Qidalanma dünyasında lif dedikdə adətən tərəvəz, meyvə, paxlalılar, taxıl və çərəzlər yada düşür. Lakin son illərdə daha fərqli və davamlı lif mənbələri də araşdırılır. Bunlardan biri bambuk lifidir.

Bambuk sürətlə böyüyən və bərpa olunan bitki olduğuna görə qida, qablaşdırma, tekstil və biomaterial sahələrində getdikcə daha çox maraq görür. Qida sahəsində isə bambuk lifləri lif miqdarı artırılmış məhsullarda, funksional qida formulalarında və aşağı kalorili məhsul strukturlarında istifadə oluna biləcək tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir.

Lakin lifin qidaya əlavə edilə bilməsi təkbaşına kifayət deyil. Əsas sual budur:

Bu lif insanın həzm sistemindən keçərkən nə baş verir?

Hélène Lefèvre və həmkarlarının hazırladığı yeni araşdırma bambuk liflərinin həzm və bağırsaq mikrobiotası ilə əlaqəsini laboratoriya şəraitində araşdırır.

Tədqiqat nəyi araşdırdı?

Araşdırmanın əsas məqsədi bambuk liflərinin insan həzm sistemində necə davrandığını anlamaq idi.

Bunun üçün iki mərhələli modeldən istifadə edildi.

Birinci mərhələdə bambuk lifləri ağız, mədə və bağırsaq həzmini təqlid edən standart laboratoriya modelindən keçirildi. Bu modelə in vitro həzm modeli deyilir. “In vitro” təcrübənin insan orqanizmi daxilində deyil, nəzarət olunan laboratoriya şəraitində aparılması deməkdir.

İkinci mərhələdə isə bambuk liflərinin bağırsaq mikrobiotası tərəfindən fermentləşdirilib-fermentləşdirilmədiyi araşdırıldı. Bunun üçün Avropa tipli qidalanma rejiminə malik üç sağlam donordan götürülən nəcis mikrobiotasından istifadə edildi.

Burada məqsəd bambuk liflərinin insan bağırsaq bakteriyaları üçün qida mənbəyi olub-olmadığını anlamaq idi.

Bambuk lifi həzm fermentlərinə qarşı davamlı çıxdı

Tədqiqatın ilk nəticəsi olduqca aydın idi: bambuk lifləri ağız, mədə və nazik bağırsaq həzmini təqlid edən fermentlərlə parçalanmadı.

Tədqiqatçılar bunu bir neçə fərqli üsulla yoxladılar.

FTIR analizi bambuk liflərinin kimyəvi quruluşunda həzmdən sonra nəzərəçarpan dəyişiklik olmadığını göstərdi. Skanedici elektron mikroskop görüntülərində də liflərin uzun və lifli quruluşunu qoruduğu müşahidə edildi. Bundan əlavə, reduksiyaedici şəkər ölçmələrində bambuk liflərindən nəzərəçarpan miqdarda şəkər ayrılmadı.

Müqayisə üçün istifadə edilən buğda nişastasında isə gözlənildiyi kimi parçalanma müşahidə edildi. Bu da həzm modelinin işlədiyini və bambuk liflərinin həqiqətən davamlı olduğunu göstərir.

Bu nəticə belə izah oluna bilər:

Bambuk lifi yuxarı həzm sistemində asanlıqla həzm olunan karbohidrat kimi davranmır. Quruluşunu böyük ölçüdə qoruyaraq yoğun bağırsaq mərhələsinə çata bilir.

Bağırsaq bakteriyaları bambuk lifindən istifadə edə bilirmi?

Əsas maraqlı hissə burada başlayır.

İnsan orqanizmi bəzi lifləri birbaşa həzm edə bilmir, lakin bağırsaq mikrobiotası bu liflərin bir hissəsini fermentləşdirə bilər. Bu fermentasiya nəticəsində qısa zəncirli yağ turşuları yarana bilər.

Qısa zəncirli yağ turşuları, bağırsaq bakteriyalarının lifləri parçalaması nəticəsində yaranan asetat, propionat və butirat kimi birləşmələrdir. Bu birləşmələr bağırsaq ekosistemi baxımından mühüm metabolik məhsullar hesab olunur.

Tədqiqatda bambuk lifləri müxtəlif qida mühitlərində bağırsaq mikrobiotası ilə 48 saat ərzində fermentləşdirildi.

İki mühit xüsusilə mühüm idi:

Standart qida mühiti: 
Bakteriyaların istifadə edə biləcəyi asan mənimsənilən karbohidratlar və qida maddələri var idi.

Minimal qida mühiti: 
Asan istifadə olunan karbohidratlar yox idi; bambuk lifi daha mühüm karbon mənbəyinə çevrildi.

Nəticələr göstərdi ki, bambuk lifləri xüsusilə minimal mühitdə daha nəzərəçarpan mikrob aktivliyini dəstəkləyib.

Bambuk lifi ən çox qida məhdud olan mühitdə təsir göstərdi

Tədqiqatda standart mühitdə bakteriyaların artıq asan fermentləşdirilən karbohidratlara çıxışı var idi. Buna görə bambuk lifinin əlavə edilməsi böyük fərq yaratmadı.

Lakin minimal mühitdə vəziyyət dəyişdi. Bambuk lifləri əlavə edildikdə bəzi donor nümunələrində qaz istehsalı artdı, pH daha çox aşağı düşdü və qısa zəncirli yağ turşularının istehsalı yüksəldi.

Bu mühüm nəticədir. Çünki bağırsaq bakteriyaları adətən daha asan parçalanan karbohidratlardan əvvəlcə istifadə edir. Daha mürəkkəb və sərt quruluşlu liflər isə yalnız uyğun şəraitdə və ya alternativ qida mənbələri məhdud olduqda daha çox istifadə oluna bilər.

Bambuk lifi də bu tədqiqatda belə davrandı.

Yəni bambuk lifinin fermentasiyası mühitdə başqa hansı qida maddələrinin olmasından və şəxsin bağırsaq mikrobiotasının quruluşundan asılı ola bilər.

Hər bağırsaq mikrobiotası eyni reaksiya vermir

Araşdırmada üç fərqli sağlam donorun mikrobiotasından istifadə edildi. Nəticələr bütün donorlar üçün tam eyni olmadı.

Bəzi donorlarda asetat, propionat və butirat istehsalı daha aydın artsa da, digərlərində artım daha məhdud qaldı. Bu təəccüblü deyil, çünki bağırsaq mikrobiotası insandan insana dəyişir.

Qidalanma vərdişləri, yaş, coğrafi region, dərman istifadəsi, lif qəbulu və həyat tərzi bağırsaq mikrobiotasına təsir göstərə bilər.

Buna görə tədqiqat bambuk lifinin təsirinin hər kəsdə eyni səviyyədə olmaya biləcəyini göstərir.

Ən ehtiyatlı şərh belədir:

Bambuk lifi bağırsaq bakteriyaları tərəfindən qismən fermentləşdirilə bilər; lakin bu təsir insanın mikrobiota quruluşundan və mühitdəki digər qida mənbələrindən asılıdır.

Mikroskop görüntüləri nə göstərdi?

Tədqiqatda skanedici elektron mikroskop görüntülərindən də istifadə edildi.

Həzm mərhələsində bambuk lifləri quruluşunu böyük ölçüdə qoruduğu halda, fermentasiyadan sonra lif səthlərində dəliklər, cırılmalar və struktur dəyişiklikləri müşahidə edildi.

Bu görüntülər bağırsaq mikrobiotasının bambuk liflərini tamamilə məhv etməsə də, səthdən qismən parçalaya bildiyini dəstəkləyir.

Bu mühüm fərqdir:

Bambuk lifi yuxarı həzm sistemində davamlı qalır, lakin yoğun bağırsaq mikrobiotası ilə qarşılaşdıqda qismən mikrob emalına məruz qala bilir.

Bambuk lifi prebiyotikdirmi?

Burada ehtiyatlı olmaq lazımdır.

Hər hansı bir tərkib hissəsini “prebiyotik” adlandırmaq üçün onun sadəcə fermentləşdirilə bilməsi kifayət deyil. İnsan sağlamlığına faydalı təsirlərinin daha güclü klinik tədqiqatlarla göstərilməsi tələb olunur.

Bu tədqiqat bambuk lifinin müəyyən şəraitdə bağırsaq bakteriyaları tərəfindən fermentləşdirilə bildiyini və mikrob tərkibinə təsir göstərə bildiyini göstərir. Lakin bu, birbaşa “bambuk lifi insan sağlamlığına konkret fayda verir” demək deyil.

Buna görə ən düzgün ifadə belədir:

Bambuk lifi funksional qidalarda istifadə oluna biləcək potensial lif mənbəyidir; lakin insan sağlamlığına təsirlərini qiymətləndirmək üçün daha geniş klinik tədqiqatlara ehtiyac var.

Bu araşdırma niyə vacibdir?

Qərb tipli qidalanmada lif qəbulunun aşağı olması bağırsaq mikrobiotası baxımından tez-tez müzakirə olunan mövzudur. Emal olunmuş qidaların çox, bitki liflərinin isə az istehlak edildiyi qidalanma rejimlərində mikrob müxtəlifliyi və metabolik aktivlik dəyişə bilər.

Buna görə yeni lif mənbələrinin araşdırılması vacibdir.

Bambuk lifi bu baxımdan üç səbəbə görə diqqət çəkir:

• Davamlı bitki mənşəli mənbə ola bilər.
• Yuxarı həzm sistemində davamlı qala bilər.
• Bağırsaq mikrobiotası tərəfindən müəyyən şəraitdə fermentləşdirilə bilər.

Bu xüsusiyyətlər bambuk lifini liflə zənginləşdirilmiş məhsullar, funksional qida formulaları və bağırsaq mikrobiotası tədqiqatları üçün maraqlı namizədə çevirir.

Qida sənayesi üçün nə ifadə edə bilər?

Bambuk lifi qida məhsullarında teksturanı, həcmi və lif miqdarını artırmaq üçün istifadə edilə bilər. Lakin bu tədqiqatın göstərdiyi kimi, bambuk lifinin təsiri yalnız məhsul formulundakı miqdarından asılı deyil.

Lifin quruluşu, məhsulda başqa hansı karbohidratların olması, istehlakçının bağırsaq mikrobiotası və həzmdən sonra bağırsaqda yaranan şərait də mühümdür.

Buna görə bambuk lifi olan məhsullar hazırlanarkən aşağıdakı suallar nəzərə alınmalıdır:

• Lif həqiqətən mikrobiota tərəfindən istifadə oluna bilirmi?
• Hansı şəraitdə daha çox fermentləşdirilir?
• Hansı qısa zəncirli yağ turşuları yaranır?
• Fərqli insanlarda cavablar dəyişirmi?
• Məhsul formulası bu təsiri artırır, yoxsa azaldır?

Bu suallar gələcəkdə daha hədəfli funksional qida dizaynları üçün mühüm ola bilər.

Araşdırmanın məhdudiyyətləri

Bu tədqiqat dəyərli nəticələr təqdim etsə də, ehtiyatla şərh edilməlidir.

İlk növbədə, tədqiqat preprint xarakterlidir; yəni hələ ekspert rəyindən keçmiş yekun akademik nəşr kimi qiymətləndirilməməlidir.

İkincisi, tədqiqat laboratoriya şəraitində aparılıb. İnsan orqanizmində həzm və bağırsaq şəraiti daha mürəkkəbdir.

Üçüncüsü, yalnız üç sağlam avropalı donordan götürülmüş mikrobiotadan istifadə edilib. Bu say fərdi fərqləri anlamaq üçün məhduddur.

Dördüncüsü, tədqiqat birbaşa insan sağlamlığı nəticələrini ölçməyib. Buna görə çəkiyə nəzarət, bağırsaq xəstəlikləri, immunitet, metabolik sağlamlıq və ya hər hansı müalicə təsiri barədə qəti nəticə çıxarmaq olmaz.

Buna görə tədqiqat bambuk lifinin potensialını göstərən laboratoriya araşdırması kimi oxunmalıdır.

Nəticə

Bu araşdırma göstərir ki, bambuk lifləri yuxarı həzm sistemində davamlı qalır, lakin müəyyən şəraitdə insan bağırsaq mikrobiotası tərəfindən qismən fermentləşdirilə bilir.

Bambuk lifləri xüsusilə asan istifadə olunan qida mənbələrinin məhdud olduğu mühitdə mikrob aktivliyini artırıb; qaz istehsalı, pH azalması və qısa zəncirli yağ turşularının yaranması ilə əlaqəli nəticələr verib.

Bu nəticələr bambuk lifinin funksional qida və liflə zənginləşdirmə tədqiqatlarında qiymətləndirilə biləcək namizəd olduğunu göstərir. Lakin bu potensialın real insan sağlamlığı təsirlərinə çevrilib-çevrilmədiyini anlamaq üçün daha geniş, nəzarətli və klinik tədqiqatlara ehtiyac var.

Qısaca, bambuk lifi həzm olunmadan yoğun bağırsağa çata bilən və bağırsaq bakteriyaları ilə qarşılıqlı əlaqəyə girə bilən maraqlı bitki mənşəli lif mənbəyi ola bilər.

Lakin hazırda ən düzgün mesaj budur:

Bambuk lifi ümidverici tədqiqat sahəsidir; möcüzəvi sağlamlıq həlli deyil, elmi baxımdan daha çox araşdırılması lazım olan potensial funksional lif mənbəyidir.

Mənbə və metod qeydi

Bu məzmun Hélène Lefèvre və həmkarlarının hazırladığı “In vitro digestion and partial fermentation of bamboo fibers by European gut microbiota” adlı akademik tədqiqat əsasında Verianla redaksiya formatında orijinal şəkildə hazırlanıb.

Orijinal tədqiqat: https://ssrn.com/abstract=6844778

Qeyd: Tədqiqat preprint xarakterlidir və faylda ekspert rəyindən keçmədiyi bildirilir. Bu yazı məlumatlandırma və təhsil məqsədilə hazırlanıb; sağlamlıq, qidalanma, müalicə, pəhriz və ya peşəkar tibbi məsləhət deyil.