aktarılmıştır.

Bu tədqiqat üçün araç iləri və geri çeviri metodiyle Arapçaya çevrilmiş, uzman incelemesinden gecirilmiş və 35 iştirakçıyla pilot tədqiqat yapılmıştır. Ancak mevcut Arapça sürüm üçün yeni bir test-tekrar test katsayısı, daxili tutarlılık ölçüsü və ya Səudiyyə Ərəbistanı’daki gerçek dəri xərçəngi tanısına qarşı öngörü düzgünlaması raporlanmamıştır.

Bu səbəbdən araç, günəş güvenliği və kişisel duyarlılık bakımından yararlı bir tarama və eğitim çerçevesi sağlayabilir; fakat Səudiyyəli işçilarda gələcəkteki xərçəng gelişimini klinik düzgünlukla tahmin eden yerel olaraq kalibre edilmiş bir xərçəng modeli olaraq dəyərlendirilməməlidir.

İştirakçılar nasıl seçildi?

Araşdırmaya Riyadda yaşayan, 18-65 yaş arasında bulunan, herhangi bir milliyetten və birbaşa günəşə məruz qalma olan bir açıq hava mesleğinde işçi kişilər alınmıştır.

Temel katılım koşulları şunlardı:

• En az altı aylık kəsikntisiz açıq hava tədqiqat deneyimi,
• İngilizce və ya Arapça okuyup yazabilme,
• WhatsApp uygulamasına erişim,
• Tədqiqat sırasında aktif dəri xərçəngi tanısı bulunmaması.

Mətn, iştirakçıların İngilizce və ya Arapça okuyabilmesini kabul ölçütü olaraq məlumatrken sorğuin Arapça sürümünün kullanıldığını və Arapça konuşmayan göçmen işçiların katılımının sınırlanmış olabiləceğini de belirtmektedir. Bu iki ifade, uygulamadaki dil kapsamının tam olaraq açık olmadığını göstərir.

Örneklem onlayn Microsoft sorğui və WhatsApp dağıtımıyla, arxariciık örnekleme metodi kullanılarak oluşturuldu. Bu metod rastgele nüfus örneklemesi deyil. Akıllı telefona, WhatsApp’a, okuryazarlığa və sorğue katılma isteğine sahip işçiları daha çox temsil edebilir.

Örneklem büyüklüğü və araşdırma dönemi

Riyadda qeydlı işçi sayısının təxminən 450.986, açıq hava işçiı sayısının ise təxminən 135.296 olduğu varsailmıştır. Tədqiqatda yüzde 5 hata payı və yüzde 95 güven səviyyəsiyle 246 kişilik örneklem hesaplandığı, nihai örneklemin 290 olduğu belirtilmektedir.

Bununla belə örneklem büyüklüğü hesabında kullanılan beklenen nisbət, etki büyüklüğü, test gücü və tasarım varsayımları ayrıntılı olaraq raporlanmadığından hesaplama yüklenen metinden tamamen yeniden üretiləmemektedir.

Verilər Eylül-Aralık 2025 arasında toplandı. Sorular gecmiş tədqiqat düzeni, il üçündeki məruz qalma və əvvəlki il yaşanan günəş yanıklarıyla ilgili olduğu üçün nəticəlar yalnız məlumat toplama aylarındaki günəş koşullarını temsil etmemektedir.

İştirakçıların temel özellikleri

Örneklemin təxminən üçte ikisinin üniversite mezunu olması, daha düşük eğitimli və dijital sorğue erişimi məhdud açıq hava işçilərinın araşdırmada eksik temsil edilmiş olabiləceğini düşündürmektedir.

İştirakçılar hangi sektörlerde çalışıyordu?

Meslek gruplarının büyüklükleri eşit deyil. Özellikle ulaşım-lojistik və tarım-çevre gruplarındaki küçük sailar, bu gruplara ait olasılık nisbətlarının geniş güven aralıklarıyla tahmin edilmesine yol açmıştır.

İş saatleri və günlük günəşə məruz qalma

İştirakçıların yarısı açıq hava tədqiqatlarını sabah 11.00’den əvvəl və ya 15.00’ten sonra yaptığını bildirdi. Buna qarşılık:

• Yüzde 23,8’i 11.00-15.00 arasında çalışıyordu.
• Yüzde 26,2’si gün boyunca açıq havada çalışıyordu.

Günlük günəş altında kalma süresi:

• Yüzde 29,0’da bir saatten az,
• Yüzde 44,5’te bir-üç saat,
• Yüzde 26,5’te üç saat və ya daha çoxydı.

İştirakçıların yalnız yüzde 33,8’i öğle saatlerinde günəş altında tədqiqat süresini sınırlayabildiğini belirtti. Yüzde 52,4 bunu yalnız bazen yapabildiğini, yüzde 13,8 ise hdaxili yapamadığını bildirdi.

Bu nəticə, UV’den kaçınmanın yalnız bireysel bilgi və ya istek meselesi olmadığını göstərir. İşçiın vardiyası, görevi və işəgötürənin organizasyonu öğle günəşinden kaçınma imkânını belirleyebilir.

Kölgə və fasilə koşulları

Tədqiqat sırasında:

• Yüzde 36,5’e işəgötürən tarafından yapılandırılmış kölgə sağlanıyordu.
• Yüzde 49,7 doğal və ya kısmi kölgəden yararlanıyordu.
• Yüzde 13,8 hdaxilibir kölgəye sahip değildi.

Mola sırasında:

• Yüzde 50,7 yapılandırılmış kölgəye,
• Yüzde 35,9 kısmi kölgəye erişebiliyordu.
• Yüzde 13,4’ün kölgə erişimi yoktu.

Kölgə bulunması məruz qalmai tamamen ortadan kaldırmaz. Günəş ışığı çevredeki yüzeylerden yansıyabilir və bazı kölgə strukturları günün bütün saatlerinde yeterli koruma sağlamayabilir. Ancak tədqiqat kölgə strukturlarının büyüklüğünü, UV gecirgenliğini və ya kullanım süresini ölçmemiştir.

Yansıtıcı yüzeyler və UV indeksi

İştirakçıların yüzde 48,6’sı beton, asfalt və ya çim gibi əks etdirən səthlerin çevresinde çalıştığını bildirdi. Yüzde 10,7’si deniz köpüğü, plaj kumu və ya benzeri daha güclü yansıtıcı ortamları bildirdi.

İş yerində UV indeksinin ilan və ya paylaşım durumu:

• Paylaşılıyor: %37,6
• Paylaşılmıyor: %62,4

UV indeksinin işçilara bildirilmesi tek başına koruma sağlamaz; lakin vardiya planlama, fasilə saatleri, günəş koruyucu yeniləme və ek qoruyucu geyim kullanımı üçün uyarı işlevi görebilir.

Kişisel koruyucu önlemler

Sorğu; geniş kənarlı şapka və ya boyun arxası qoruyuculu baret, uzun pantolon, uzun kollu geyim, UV koruyucu gözlük və en az SPF 30 günəş koruyucu gibi önlemleri sorguladı.

• Yüzde 44,8 bütün önerilən önlemleri kullandığını bildirdi.
• Yüzde 31,7 üç və ya daha çox önlem kullandığını söyledi.
• Yüzde 23,5 üç və ya daha az önlem kullandığını bildirdi.

Bu məlumatler kullanımın tez-tezlığını, günəş koruyucunun miktarını, yeniləme aralığını və ya geyimnin gerçek UV koruma dəyərini göstermez. Kişinin bir ürünü “kullanıyorum” demesi, onu bütün vardiya boyunca yeterli bdaxiliimde kullandığı mənasına gəlməyə bilər.

Günəş yanığı neden önemli bir tapıntıdur?

Son bir il üçünde iş sırasında:

• Yüzde 58,6 hdaxili günəş yanığı həyatadığını,
• Yüzde 34,8 bir kez,
• Yüzde 6,6 iki və ya daha çox kez günəş yanığı yaşadığını bildirdi.

Toplamda yüzde 41,4’lük bir grup iş sırasında en az bir günəş yanığı bildirmiştir. Günəş yanığı, məruz qalmain yalnız teorik olmadığını və bazı işçilarda derinin gözle görülür akut hasar səviyyəsine ulaştığını düşündürür.

Bununla belə günəş yanıkları tıbbi qeydlarla düzgünlanmamış, iştirakçıların kendi tanımlarına dayanmıştır.

Günəş duyarlılığı özellikleri

Günəş duyarlılığı yalnız tədqiqat süresiyle belirlenmez. Derinin melanin miktarı, yanma eğilimi, göz və saç rengi, çillənmə, xallar və uşaqluk günəş yanıkları kişisel duyarlılığı etkiləyebilir.

Bu özelliklerin tamamı özünübildirmədir. Ten tipi klinik Fitzpatrick sınıflamasıyla düzgünlanmamış, xallar dermatolog tarafından sailmamıştır.

Çocukluk dönemindeki günəş yanıkları

On sekiz yaşından əvvəl:

• Yüzde 60,3 kabarcıklı günəş yanığı həyatadığını,
• Yüzde 24,5 birkaç kez,
• Yüzde 15,2 birçok kez kabarcıklı günəş yanığı yaşadığını bildirdi.

Toplam yüzde 39,7’lik bir kəsikm uşaqlukta en az bir kabarcıklı günəş yanığı bildirmiştir. Yetişkin iştirakçıların uşaqluk dönemini hatırlamasına dayanan bu məlumat, geri çağırma hatasına açıktır.

Kişisel və ailəsel dəri xərçəngi öyküsü

İştirakçıların:

• Yüzde 65,2’si kişisel və ya ailəsel dəri xərçəngi öyküsü olmadığını,
• Yüzde 18,6’sı ailəsel öykü bulunduğunu,
• Yüzde 16,2’si kişisel dəri xərçəngi öyküsü bulunduğunu bildirdi.

Araşdırma mevcut dəri xərçəngi tanısı olanları xaricilamıştır. Bu səbəbdən kişisel öykü bildiren kişilər gecmişte tanı almış fakat tədqiqat sırasında aktif tanısı bulunmayan kişilər ola bilər. Bununla belə gecmiş tanının türü, tarixi, patoloji düzgünlaması və müalicəsi metinde izah edilməmişdir.

Toplam UV güvenliği və günəş duyarlılığı puanları

Makale toplam PRA-SSCOW puanının ortalamasını və standart sapmasını ayrı bir dəyər olaraq raporlamamaktadır. Bu səbəbdən genel risk sınıfları məlumatlse de örneklemin ortalama toplam risk puanı yüklenen metinden çıkarılamaz.

Genel risk dağılımı

Yalnızca iki kişi aşağı risk sinfinda olduğu üçün demografik analizlerde düşük və orta risk grupları birleştirilərek yüksək risk grubuyla qarşılaştırılmıştır.

Mətn risk dağılımı üçün “Şəkil 1”e atıfta bulunmaktadır. Ancak yüklenen 31 sayfalık PDF’de bu şəkil görünür bdaxiliimde mövcud deyil; dağılım yalnız Tablo 4 üzərinden düzgünlanabilmektedir.

Ham demografik müqayisəlar

Değişkenler tek tek dəyərlendirildiğinde yüksək risk sinfindakilərin ortalama yaşı 36,42 ± 9,31 il, düşük-orta gruptakilərin ortalama yaşı 30,01 ± 9,41 ildı. Fərq üçün P dəyəri 0,001’in altındaydı.

Yüksək risk nisbətları:

• Kadınlarda yüzde 22,4, erkeklerde yüzde 35,2,
• Örgün eğitimi olmayanlarda yüzde 56,0,
• İlkokul eğitimlilərde yüzde 66,7,
• Ortaöğretim və ya lise mezunlarında yüzde 29,6,
• Üniversite və ya üzəri eğitimlilərde yüzde 20,2,
• Bekârlarda yüzde 17,1,
• Evlilərde yüzde 40,0,
• Boşanmış və ya dul kişilərde yüzde 38,5,
• Səudiyyəli işçilarda yüzde 15,7,
• Səudiyyəli olmayan işçilarda yüzde 44,4

olaraq bulundu.

Bu müqayisəlar başka dəyişkenleri kontrol etmez. Örneğin Səudiyyəli olmayan grubun çalıştığı sektörler, eğitim səviyyəsi və ya iş saatları fərqlı ola bilər. Bu səbəbdən araşdırmacılar çok dəyişkenli lojistik regresyon uyguladı.

Lojistik regresyon nasıl okunmalıdır?

Tədqiqatnın kullandığı lojistik regresyonun mantığı, izah amacıyla şu temel ilişkiyle gösteriləbilir. Bu denklem makalede açık bdaxiliimde yazılmamıştır:

\[ \log\left(\frac{p}{1-p}\right)=\beta_0+\beta_1X_1+\beta_2X_2+\cdots+\beta_kX_k \]

Burada:

• p, kişinin yüksek PRA-SSCOW risk sinfinda bulunma olasılığıdır.
• X_k, yaş, cinsiyet, eğitim, medeni durum, meslek və milliyet gibi dəyişkenlerdir.
• β_k, her dəyişkenin diğer dəyişkenler sabitken modele katkısıdır.

Düzeltilmiş odds nisbəti:

\[ aOR=e^{\beta} \]

bdaxiliiminde yorumlanabilir.

• aOR = 1, referans grupla fərq olmadığını,
• aOR > 1, yüksək risk sinfinda bulunma odds’unun arttığını,
• aOR < 1, odds’un azaldığını göstərir.

Olasılık nisbətı, birbaşa olasılık və ya mutlak risk deyil. Örneğin aOR 3,686, xərçəng gelişme olasılığının yüzde 368,6 olduğu mənasına gəlmir.

Yaş və cinsiyet: ham ilişkilər ayarlamadan sonra sürdü mü?

Yaş üçün düzeltilmiş odds nisbəti 1,029’du; yüzde 95 etibar intervalı 0,986-1,074 və P dəyəri 0,193’tü. Güven aralığı 1’i daxilierdiği üçün yaş müstəqil olaraq əhəmiyyətli bulunmadı.

Erkek cinsiyeti üçün düzeltilmiş odds nisbəti 0,987’ydi; etibar intervalı 0,411-2,368 və P dəyəri 0,976’ydı. Erkeklerde ham yüksək risk nisbətı daha yüksek görünmesine rağmen eğitim, medeni durum, meslek və milliyet birlikte dəyərlendirildiğinde müstəqil cinsiyet etkisi kalmadı.

Bu nəticə, yaş və ya cinsiyetin biyolojik açıdan önemsiz olduğunu kanıtlamaz. Yalnızca bu örneklem və bu risk puanı modelinde, diğer dəyişkenler kontrol edildiğinde müstəqil statistik ilişki gösteriləmediğini ifade eder.

Eğitim səviyyəsi

Referans grup örgün eğitim almamış işçilardı.

Üniversite və ya daha yüksek eğitim üçün göreli azalma şöyle hesaplanabilir:

\[ (1-0{,}155)\times100=84{,}5\% \]

Bu nəticə, üniversite eğitiminin dəri xərçəngini biyolojik olaraq yüzde 84,5 önlediği mənasına gəlmir. Yüksek eğitim grubunun PRA-SSCOW yüksək risk sinfinda bulunma odds’u, örgün eğitimi olmayan gruba göre təxminən yüzde 84,5 daha düşüktür.

Eğitim; sağlık okuryazarlığı, qoruyucu məhsullere erişim, tədqiqat pozisyonu, gelir, işəgötürən politikaları və vardiya kontrolü gibi birçok dəyişkenin göstergesi ola bilər. Tədqiqat bu olası yolları birbirinden ayırmamıştır.

Medeni durum

Bekârlar referans alındığında:

• Evlilər üçün aOR 3,043; etibar intervalı 1,335-6,934; P = 0,008,
• Boşanmış və ya dul kişilər üçün aOR 1,098; etibar intervalı 0,243-4,962; P = 0,904

olaraq bulundu.

Evlilik durumunun neden daha yüksek puanla əlaqəli olduğu birbaşa ölçülmemiştir. Yaş, uzunmüddətli peşə tədqiqat, sektör dağılımı və ya həyat alışkanlıkları rol oynayabilir. Kesitsel tədqiqat evliliğin risk artımına neden olduğunu göstermez.

Meslek grupları

İnşaat və sanayi grubu referans olaraq kullanıldı. Bu grupta 60 kişiden yalnız 3’ü yüksək risk sinfindaydı.

Bu dəyərlerin tamamı referans grubuna göre hesablanmışdır. Referans gruptaki yüksək riskli kişi sayısının çok düşük olması, nisbətları büyütebilir. Güven aralıklarının çok geniş olması tahminlerin kəsikn olmadığını göstərir.

Örneğin tarım və çevre sektörü üçün gerçek göreli odds’un etibar intervalı 8,568 ilə 228,555 arasında dəyişmektedir. Bu kadar geniş bir aralık, ilişkinin yönünün güclü görünmesine rağmen büyüklüğünün hassas bdaxiliimde bilinsultdiğini göstərir.

Ayrıca ana metindeki bir cümlede temizlik və kamusal alan temizliği üçün dəyər “0,632” bdaxiliiminde yazılmış görünmektedir. Tablo 6’da ise katsayı 2,364, aOR 10,632 və etibar intervalı 2,492-45,358 olaraq məlumatlmiştir. İç tutarlılık açısından tablo dəyəri matematiksel olaraq katsayıyla uyğundur:

\[ e^{2{,}364}\approx10{,}63 \]

Bu səbəbdən metindeki 0,632 ifadesi muhtemel bir yazım hatasıdır; lakin tədqiqat hakem dəyərlendirmesinden gecmediğinden sonraki sürümde yazarlar tarafından düzgünlanması gerekir.

Milliyet

Səudiyyəli işçilar referans alındığında Səudiyyəli olmayan işçilar üçün:

• aOR = 3,686,
• %95 etibar intervalı = 1,578-8,608,
• P = 0,003

olaraq bulundu.

Bu nəticə milliyetin biyolojik bir dəri xərçəngi səbəbi olduğunu göstermez. “Səudiyyəli olmayan” kategorisi çok fərqlı ülkelerden, ten tiplerinden, gelir səviyyəlerinden, iş sözleşmelerinden və mesleklerden gelen işçiları tek grupta birleştirmektedir.

Gözlenen ilişki şu koşullarla bağlantılı ola bilər:

• Daha uzun açıq hava vardiyaları,
• Daha az kölgəye erişim,
• Koruyucu ekipman fərqlılıkları,
• İş güvencesi və tədqiqat koşulları,
• Sağlık hizmetine erişim,
• Dil və eğitim engelleri.

Ancak tədqiqat bu izahların her birini birbaşa test etmemiştir. Milliyet sonucu, peşə və sosyal eşitsizliklerin olası bir işareti olaraq dəyərlendirilmelidir; bireylere ilişkin genetik və ya kültürel genelleme olaraq kullanılmamalıdır.

Modelin açıkladığı “yüzde 48” ne anlama geliyor?

Lojistik regresyon üçün Nagelkerke R² dəyəri 0,482 olaraq məlumatlmiştir. Yazarlar bunu modelin riskteki dəyişimin təxminən yüzde 48’ini açıkladığı bdaxiliiminde yorumlamaktadır.

Nagelkerke R², düzgünsal regresyondaki klasik R² ilə eyni deyil. Bir sözde R² ölçüsüdür və modelin yalnız sabit terimli modele göre ne ölçüde daha iyi uyum sağladığını özetler. Bu səbəbdən bireysel dəri xərçəngi riskinin tam olaraq yüzde 48’inin yaş, eğitim və meslek tarafından açıklandığı bdaxiliiminde okunmamalıdır.

Model üçün müstəqil düzgünlama, çapraz düzgünlama, kalibrasyon grafiği və ya başka bir örneklemde performans dəyərlendirmesi raporlanmamıştır.

Tədqiqatnın iş sağlığı açısından temel mesajı

Araşdırmanın en güclü halk sağlığı mesajı, UV korunmasının yalnız işçiın kişisel sualmluluğu olmadığıdır. İşçi günəş altında bulunmak zorundaysa koruma, iş organizasyonunun parçası hâline gelmelidir.

Tədqiqatnın nəticəları düzgünltusunda yazarların önerdiği uygulamalar şunlardır:

• İş yerlerinde zorunlu UV korunma politikaları,
• Kölgəlik tədqiqat və fasilə alanları,
• Geniş kenarlı və ya boyun arxası qoruyuculu baş örtüyülar,
• Uzun kollu qoruyucu geyimler,
• UV koruyucu gözlükler,
• Yeterli günəş qoruyucu məhsul sağlanması,
• UV indeksinin işçilarla paylaşılması,
• Öğle saatlerinde vardiya və görev düzenlemesi,
• Düzenli dəri dəyərlendirmesi,
• Düşük eğitimli və göçmen işçilara uygun dilde eğitim.

Ancak mevcut araşdırma bu müdahaleleri uygulayıp etkinliklerini ölçmemiştir. Bunlar gözlenen risk profiline dayanan politika öneriləridir.

Gündelik həyat açısından anlamı

Tədqiqatnın nəticəları, günəşten korunmanın yalnız deniz kenarı, tatil və ya spor sırasında gerekli olmadığını göstərir. Açıq hava işçiları üçün məruz qalma günlük işin bir parçasıdır.

Koruma davranışları tek bir ürüne indirgenməməlidir. Etkili bir yaklaşım:

• Tədqiqat saatlerinin düzenlenmesi,
• Kölgə sağlanması,
• Uygun geyim və baş örtüyü,
• Göz koruması,
• Günəş koruyucunun yeterli və tekrarlı kullanımı,
• Günəş yanıklarının izlenmesi,
• Şüpheli deri dəyişikliklerinin erkən dəyərlendirilmesi

gibi katmanların birlikte kullanılmasını gerektirir.

Bu tədqiqat bireylere tanı və ya müalicə önerisi sunmamaktadır. Deride yeni oluşan, büyüyen, kanayan, iyiləşmeyen və ya şəkil-renk dəyiştiren bir lezyonun dəyərlendirilmesi risk sorğuinden fərqlı olaraq klinik dermatoloji incelemesi gerektirir.

Tədqiqatnın güclü yönleri

• Riyaddaki açıq hava işçilərina odaklanan yerel məlumat üretmiştir.
• Səudiyyəli və Səudiyyəli olmayan işçiları eyni araşdırmada dəyərlendirmiştir.
• Birden çox meslek grubunu daxiliermiştir.
• Tədqiqat koşullarıyla kişisel günəş duyarlılığını eyni araçta ele almıştır.
• UV iş saatları, kölgə, əks etdirən səthler və UV indeksini ayrı ayrı sorgulamıştır.
• Günəş yanığı, uşaqluk məruz qalmai və kişisel/ailə öyküsü gibi birikici risk unsurlarını dəyərlendirmiştir.
• Sorğu iləri-geri çeviri və uzman incelemesinden gecirilmiştir.
• 35 kişilik pilot uygulama yapılmıştır.
• Ham müqayisəların ardından çok dəyişkenli lojistik regresyon tətbiq edilmişdir.
• Tədqiqat üçün etik kurul onayı alınmıştır.

Tədqiqatnın məhdudlıkları

Kesitsel tasarım: Məruz qalmaler və risk puanı eyni zamanda ölçüldüğü üçün neden-nəticə ilişkisi kurulamaz. Eğitim səviyyəsinin aşağı risk puanına neden olduğu və ya medeni durumun riski artırdığı kanıtlanmamıştır.

Gerçek xərçəng sonucu yoxdur: Tədqiqatda melanoma, bazal hüceyrəli karsinom və ya skuamöz hüceyrəli karsinom tanısı düzgünlanmamıştır. Nəticə, sorğue dayalı risk kategorisidir.

Öz bildirim: Tədqiqat saatleri, qoruyucu məhsuller, günəş yanıkları, deri özellikleri, xallar və xərçəng öyküsü iştirakçıların hatırlamasına və yorumuna dayanır.

Nesnel UV ölçümü yoxdur: Kişisel UV dozimetresi, meteorolojik UV kaydı və ya tədqiqat sahası ölçümü kullanılmamıştır.

Çevrim daxilii örnekleme: WhatsApp və onlayn sorğu kullanımı dijital erişimi və okuryazarlığı olan işçiları seçmiş ola bilər.

Rastgele örnekleme yapılmamıştır: Arxariciık və gönüllü örneklem Riyaddaki bütün açıq hava işçilərinı temsil etmeyebilir.

Dil məhdudlığı: Arapça sürüm, Arapça okuyamayan göçmen işçiların katılımını azaltmış ola bilər.

Örneklem yapısı: İştirakçıların yüzde 66,6’sı üniversite və ya daha yüksek eğitimlidir. Bu dağılım ağır və düşük ücretli açıq hava iş gücünün tamamını temsil etmeyebilir.

Küçük alt gruplar: Bazı meslek gruplarında 12-18 kişi bulunması regresyon nəticəlarını kararsızlaştırabilir.

Seyrek referans hüceyrəsi: İnşaat və sanayi grubunda yalnız üç yüksək riskli iştirakçı bulunması, diğer meslekler üçün çok büyük odds nisbətları üretmiştir.

Geniş güven aralıkları: Meslek tahminlerinin güven aralıkları, gerçek etki büyüklüğünün oldukça belirsiz olduğunu göstərir.

Çok sayıda müqayisə: Birçok demografik və davranışsal dəyişken sınanmış; çoklu test düzeltmesi raporlanmamıştır.

Yerel psikometrik düzgünlama məhduddır: Arapça sürüm üçün pilot yapılmış, lakin mevcut örneklemde ayrıntılı güvenilirlik və gecerlilik nəticəları məlumatlmemiştir.

Risk puanı üst sınırı belirsizliği: Mətn 0-57 puan aralığını bildirse de yayımlanan sual və ağırlıklardan bu toplam ayrıntılı olaraq yeniden oluşturulamamaktadır.

Eksik görsel: Mətnde atıf yapılan Şəkil 1, yüklenen PDF’de görünür bdaxiliimde yer almamaktadır.

Mətn-tablo tutarsızlığı: Temizlik sektörü üçün ana metindeki odds nisbəti ifadesi ilə Tablo 6 arasında yazım fərqı bulunmaktadır.

Klinik uygulama sınırı: Araşdırma, zorunlu UV politikasının, eğitim programının və ya dermatolojik taramanın xərçəng vakalarını azaltacağını deneysel olaraq sınamamıştır.

Tədqiqat ne söylüyor, ne söylemiyor?

Geçmiş, bu gün və gələcək açısından önemi

Geçmiş açısından: Günəşten korunma çoğu zaman bireysel davranış və tatil məruz qalmai üzərinden ele alınmıştır. Bu tədqiqat, UV radyasyonunu iş yerində düzenlenmesi gereken bir peşə tehlike olaraq öne çıkarmaktadır.

Bugün açısından: Riyaddaki örneklemde risk profillerinin eğitim, meslek və işçiların göçmenlik durumu gibi sosyal etkenlerle fərqlılaştığını göstərir. Bu nəticə, eyni genel eğitim mesajının bütün işçi grupları üçün yeterli olmayabiləceğini düşündürür.

Gelecek açısından: Araşdırmanın nəticələrı şu tədqiqatlar üçün başlanğıc oluşturabilir:

• Rastgele və sektör temsilli daha büyük örneklemler,
• Çok dilli PRA-SSCOW sürümlerinin düzgünlanması,
• Kişisel UV dozimetresi kullanılan tədqiqatlar,
• Dermatolojik muayene və klinik tanı düzgünlaması,
• İşçiların illar boyunca izlendiği uzunlamasına araşdırmalar,
• Kölgəlik və vardiya düzenlemesinin etkinlik denemeleri,
• İşveren tarafından sağlanan günəş koruyucu və geyim programları,
• Göçmen işçilara kendi dillerinde eğitim,
• İş koluna özgü UV güvenlik standartları,
• Günəş yanığı və şüpheli deri lezyonlarının düzenli izlenmesi.

Tədqiqatnın Metodi və Nəticələrı

Teknik araşdırma tasarımı

Sorğu uyarlama süreci

1. Özgün araç üçün geliştiricilərden kullanım və çeviri izni alındı.
2. Sorğu Arapçaya iləri çeviri metodiyle çevrildi.
3. Bağımsız geri çeviri yapıldı.
4. Dil və kültürel uygunluk üçün uzman incelemesi gerçekleştirildi.
5. 35 iştirakçıyla pilot uygulama yapıldı.
6. Nihai sorğu onlayn ortamda dağıtıldı.

Pilot tədqiqatnın yalnız “uygunluğu düzgünladığı” belirtilmekte, nicel güvenilirlik nəticəları sunulmamaktadır.

Temel UV tədqiqat koşulları

Risk kategoriləri

Ham yüksək risk nisbətları

Çok dəyişkenli modelin müstəqil nəticəları

İstatistiksel yorumun sınırı

Regresyondaki nəticə dəyişkeni klinik dəri xərçəngi değil, PRA-SSCOW yüksək risk sinfidır. Bu səbəbdən tablodaki aOR dəyərlerinin düzgün ifadesi “yüksek sorğu risk sinfinda bulunma odds’u”dur.

Modelin meslek kategorilərindeki çok büyük aOR dəyərleri, küçük grup büyüklükleri və az sayıdaki referans olay səbəbiyle dikkatli dəyərlendirilmelidir. Geniş güven aralıkları, nokta tahminlerinin gerçek büyüklüğünde yüksek belirsizlik bulunduğunu göstərir.

Etik və məlumat yönetimi

Tədqiqatnın etik onayı King Abdullah International Medical Research Center üzərinden 1 Eylül 2025 tarixinde alınmıştır:

• IRB numarası: 00000213725
• Tədqiqat numarası: NRR25/121/5

İştirakçı bilgilərinin şifrelenmiş bir dosyada saklandığı, yalnız araşdırma ekibinin erişebildiği və isimlerin analizde kullanılmadığı qeyd edilmişdir.

Yazarlar çıkar çatışması bildirmemiş və xarici finansman bulunmadığını açıklamıştır.

Mənbə və Metod Notu

Bu daxilierik, “Skin Cancer Risk Assessment among Adult Outdoor Workers in Riyadh, Saudi Arabia” baş örtüyülı tədqiqatya dayanmaktadır.

Yüklenen PDF’nin görünür ana metninde yazar adı və ya tam yazar listesi mövcud deyil. Dosyanın belge metadata alanında Rima Naeem Abdullah Alshehri adı yazar olaraq qeydlıdır. Metadata kaydı tek başına eksiksiz yazarlık listesini düzgünlamadığından yazar bilgisi temkinli bdaxiliimde aktarılmıştır.

Mənbə, SSRN üzərinde bulunan bir preprint araşdırma makalesidir. Mətnde açıkça “This preprint research paper has not been peer reviewed” uyarısı yer alır. Dolayısıyla tədqiqat hakem dəyərlendirmesinden gecmemiştir. Makaleye ait dergi kabulü və ya DOI bilgisi metinde mövcud deyil.

Araşdırma klinik tanı, dermatolojik tarama və ya xərçəng insidansı tədqiqatsı deyil. Riyadda açıq havada işləyən 290 yetişkinin onlayn, özünübildirməli PRA-SSCOW sorğuiyle dəyərlendirildiği analitik kəsiktsel araşdırmadır.

Tədqiqatda bildirilən düşük, orta və yüksək risk kategoriləri gerçek xərçəng tanısı və ya bireysel xərçəng olasılığı deyil. Bunlar iş yerindəki UV məruz qalması, korunma davranışları və kişisel günəş duyarlılığına məlumatlen puanlardan oluşturulan risk profili sınıflarıdır.

Dermatolojik muayene, dermoskopi, biopsiya, xərçəng reyestrləri, kişisel UV dozimetresi və ya iləriye dönük izləmə kullanılmamıştır. Bu səbəbdən araşdırma UV məruz qalmasınin dəri xərçəngine neden olduğunu bu örneklem üçünde birbaşa göstermez və gələcəkte kimin xərçəng geliştireceğini belirleyemez.

PRA-SSCOW aracının özgün sürümü üçün güvenilirlik dəyərleri aktarılmış; Arapça uyarlama iləri-geri çeviri, uzman incelemesi və 35 kişilik pilot uygulamayla hazırlanmıştır. Ancak yerel sürümün gerçek klinik dəri xərçəngi nəticəlarına qarşı öngörü gecerliliği gösterilmemiştir.

Tədqiqat onlayn, arxariciık və gönüllü örneklem kullandığından nəticəlar Riyaddaki bütün açıq hava işçilərina nüfus prevalansı olaraq genellenməməlidir. Özellikle WhatsApp erişimi, okuryazarlık və Arapça sorğu dili katılımı etkiləmiş ola bilər.

Regresyondaki bazı meslek olasılık nisbətları çok büyük və güven aralıkları geniştir. Bu durum küçük alt gruplar və referans kategoride az sayıda yüksək risk olayı bulunması səbəbiyle tahminlerin kararsız olabiləceğini göstərir.

Araşdırmacıların zorunlu UV koruma politikaları, kölgə, qoruyucu geyim, UV indeksi paylaşımı, eğitim və dermatolojik izlem öneriləri tədqiqat nəticəlarına dayanan halk sağlığı öneriləridir. Araşdırma bu müdahalelerin etkinliğini birbaşa test etmemiştir.

Bu makale yalnız yüklenen preprintte bulunan metod, sorğu maddəleri, puanlama, tablolar, statistik nəticəlar, etik bilgilər və yazar yorumları temel alınarak hazırlanmıştır. PDF’de bulunmayan xərçəng tanısı, müalicə başarısı, kəsikn nedensellik və ya politika etkinliği iddiaları eklenmemiştir.