Diqqət Çatışmazlığı və Hiperaktivlik Pozuntusu (DEHB) uşaqlarda yalnız diqqət və impulsivlik sahələrinə deyil, məlumatı qısa müddət ərzində yadda saxlamaq, yeniləmək və eyni zamanda emal etmək qabiliyyətini ifadə edən işçi yaddaşa da təsir göstərə bilər. Bu sistematik icmal uşaqlar və yeniyetmələrdə işçi yaddaşı dəstəkləmək məqsədilə istifadə olunan PC əsaslı koqnitiv təlimləri, mobil tətbiqləri, süni intellektlə uyğunlaşdırılan proqramları, geyilə bilən texnologiyaları və neyrofeedback yanaşmalarını birlikdə qiymətləndirmişdir.

PRISMA 2020 yanaşmasını izləyən tədqiqatçılar PubMed, PsycINFO, Web of Science, Scopus, ERIC və IEEE Xplore verilənlər bazalarını nəzərdən keçirmiş və yekun sintezə 22 tədqiqat daxil etmişlər. Tədqiqatların üçü AI əsaslı, ikisi geyilə bilən texnologiya, doqquzu PC əsaslı, dördü mobil və dördü neyrofeedback müdaxilələrini təmsil edir.

İcmalın ən aydın nəticəsi texnologiyanın adından daha çox təlimin hansı koqnitiv prosesi hədəfləməsinin əhəmiyyətli olmasıdır. Standartlaşdırılmış işçi yaddaş testlərində ən ardıcıl yaxın transfer siqnalları yenidən sıralama, yeniləmə və ya buna bənzər müəyyən işçi yaddaş proseslərini birbaşa məşq etdirən PC əsaslı proqramlarda və bəzi süni intellekt dəstəkli adaptiv proqramlarda müşahidə edilmişdir.

Mobil tətbiqlər və neyrofeedback bəzi tədqiqatlarda müsbət nəticələr vermişdir; lakin bu sahələrdəki tədqiqatların metodları, nümunə ölçüləri və nəticə göstəriciləri daha heterogendir. Bəzi tədqiqatlar müstəqil işçi yaddaş testləri əvəzinə valideyn və ya müəllim şkalalarına, yaxud tətbiqin öz daxili ballarına əsaslandığından bu nəticələrin sübut çəkisi daha aşağıdır.

Mənbə tədqiqatın dəstəklədiyi ümumi nəticə belədir: İşçi yaddaş təlimi prosesə xas, fərdiləşdirilmiş, kifayət qədər doza malik və uşağın iştirakını davam etdirə biləcək şəkildə verildikdə müsbət nəticə ehtimalı daha yüksək görünür. Bununla belə, tədqiqat hər hansı texnologiya kateqoriyasının digərlərindən qəti şəkildə üstün olduğunu göstərmir.

DEHB-də işçi yaddaş niyə vacibdir?

İşçi yaddaş məlumatın bir neçə saniyə ərzində passiv şəkildə saxlanmasından daha əhatəli koqnitiv sistemdir. Uşaq müəllimin bir neçə mərhələli göstərişini izləyərkən, riyazi əməliyyatın aralıq nəticəsini yadda saxlayarkən, mətnin əvvəlki cümləsini sonrakı cümlə ilə əlaqələndirərkən və ya tapşırığın ortasında diqqəti yayındıran məlumatı basdırarkən işçi yaddaşdan istifadə edir.

Mənbə tədqiqat DEHB-li uşaqlarda işçi yaddaş çətinliklərinin həm fonoloji-verbal, həm də vizual-məkan sahələrində görünə bildiyini vurğulayır. Problem yalnız məlumatın müvəqqəti saxlanması deyil; məlumatın diqqət nəzarəti altında aktiv şəkildə emal edilməsi, yenidən təşkil olunması və yenilənməsi də təsirlənə bilər.

Bu səbəbdən işçi yaddaş təliminin elmi qiymətləndirilməsində tək bir “yaddaş balı” kifayət deyil. Təlim hansı koqnitiv prosesi məşq etdirirsə, ölçmə vasitəsi də mümkün qədər eyni prosesi müstəqil şəkildə qiymətləndirməlidir.

“Near-transfer” nə deməkdir?

Yaxın transfer və ya near-transfer, təlim zamanı məşq etdirilən koqnitiv prosesin eyni və ya çox oxşar prosesi ölçən, lakin birbaşa təlimdə istifadə edilməmiş müstəqil testə ötürülməsidir. Məsələn, işçi yaddaşın yeniləmə funksiyasını hədəfləyən proqramdan sonra təlimdə istifadə olunmamış n-back tapşırığında performans artımının görülməsi yaxın transferə nümunə ola bilər. Bunun əksinə olaraq, məktəb nailiyyəti, ümumi diqqət və ya bütün icraedici funksiyalarda geniş yaxşılaşmanın görülməsi daha uzaq transfer deməkdir və mövcud ədəbiyyatda belə geniş ümumiləşdirmə daha az ardıcıldır.

İşçi yaddaş necə ölçüldü?

İcmal standartlaşdırılmış və performansa əsaslanan ölçmələri ilkin sübut kimi nəzərdən keçirdi. Bunlara Digit Span irəli/geri, Corsi və ya Block Tapping tapşırıqları, n-back paradiqmaları və CANTAB Spatial Working Memory kimi alətlər daxildir.

Bu fərq çox vacibdir. Uşağın istifadə etdiyi təlim tətbiqində balının yüksəlməsi təkbaşına müstəqil işçi yaddaş qabiliyyətinin artdığını göstərmir. Proqramın öz tapşırıqlarına alışmaq, strategiya öyrənmək və ya oyunun qaydalarına uyğunlaşmaq da tətbiqdaxili performansı artıra bilər.

Texnologiyanın növü, yoxsa koqnitiv dizaynı daha vacib görünür?

İcmalın sintezi istifadə olunan cihaz və ya platformadan təkbaşına daha vacib ola biləcək üç ortaq xüsusiyyətə işarə edir: təlimin konkret işçi yaddaş prosesini birbaşa hədəfləməsi, çətinlik səviyyəsinin istifadəçinin performansına uyğunlaşdırılması və kifayət qədər təlim dozasının davam etdirilə bilməsi. Bununla belə, bunlar rəsmi moderator analizində sübut olunmuş səbəb amilləri deyil; müxtəlif tədqiqatlar arasında ortaq nümunələrdən çıxarılan interpretativ sintezdir.

1. Süni intellekt əsaslı müdaxilələr

İcmala üç AI əsaslı tədqiqat daxil edilmişdir. Bunlardan ikisi randomizə edilmiş nəzarətli tədqiqat, biri isə nəzarət qrupu olmayan kiçik pilot tədqiqatdır.

Shpakivska-Bilan və həmkarlarının tədqiqatında məktəb yaşlı DEHB-li uşaqlara 12 həftə ərzində AI əsaslı adaptiv koqnitiv təlim tətbiq edilmişdir. Sistem stimul yükünü və tapşırıq sürətini uşağın sınaqdan-sınağa performansına görə tənzimləmişdir. Tədqiqatçılar məkan işçi yaddaşı və inhibisiya ilə əlaqəli ölçmələrdə statistik yaxşılaşmalar və MEG siqnallarında dəyişikliklər bildirmişlər. Mənbə icmal müvafiq nəticələr üçün p dəyərlərinin 0,001 ilə 0,036 arasında olduğunu qeyd edir.

Medina və həmkarlarının tək-kor randomizə edilmiş nəzarətli tədqiqatında 12 həftəlik AI fərdiləşdirməli mobil koqnitiv təlim aktiv nəzarət qrupu ilə müqayisə edilmişdir. Sistem davam edən dəqiqlik və reaksiya sürətinə əsasən çətinliyi və geribildirimi fərdiləşdirmişdir. AI qrupunda Corsi Backward ilə ölçülən vizual-məkan işçi yaddaşında p = 0,03 və valideyn qiymətləndirməsinə əsaslanan BRIEF-WM ölçməsində p = 0,02 səviyyəsində yaxşılaşmalar bildirilmişdir.

Grover və həmkarlarının ReadON.ai pilot tədqiqatı isə yalnız altı uşaqla aparılmış və nəzarət qrupu istifadə edilməmişdir. On həftəlik proqramdan sonra tətbiqdaxili işçi yaddaş kompozit balı yüksəlmişdir (p < 0,001). Lakin nümunənin çox kiçik olması, nəzarət qrupunun olmaması və nəticənin standartlaşdırılmış müstəqil işçi yaddaş testi əvəzinə tətbiqdaxili ölçməyə əsaslanması səbəbindən mənbə tədqiqat bu sübutu daha ehtiyatla qiymətləndirir.

2. Geyilə bilən texnologiyalar

Geyilə bilən texnologiya kateqoriyasında yalnız iki tədqiqat tapılmışdır. İstifadə olunan sistemlər EEG və ya QEEG kimi neyrofizioloji siqnalları təlimlə birləşdirmişdir.

Luo və həmkarlarının üç qollu randomizə edilmiş tədqiqatında 121 uşaq təxminən üç ay ərzində ev tipli EEG neyrofeedback, kompüterləşdirilmiş koqnitiv təlim və ya bu iki üsulun birləşməsindən birini istifadə etmişdir. BRIEF-WM daxil olmaqla icraedici funksiya qiymətləndirmələri bütün qruplarda yaxşılaşmış, lakin qruplar arasında aydın üstünlük görülməmişdir. Bu vəziyyət nəticəni hansı komponentin yaratdığını ayırmağı çətinləşdirir.

Moradi və həmkarlarının 32 uşaqla apardığı tədqiqatda QEEG rəhbərliyində neyrofeedback SmartMind koqnitiv oyunları ilə birləşdirilmişdir. Təxminən 30 seansdan sonra WISC işçi yaddaş alt testlərindən Visual-Forward ölçməsində seçici yaxşılaşma bildirilmiş, digər işçi yaddaş komponentlərində isə əhəmiyyətli dəyişiklik görülməmişdir.

Beləliklə, geyilə bilən sistemlər üzrə mövcud sübutların sayı azdır və nəticələr bütün işçi yaddaş sahələrinə ümumiləşdirilə biləcək ardıcıl təsir göstərmir.

3. PC əsaslı işçi yaddaş təlimi

İcmaldakı ən geniş tədqiqat qrupu PC əsaslı müdaxilələrdir və cəmi doqquz tədqiqat bu kateqoriyaya aid edilmişdir. Bu tədqiqatların mühüm hissəsi işçi yaddaşın saxlama, yenidən sıralama və ya yeniləmə komponentlərini masaüstü tapşırıqlarla hədəfləmişdir.

Prins və həmkarlarının 51 uşaqla apardığı randomizə edilmiş tədqiqatda eyni əsas işçi yaddaş tapşırıqlarının oyunlaşdırılmış və oyunlaşdırılmamış versiyaları müqayisə edilmişdir. Mükafat və hekayə kimi oyun elementlərinin olduğu qrupda vizual-məkan span performansı və təlim zamanı motivasiya daha yüksək olmuşdur. Bu nəticə məzmun eyni olduqda belə uşağın təlimdə iştirakının faktiki alınan təlim dozasına təsir göstərə biləcəyini göstərir.

Jones və həmkarlarının 80 uşaqla apardığı randomizə edilmiş tədqiqatda adaptiv n-back təlimi verilmişdir. Təlimlə birbaşa oxşar koqnitiv prosesdən istifadə edən, lakin təlim zamanı görülməyən n-back testində yaxın transfer müşahidə olunarkən, daha geniş icraedici funksiya sahələrindəki dəyişikliklər kiçik və ya qeyri-ardıcıl qalmışdır.

Kofler və həmkarlarının 54 uşaqla apardığı Central Executive Training tədqiqatı fonoloji və vizual-məkan məlumatlarını zehində yenidən sıralama proseslərinə xüsusi diqqət yetirmişdir. Mənbə icmal bu yanaşmada təlim keçirilən işçi yaddaş proseslərinə yaxın ölçmələrdə orta-böyük səviyyədə yaxşılaşmalar bildirildiyini vurğulayır.

Bunun əksinə olaraq, daha geniş koqnitiv sahələri eyni paketdə məşq etdirən bəzi çoxkomponentli proqramlarda aydın işçi yaddaş üstünlüyü görülməmişdir. Məsələn, ACTIVATE proqramının 70 uşaqla aparılan tək-kor randomizə edilmiş tədqiqatında əvvəlcədən müəyyən edilmiş əsas nəticələrdə etibarlı üstünlük göstərilə bilməmiş və işçi yaddaş təsirləri məhdud və ya qarışıq qalmışdır.

Chacko və həmkarlarının 85 uşaqla apardığı plasebo nəzarətli Cogmed tədqiqatı isə verbal və vizual-məkan saxlama komponentlərində aktiv təlimin xeyrinə nəticələr göstərmiş, lakin məlumatın saxlanması ilə emalını birlikdə tələb edən daha mürəkkəb ölçmələrdə, həmçinin diqqət, aktivlik səviyyəsi və ya akademik performans kimi uzaq transfer sahələrində ardıcıl üstünlük göstərməmişdir.

Təlimdə “daha çox” həmişə “daha yaxşıdırmı”?

Mənbə buna birbaşa bəli demir. Orylska və həmkarlarının sinif şəraitində apardığı səkkiz həftəlik tədqiqatda təlim zamanı performansın ilk mərhələlərdə sürətlə artdığı, sonra plato yaratdığı və təxminən 15 seansdan sonra marjinal qazancların azaldığı öyrənmə əyrisi bildirilmişdir. Bu tapıntı təkbaşına bütün proqramlar üçün 15 seanslıq universal hədd yaratmır; lakin təlim dozasının yalnız ümumi seans sayı ilə deyil, onun nə qədər hissəsinin həqiqətən yeni öyrənmə yaratdığı ilə qiymətləndirilməli olduğunu göstərir.

4. Mobil tətbiqlər

Dörd tədqiqat mobil texnologiya kateqoriyasına aid edilmişdir. Mobil sistemlərin əsas üstünlüyü qısa və tez-tez keçirilən seansların məktəb və ev həyatına yerləşdirilə bilməsi və təlimə çıxışın asanlaşdırılmasıdır.

Poon və həmkarlarının beş həftədə 25 seanslıq adaptiv mobil işçi yaddaş proqramında n-back ilə kart uyğunlaşdırma tapşırıqları birləşdirilmişdir. Kor qiymətləndirmələrdə Backward Digit Span ilə ölçülən verbal işçi yaddaşda və CANTAB Spatial Working Memory ölçməsində pre–post inkişaf bildirilmişdir.

Davis və həmkarlarının evdə istifadə olunan Project: EVO tətbiqində 8–12 yaş qrupunda CANTAB Spatial Working Memory və diqqət ölçmələrində başlanğıca nisbətən yaxşılaşma bildirilmişdir. Lakin tədqiqat açıq etiketli olduğuna görə nəticələrin randomizə edilmiş nəzarətli sınaqlarda təsdiqlənməsi tələb olunur.

Zhao və həmkarlarının 90 DEHB-li uşaqla apardığı BrainFit iPad tədqiqatında DEHB simptomlarında və BRIEF Metacognition sahəsində yaxşılaşma bildirilmişdir. Lakin müstəqil obyektiv işçi yaddaş testi tətbiq edilməmişdir. Buna görə nəticə standartlaşdırılmış işçi yaddaş performansının birbaşa sübutu kimi qiymətləndirilmir.

Kwon və həmkarlarının 74 uşaqla apardığı mobil EEG neyrofeedback tədqiqatında diqqət və reaksiya inhibisiyası göstəricilərində dəyişikliklər tapılmış, lakin standartlaşdırılmış işçi yaddaş testi istifadə edilməmişdir. İcmal bu tədqiqatı işçi yaddaşa dair ilkin sübut deyil, kontekstual icraedici funksiya sübutu kimi qiymətləndirmişdir.

5. Neyrofeedback

Neyrofeedback insanın EEG və ya fNIRS kimi real vaxt siqnallarından geribildirim alaraq müəyyən sinir fəaliyyəti nümunələrini tənzimləməyi öyrənməsini hədəfləyən yanaşmaları əhatə edir. İcmalda dörd tədqiqat bu kateqoriya altında qiymətləndirilmişdir.

Hasslinger və həmkarlarının 202 uşaq və yeniyetməni əhatə edən dörd qollu praqmatik randomizə edilmiş tədqiqatı bu qrupdakı ən böyük araşdırmalardan biridir. İki EEG neyrofeedback protokolu, kompüterləşdirilmiş işçi yaddaş təlimi və adi müalicə müqayisə edilmişdir. Müalicədən sonra neyrofeedback qolları işçi yaddaşda adi müalicədən üstün olmamış; işçi yaddaş təlimi isə Digit Span Forward və Block Tapping ölçmələrində üstünlük göstərmişdir. Altı ayda davam edən təsir yalnız bəzi Block Tapping nəticələrində görülmüşdür.

Rahimpour Jounghani və həmkarlarının neyromonitorinq rəhbərliyində müdaxiləsində kompüterləşdirilmiş işçi yaddaş tapşırıqları real vaxt fNIRS neyrofeedback ilə birləşdirilmiş və müalicədən əvvəl/sonra fMRI ölçmələri aparılmışdır. Tədqiqatı tamamlayan iştirakçılar arasında neyrofeedback qrupunda 21, nəzarət qrupunda 15 uşaq olmuşdur. Neyrofeedback qrupunda n-back dəqiqliyi təxminən +%8 artdığı halda, nəzarət qrupunda təxminən −%3,3 dəyişiklik bildirilmiş; həmçinin dorsolateral prefrontal və frontoparietal aktivasiyada artım görülmüşdür.

Bu nəticə neyrobioloji dəyişikliklə davranış işçi yaddaş performansını eyni tədqiqatda əlaqələndirməsi baxımından diqqətəlayiqdir; lakin tədqiqatı tamamlayan nümunənin kiçik olması daha böyük tədqiqatlarla təsdiq tələb edir.

Daha kiçik theta/beta EEG neyrofeedback tədqiqatlarında verbal və ya eşitmə işçi yaddaşı qazancları bildirilmişdir. Bununla belə, bu tədqiqatların bəziləri korlanmamış, quasi-experimental və ya kiçik nümunəli olduğundan səbəbə dair etibar daha aşağıdır.

Obyektiv test ilə valideyn və ya müəllim qiymətləndirməsi niyə eyni şey deyil?

Standartlaşdırılmış performans testləri müəyyən işçi yaddaş prosesini nəzarətli şəraitdə birbaşa ölçməyə çalışır. BRIEF kimi qiymətləndirmə şkalaları isə uşağın gündəlik həyatda unutqanlıq, tapşırığı tamamlama, təşkilatlanma və ya göstərişləri izləmə kimi davranışlarını qiymətləndirir. Hər iki məlumat növü dəyərlidir; lakin fərqli konstruktları ölçür və valideyn və ya müəllim gözləntilərindən, korlamanın olmamasından və ətraf mühit dəyişənlərindən fərqli səviyyələrdə təsirlənə bilər. Buna görə mənbə tədqiqat yalnız rating-based və ya tətbiqdaxili nəticələrə əsaslanan tapıntılara daha aşağı sübut çəkisi verir.

Beş texnologiya sahəsinin ümumi görünüşü

Bu cədvəl effektivlik sıralaması deyil. Kateqoriyalardakı tədqiqat sayı, tədqiqat keyfiyyəti, nümunə ölçüsü, nəzarət şərtləri və istifadə olunan nəticə göstəriciləri bir-birindən fərqlənir.

Adaptiv təlim niyə ön plana çıxır?

Adaptiv sistemlərdə tapşırıq çətinliyi uşağın davam edən performansına görə tənzimlənir. Məqsəd tapşırığın həddən artıq asanlaşıb avtomatikləşməsinin və ya həddən artıq çətinləşib iştirakın azalmasının qarşısını almaqdır. AI əsaslı sistemlər bunu sınaqdan-sınağa dəqiqlik və reaksiya sürəti kimi göstəricilər əsasında daha dinamik şəkildə edə bilər.

Mənbə icmal adaptiv fərdiləşdirmə ilə müsbət işçi yaddaş nəticələrinin bəzi tədqiqatlarda birlikdə müşahidə edildiyini bildirir. Lakin mövcud tədqiqat sayı adaptivliyin təkbaşına bioloji və ya klinik təsirin səbəbi olduğunu sübut etmək üçün kifayət deyil.

Oyunlaşdırma niyə yalnız estetik detal deyil?

Uşaqlarda işçi yaddaş təliminin təsirli olması üçün tapşırığın kifayət qədər təkrarlanması lazımdır. Mükafat mexanikaları, hekayə, ani geribildirim və ya qısa tapşırıq dövrləri uşağın proqramı tamamlamasını asanlaşdıra bilər. Buna görə oyunlaşdırma yalnız vizual dizayn deyil, uşağın faktiki aldığı təlim dozasına təsir edən davranış komponenti ola bilər.

Lakin oyunlaşdırılmış proqramın daha əyləncəli olması avtomatik olaraq daha geniş koqnitiv və ya akademik transfer yaratdığı demək deyil. Təlimlə ölçmə arasındakı koqnitiv uyğunluq yenə də əhəmiyyətini qoruyur.

Near-transfer ilə məktəb nailiyyəti arasındakı fərq

İşçi yaddaş proqramının işçi yaddaş testində yaxşılaşma yaratması uşağın riyaziyyat, oxu, sinif davranışı və ya ümumi akademik performansında eyni səviyyədə yaxşılaşma olacağı anlamına gəlmir. İcmal xüsusilə uzaq transferin daha dəyişkən və çox vaxt daha kiçik olduğunu vurğulayır.

Beləliklə, standartlaşdırılmış işçi yaddaş testlərindəki yaxşılaşma özlüyündə dəyərlidir, lakin klinik və təhsil nəticələrinə transfer ayrıca ölçülməlidir.

Davamlı təsir haqqında nə bilirik?

Uzunmüddətli davamlılıq bu ədəbiyyatın açıq problemlərindən biridir. Bəzi tədqiqatlarda verbal işçi yaddaş qazanclarının bir neçə ay davam edə bildiyinə dair nəticələr var; lakin uzunmüddətli davamlılıq və akademik və ya geniş icraedici funksiya sahələrinə transfer dəyişkəndir.

Mənbə tədqiqat gələcək araşdırmaların yalnız təlim bitdikdən dərhal sonrakı testlərə deyil, daha uzun izləmə müddətlərinə; sinif təşkilatlanması, ev tapşırığının tamamlanması kimi funksional nəticələrə və mümkün olduqda EEG, fNIRS, MEG və ya fMRI kimi mexanizm göstəricilərinə yer verməsini tövsiyə edir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Sistematik icmal necə aparıldı?

İcmal PRISMA 2020 hesabat standartlarını izlədi. Uyğunluq meyarları və analiz yanaşması tədqiqatdan əvvəl müəyyən edilmiş və sistematik icmal Open Science Framework üzərində qeydiyyata alınmışdır. Qeydiyyat DOI-si 10.17605/OSF.IO/YXGE7 kimi verilmişdir.

Tədqiqatçılar PubMed, PsycINFO, Web of Science, Scopus, ERIC və IEEE Xplore verilənlər bazalarını başlanğıc tarixlərindən son axtarış tarixinədək araşdırmışlar. Həmçinin irəli və geri istinad izləməsindən istifadə edilmişdir.

Daxil edilmə meyarları

• Adətən 5–17 yaş aralığında uşaq və ya yeniyetmə nümunəsi.
• Klinik DEHB diaqnozu və ya aydın şəkildə müəyyən edilmiş DEHB nümunəsi.
• Texnologiya vasitəsilə tətbiq olunan müdaxilə.
• PC, mobil tətbiq, AI dəstəkli proqram, geyilə bilən/sensor platforması və ya neyrofeedback kimi texnologiyadan istifadə.
• Müdaxilədən əvvəl və sonra işçi yaddaş qiymətləndirilməsi.
• Standartlaşdırılmış obyektiv işçi yaddaş testləri ilkin sübut kimi qəbul edilmişdir.
• Yalnız BRIEF kimi qiymətləndirmələri və ya tətbiqdaxili balları istifadə edən tədqiqatlar ikincili sübut kimi saxlanılmışdır.

Xaric edilmə meyarları

• Yetkin nümunələr.
• DEHB alt qrupuna aid nəticələrin ayrıca verilmədiyi qarışıq nümunələr.
• İşçi yaddaş nəticəsi olmayan tədqiqatlar.
• Yalnız kəsişən tədqiqatlar.
• Empirik olmayan nəşrlər.

PRISMA seçim prosesi

Səkkiz tam mətnin xaric edilmə səbəbləri belə bildirilmişdir: obyektiv işçi yaddaş nəticəsinin olmaması (n = 3), DEHB nümunəsinin olmaması və ya DEHB alt qrupunun ayrıca hesabat verilməməsi (n = 2), işçi yaddaş fokusuna malik olmayan hədəfdən kənar texnologiyanın istifadəsi (n = 2) və yetkin nümunə (n = 1).

Niyə meta-analiz aparılmadı?

Müdaxilələrin məzmunu, müqayisə qrupları, istifadə olunan işçi yaddaş testləri və tədqiqat dizaynları bir-birindən kifayət qədər fərqli idi. Buna görə müəlliflər ortaq effekt ölçüsünün hesablanmasının uyğun olmayacağına qərar verərək strukturlaşdırılmış narrativ sintez aparmışlar.

Bu qərar vacibdir; çünki mənbə tədqiqat texnologiya kateqoriyaları üçün vahid birləşdirilmiş effekt ölçüsü, ortaq risk nisbəti və ya standartlaşdırılmış orta fərq təqdim etmir.

Risk-of-bias necə qiymətləndirildi?

Tədqiqat dizaynına görə müxtəlif qiymətləndirmə alətlərindən istifadə edilmişdir:

• RoB 2: Randomizə edilmiş nəzarətli tədqiqatlar.
• ROBINS-I: Randomizə edilməmiş müqayisəli tədqiqatlar.
• JBI Critical Appraisal Checklist for Quasi-Experimental Studies: Tək qollu və ya quasi-experimental pre–post tədqiqatlar.

İcmal metodoloji dayanıqlığı aşağı olan tədqiqatların nəticələrini daha aşağı çəki ilə şərh etmişdir. Risk-of-bias cədvəlində randomizə edilmiş tədqiqatların mühüm hissəsində “some concerns” qiymətləndirməsi olduğu halda, bəzi nəzarətsiz tədqiqatlar “high”, randomizə edilməmiş bəzi tədqiqatlar isə “serious” risk kateqoriyasındadır.

İcmalın ən güclü ümumi nəticəsi nədir?

Standartlaşdırılmış işçi yaddaş testlərində ən ardıcıl müsbət nümunə təlimdə hədəflənən koqnitiv prosesin testdə ölçülən proseslə yaxından uyğun gəldiyi müdaxilələrdə görülmüşdür. Xüsusilə yenidən sıralama və yeniləmə kimi prosesə xas PC əsaslı təlimlər və bəzi adaptiv AI proqramları bu baxımdan ön plana çıxır.

Lakin bu nəticə “PC texnologiyası bioloji baxımdan AI, mobil və ya neyrofeedback-dən üstündür” demək deyil. PC qrupunda daha çox tədqiqat var və müdaxilələr işçi yaddaşa daha birbaşa fokuslanmış ola bilər.

Hansı ortaq amillər müsbət nəticələrlə birlikdə görünür?

• İşçi yaddaşın müəyyən komponentinə birbaşa fokuslanma.
• Tapşırıq çətinliyinin uşağın performansına görə adaptiv şəkildə dəyişdirilməsi.
• Kifayət qədər təlim dozası.
• Qısa və tez-tez seanslarla davamlı tətbiq.
• Ani geribildirim.
• Oyunlaşdırma və ya digər iştirak dəstəkləri.
• Təlim ilə nəticə ölçməsi arasında koqnitiv uyğunluq.

Müəlliflər bu xüsusiyyətlərin formal moderator analizində sınaqdan keçirilmədiyini xüsusi vurğulayırlar. Buna görə sözügedən amillər təsdiqlənmiş səbəb müəyyənediciləri deyil, tədqiqatlar arasında müşahidə edilən nümunələri izah etmək üçün təklif olunan mümkün amillərdir.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri

• İşçi yaddaş ölçmələri arasında mühüm heterogenlik var.
• Nümunələrin yaşları və klinik xüsusiyyətləri fərqlidir.
• Nəzarət şərtləri tədqiqatlar arasında standart deyil.
• Bəzi texnologiya qruplarında çox az tədqiqat var.
• Bəzi tədqiqatlar müstəqil obyektiv test əvəzinə qiymətləndirmə və ya tətbiqdaxili bal istifadə edir.
• Bəzi tədqiqatlar quasi-experimental və ya nəzarətsiz dizayndadır.
• Uzunmüddətli izləmə əksər tədqiqatlarda yetərsizdir.
• DEHB-nin diqqətsiz, hiperaktiv-impulsiv və ya birləşmiş təqdimatlarının kifayət qədər ardıcıl hesabat verilməməsi alt qrup nəticələrini məhdudlaşdırır.
• Texnologiya kateqoriyaları qismən üst-üstə düşür; məsələn, mobil sistem eyni zamanda neyrofeedback və ya AI komponenti ehtiva edə bilər.
• Texnologiya növünün təsirini tapşırıq spesifikliyi, adaptivlik, doza və nəzarət kimi digər xüsusiyyətlərdən tam ayırmaq mümkün deyil.

Gələcək tədqiqatlar necə dizayn edilməlidir?

Müəlliflər gələcək tədqiqatlarda ortaq işçi yaddaş test batareyalarından istifadə edilməsini tövsiyə edirlər. Digit Span irəli/geri, Corsi irəli/geri və verbal və ya məkan yeniləmə tapşırıqları kimi ölçmələrin standartlaşdırılması müxtəlif texnologiyaların daha etibarlı müqayisəsinə kömək edə bilər.

Təlim dozası yalnız “proqram neçə həftə davam etdi?” şəklində hesabat verilməməli; ümumi təlim müddəti, tamamlanan seans sayı, uyğunluq nisbəti və əvvəlcədən müəyyən edilmiş adherence hədləri də göstərilməlidir.

Bundan əlavə, aktiv və gözlənti baxımından uyğunlaşdırılmış nəzarət qrupları, daha uzun izləmə müddətləri və mümkün olduqda EEG, fNIRS, MEG və ya fMRI kimi mexanizm göstəricilərindən istifadə edilə bilər.

Xüsusilə eyni protokol altında prosesə xas klassik işçi yaddaş təlimini, AI-adaptiv variantları və neyromonitorinq rəhbərliyində neyrofeedback-i birbaşa müqayisə edən çox qollu randomizə edilmiş tədqiqatlar texnologiyaya xas təsirləri ümumi təcrübə təsirlərindən ayırmaq üçün daha güclü sübut təmin edə bilər.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticə

Mövcud ədəbiyyat DEHB-li uşaqlar və yeniyetmələrdə texnologiya dəstəkli işçi yaddaş təliminin bəzi şərtlərdə standartlaşdırılmış işçi yaddaş testlərinə yaxın transfer təmin edə biləcəyini göstərir. Ən ardıcıl siqnallar müəyyən işçi yaddaş proseslərini birbaşa məşq etdirən, performansa görə uyğunlaşdırılan və kifayət qədər doza ilə davam etdirilən müdaxilələrdə görülür.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticə

Mənbə tədqiqat hər hansı tətbiqin, cihazın, AI sisteminin və ya neyrofeedback protokolunun DEHB üçün qəti müalicə olduğunu göstərmir. Tədqiqat həmçinin bir texnologiya kateqoriyasının bütün digərlərindən üstün olduğunu sübut edən müqayisəli effekt ölçüləri təqdim etmir.

İşçi yaddaş testində yaxşılaşma avtomatik olaraq DEHB simptomlarının hamısında, akademik nailiyyətdə və ya gündəlik həyat funksionallığında eyni səviyyədə yaxşılaşma demək deyil. Bu nəticələr ayrıca ölçülməlidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün başlıq: Technological Devices for Developing Working Memory in Children with ADHD: A Systematic Review

Müəlliflər: Aikaterini Doulou; Pantelis Pergantis; Charalabos Skianis; Athanasios Drigas.

Corresponding authors: Aikaterini Doulou, Pantelis Pergantis və Athanasios Drigas.

Qurumlar: Net Media Lab and Mind and Brain R&D, Institute of Informatics and Telecommunications, National Centre of Scientific Research “Demokritos”, Agia Paraskevi, Greece; Department of Information and Communication Systems Engineering, University of the Aegean, Karlovasi, Greece.

Jurnal: Psychiatry International.

Nəşriyyat: MDPI.

Nəşr məlumatı: 2026; 7(3); Məqalə 104.

Nəşr tarixi: 7 May 2026.

DOI: 10.3390/psychiatryint7030104.

Mənbə növü: Sistematik icmal; heterogenlik səbəbindən meta-analiz əvəzinə strukturlaşdırılmış narrativ sintez tətbiq edilmişdir.

Hesabat standartı: PRISMA 2020.

Əvvəlcədən qeydiyyat: Open Science Framework; DOI 10.17605/OSF.IO/YXGE7.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyələşdirmə almamışdır.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması bildirməmişlər.

Etika komitəsi: Sistematik icmal olduğu üçün tətbiq edilə bilməz.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilə bilməz.

Verilənlərin əlçatanlığı: Tədqiqatda yeni verilənlər yaradılmamış və ya analiz edilməmişdir.

Təşəkkür: Müəlliflər Yunanıstandakı Demokritos National Center for Scientific Research qurumuna təşəkkür edirlər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma, məqalənin nəzərdən keçirilməsi/redaktəsi və formal analiz işlərinə dörd müəllifin hamısı töhfə vermişdir. Bütün müəlliflər nəşr olunan versiyanı oxuyub təsdiqləmişlər.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Daxil edilən tədqiqatlar fərqli texnologiya, nümunə, nəzarət şərti, işçi yaddaş ölçməsi, təlim dozası və risk-of-bias xüsusiyyətlərinə malikdir. Buna görə texnologiya kateqoriyaları arasında səbəbə əsaslanan effektivlik sıralaması aparmaq uyğun deyil.

Elmi istifadə qeydi: Bu məzmun resenziyalı sistematik icmalın müstəqil elm kommunikasiyası məqsədilə izahıdır. Uşaqlarda DEHB diaqnozu və ya müalicəsi ilə bağlı fərdi tibbi qiymətləndirməni əvəz etmir. Texnologiya əsaslı koqnitiv proqramların istifadəsi uşağın klinik ehtiyacları və mövcud müalicə planı ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.